V CSK 283/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 283/11

POSTANOWIENIE

Dnia 22 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. S. i A. S.

przy uczestnictwie A. P., L. P., E. S.,

Z. S. i małoletniego A. S.

o przysposobienie małoletniego A. S.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania E. S.

od postanowienia Sądu Okręgowego w C.

z dnia 1 lutego 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie, znosi postępowanie

przed Sądem Okręgowym w C. i przekazuje sprawę temu Sądowi

do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

A. i M. małż. S. domagali się orzeczenia pełnego i nierozerwalnego

przysposobienia małoletniego A. S., bratanka wnioskodawcy. Dopuszczeni do

udziału w sprawie w charakterze uczestników postępowania Z. i E. małż. S.,

dziadkowie ojczyści małoletniego, oraz A. i L. małż. P., dziadkowie macierzyści

małoletniego, również wnieśli o orzeczenie takiego samego przysposobienia

małoletniego, z tym że Z. i E. małż. S. w wypadku nieuwzględnienia wniosku A. i M.

małż. S.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 15 września 2010 r. oddalił wnioski o

przysposobienie i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd ustalił, że małoletni A. S. urodził się dnia 27 października 2005 r. Jego

rodzice A. i P. S. oraz starszy brat M. zginęli w wypadku samolotowym w dniu 22

lipca 2007 r. Małoletni został jedynym spadkobiercą pozostawionego przez

rodziców znacznego majątku; jest udziałowcem w spółce

„U.”, przynoszącej

znaczne dochody.

W dniu pogrzebu rodziców 25 lipca 2007 r., małoletni został w nocy zabrany

z rodzinnego domu przez M. S.

i przewieziony do domu A.

i M. S. w K.

Wykorzystując nieobecność i zaufanie dziadków macierzystych małoletniego, A. S.

podjął decyzję o wywiezieniu dziecka w porozumieniu ze swoim ojcem. Małoletni

znalazł się w nowym otoczeniu i wśród nieznanych mu ludzi. A. i M. S., mimo że

Sąd Rejonowy w C., powierzając opiekę nad małoletnim dziadkom macierzystym,

zobowiązał

ich do wydania go uprawnionym, przetrzymywali dziecko do dnia

21 września 2007 r. W tym dniu A. i L. P. przerzucili małoletniego przez płot

otaczający plac zabaw w K. i zabrali go do swojego domu.

Od

tego

czasu

dziadkowie

macierzyści

zajmują

się

wychowaniem

małoletniego A. S. Dziecko chodzi do przedszkola językowego, codziennie ma

zajęcia z języka francuskiego i angielskiego, bierze też udział w zajęciach

plastycznych. W sprawowaniu opieki nad małoletnim pomaga A. i L. P. pełnoletnia

córka K. P. Stały kontakt z dzieckiem mają jego dziadkowie ojczyści oraz A. i M. S. i

ich córki.

Prawomocnym postanowieniem Sąd Rejonowy w C. ustanowił opiekę

prawną nad małoletnim A. S. Obowiązki opiekunów powierzył A. i L. P.,

ustanawiając ich rodziną zastępczą dziecka. Ze sprawozdań kuratora wynika, że

dziadkowie z oddaniem zajmują się wnukiem. Małoletni jest zdrowy, rozwija się

prawidłowo. Dziadkowie macierzyści wyjeżdżają z nim na wczasy, ferie i weekendy.

Małoletni wie, że stracił rodziców i brata w wypadku samolotowych, rozpoznaje ich

na zdjęciach, zna ich grób. Kierując się wskazaniami psychologa, dziadkowie

macierzyści nie ukrywali przed mim faktu śmierci rodziców i brata.

Mając na względzie stanowiące zasadniczą przesłankę przysposobienia

dobro przysposabianego, Sąd uznał, że niecelowe jest orzekanie przysposobienia

małoletniego A. S. przez którąkolwiek z ubiegających się o to rodzin. Dziadkowie

macierzyści właściwie wykonują swoje obowiązki opiekuńcze i zaspokajają

potrzeby dziecka. Obecna ustabilizowana sytuacja życiowa jest optymalna z punktu

widzenia dobra małoletniego. Nie ma więc potrzeby jej zmienić. Orzekana ze

względu na dobro przysposabianego adopcja niczego nie zmieniłaby w sytuacji

małoletniego, rodzina zastępcza zapewnia dziecku godziwe warunki wychowania i

utrzymania. Zabezpieczone należycie są także interesy majątkowe dziecka. Ze

względu na niecelowość orzekania przysposobienia, zbędne było rozważanie

kwalifikacji kandydatów na rodzinę adopcyjną.

Apelację od postanowienia wniosła E. S. Zaskarżonym postawieniem Sąd

Okręgowy oddalił ją, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy podkreślił, że w sytuacji, w której dobro małoletniego nie

przemawiało za orzeczeniem jego przysposobienia, zbędne było – wbrew

stanowisku apelującej – przeprowadzanie dowodów na okoliczność kwalifikacji

kandydatów na rodzinę adopcyjną. Sąd nie podzielił podniesionego na rozprawie

apelacyjnej zarzutu nieważności postępowania spowodowanej niewzięciem przez

K. P. udziału w sprawie w charakterze uczestniczki postępowania Powołując się na

orzecznictwo Sądu Najwyższego, uznał, że niewzięcie przez zainteresowanego

udziału w postępowaniu nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik E. S.

zarzucił naruszenie art. 379 pkt 2 i 5 w zw. z art. 13 § 2 w zw. art. 510, art. 66, art.

69, art. 86, art. 214 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., art. 379 pkt 5 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

art. 386 § 2, art. 382, art. 378 § 1 w zw. z art. 379 pkt 4, art. 49, art. 531 i art. 54 w

zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 386 § 2, art. 382, art. 378 § 1 w zw. z art. 510 § 2 w zw.

z art. 379 pkt 5 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 386 § 2, art. 382, art. 378 w zw. za

379 pkt 2 i 5 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 510 § 2 w zw. art. 13 § 2 k.p.c., art. 382,

art. 576 § 2 w zw. z art. 2161 k.p.c. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 6 listopada

2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 220, poz.

1431; dalej: „ustawa nowelizująca”) w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

art. 118 § 2 k.r.o., art. 382, art. 576 § 1 k.p.c. w brzmieniu nadanym ustawą

nowelizującą w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 382, art. 386 § 2 w

zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

art. 385, art. 378 § 1, art. 382 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 385, art. 378, art. 381 w

zw. z art. 217 § 2, art. 227, art. 378 § 1 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., art. 382 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 5 w zw. z art. 391 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., art. 233 § 1, art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art.

382, art. 228 § 2 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 114 § 1 k.r.o.,

art. 3, art. 20, art. 21 Konwencji o prawach dziecka i art. 8 ust. 1 Europejskiej

konwencji o przysposobieniu dzieci. Powołując się na te podstawę wniósł

o uchylenie postanowień Sądów obu instancji „i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, tj. Sądowi Rejonowemu w P., III

Wydziałowi Rodzinnemu i Nieletnich, ewentualnie temu samemu sądowi” bądź o

uchylenie zaskarżonego postanowienia „i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, tj. Sądowi Okręgowemu w W.,

Wydziałowi Cywilnemu Rodzinnemu Odwoławczemu, ewentualnie temu samemu

sądowi”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W

pierwszej

postępowania

przed

kolejności

rozważenia

Sądem

odwoławczym

wymaga

zarzut

nieważności

spowodowanej

przyczynami

przewidzianymi w art. 379 pkt 2 i 5 k.p.c., ponieważ jego uwzględnienie wywołuje

najdalej idące skutki procesowe (art. 386 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c.).

Zdaniem skarżącej małoletni uczestnik postępowania A. S. na rozprawie

odwoławczej był reprezentowany przez nieuprawnioną osobę i został – na skutek

przeprowadzenia rozprawy w tych okolicznościach – pozbawiony możności obrony

swych praw.

Jest bezsporne, że postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2010 r. kuratorem

małoletniego uczestnika postępowania został ustanowiony adwokat M. P. Funkcję

tę pełnił on także na etapie postępowania odwoławczego. Kuratora dla

małoletniego A. S. ustanowiono – jak wynika z uzasadnienia postanowienia z dnia

15 września 2010 r., oddalającego wniosek o przysposobienie – na podstawie

przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 178). Zaistniała bowiem w

sprawie sytuacja, w której dziadkowie macierzyści nie mogli reprezentować

małoletniego A. S., ponieważ również domagali się jego przysposobienia (art. 159

k.r.o.). Kurator pełnił więc w sprawie – co podkreślono we wspomnianym

uzasadnieniu

–

rolę

przedstawiciela

ustawowego

małoletniego

uczestnika

postępowania. Wprawdzie adwokat M. P. domagał się zwolnienia z funkcji kuratora,

jednakże Sąd pierwszej instancji na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej

wydanie postanowienia merytorycznego oddalił jego wniosek.

W przeprowadzonej w dniu 1 lutego 2011 r. rozprawie odwoławczej nie wziął

udziału kurator małoletniego uczestnika postępowania. Stawiła się natomiast na

tę rozprawę adwokat G. P., którą – jak wynika z protokołu rozprawy – Sąd

Okręgowy uznał za kuratora małoletniego A. S. Tymczasem zebrany w sprawie

materiał nie daje podstaw do traktowania adwokat G. P. jako kuratora małoletniego

uczestnika postępowania. Pełniący funkcję kuratora adwokat M. P. nie został z niej

zwolniony. Powołując się na art. 180 k.r.o., Sąd pierwszej instancji uznał bowiem –

co wynika z uzasadnienia postanowienia z dnia 15 września 2010 r. – że nie odpadł

cel ustanowienia tej kurateli. Adwokat G. P. nie jest także, mimo złożonego w

sprawie pełnomocnictwa procesowego z dnia 20 grudnia 2010 r., pełnomocnikiem

procesowym małoletniego uczestnika postępowania. Adwokat M. P. nie mógł jej

ustanowić pełnomocnikiem procesowym małoletniego A. S., ponieważ – jak trafnie

zarzuciła skarżąca – zgodnie z art. 66 k.p.c. osoba fizyczna niemająca zdolności

procesowej może podejmować czynności procesowe tylko przez swojego

przedstawiciela ustawowego. Ze względu na treść pełnomocnictwa procesowego z

dnia 20 grudnia 2010 r., z której wynika wyraźnie ustanowienie adwokat G. P.

pełnomocnikiem procesowym małoletniego uczestnika postępowania, nie ma

również podstaw do uznania adwokat G. P. za pełnomocnika procesowego

kuratora małoletniego uczestnika postępowania.

W tej sytuacji omawiany zarzut, że zaskarżone postanowienie zostało

wydane z przyczyn wskazanych przez skarżącą w postępowaniu dotkniętym

nieważnością postępowania należało uznać za uzasadniony. Małoletni A. S. w

postępowaniu

odwoławczym

był

bowiem

reprezentowany

przez

osobę

nieuprawnioną do działania w jego imieniu. Przede wszystkim adwokat G. P. nie

jest – jak błędnie uznał Sąd – kuratorem małoletniego uczestnika postępowania.

Nie jest ona także osobą, która mogłaby, ze względu na unormowanie zawarte w

art.

k.p.c.,

występować

przed

Sądem

odwoławczym

w

charakterze

pełnomocnika procesowego małoletniego. Nie ma również podstaw do przyjęcia, że

działała ona w charakterze pełnomocnika procesowego kuratora małoletniego

uczestnika procesowego. Podejmowane przez adwokat G. P. czynności w imieniu

małoletniego, są zatem bezskuteczne procesowo, co nie pozwala odeprzeć

zarzutu pozbawienia małoletniego uczestnika postępowania możności obrony

swych praw. Ponadto występowanie w sprawie charakterze pełnomocnika

procesowego osoby, która nie może być pełnomocnikiem, oznacza brak należytego

umocowania ze skutkami przewidzianymi w art. 379 pkt 2 k.p.c. (por. uchwałę

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., III CZP 154/07,

OSNC 2008, nr 12, poz. 133).

Ze względu na skutki nieważności postępowania nie jest niezbędne

odnoszenie się do pozostałych zarzutów skarżącej, ponieważ stwierdzona

nieważność postępowania spowodowała uchylenie zaskarżonego postanowienia ze

zniesieniem postępowania przed Sądem odwoławczym i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

Ubocznie warto jednak zauważyć, że w związku z podnoszonymi przez

skarżącą okolicznościami dotyczącymi uchybień Sądu pierwszej instancji wnikliwiej

analizy

wymaga

przebieg

postępowania

przed

tym

Sądem

pod

kątem

zagwarantowania małoletniemu uczestnikowi postępowania możliwości obrony

swych praw, której pozbawienie stanowi braną pod rozwagę z urzędu przyczynę

nieważności postępowania (art. 378 § 1 k.p.c.). Chodzi zwłaszcza o rozprawę

z dnia 15 września 2010 r., bezpośrednio poprzedzającą wydanie postanowienia

merytorycznego. Sąd nie odroczył rozprawy, mimo wniosku kuratora, i –

po przesłuchaniu obecnych uczestników postępowania – wydał postanowienie

merytoryczne, bez przesłuchania kuratora małoletniego uczestnika postępowania.

Z punktu widzenia przewidzianej w art. 379 pkt 5 k.p.c. przyczyny nieważności

postępowania istotne znaczenie ma też kwestia, czy ustanawiani w sprawie

kuratorzy zapewnili małoletniemu uczestnikowi postępowania należytą obronę jego

praw.

Z

akt

sprawy

wynika

bowiem,

że

ustanowiona

postanowieniem

Sądu Rejonowego w P. z dnia 28 marca 2008 r. kuratorem małoletniego M. O. nie

zajęła stanowiska w sprawie. Podobnie zachowała się ustanowiona kuratorem – po

przekazaniu sprawy Sądowi Rejonowemu w C. – adwokat M. Ł., na rozprawie z

dnia 27 kwietnia 2010 r. oświadczyła, że stanowisko w sprawie zajmie po

przesłuchaniu stron. Kolejny kurator małoletniego adwokat M. P. składał zaś

kilkakrotnie wniosek o zwolnienie go z funkcji kuratora, gdyż nie był jej w stanie

ze względu – jak twierdził – na inne zobowiązania należycie wykonywać.

W związku z dopatrywaniem się przez skarżącą nieważności postępowania,

zarówno

przed

Sądem

pierwszej,

jak

i

drugiej

instancji,

spowodowanej

niewezwaniem do udziału w sprawie w charakterze uczestniczki postępowania K.

P., należy przypomnieć, że budząca rozbieżności w orzecznictwie kwestia skutków

niewzięcia

przez

zainteresowanego

udziału

w

sprawie

rozpoznawanej

w

postępowaniu nieprocesowym została rozstrzygnięta uchwałą składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego, zasadą prawną, z dnia 20 kwietnia 2010 r., III CZP

112/09 (OSNC 2010, nr 7-8, poz. 98). Sąd Najwyższy orzekł, że niewzięcie udziału

przez

zainteresowanego

nieprocesowym

nie

w

powoduje

sprawie

rozpoznawanej

nieważności

w postępowaniu

postępowania.

Nieważności

postępowania nie spowodowało także – wbrew stanowisku skarżącej – rozpoznanie

przez Sąd pierwszej instancji w dniu 15 września 2010 r. wniosków o wyłączenie

sędziów z naruszeniem przepisów dotyczących składu sądu. Jest tak przede

wszystkim dlatego, że wydane przez Sąd postanowienia są – co uszło uwagi

skarżącej – orzeczeniami nieistniejącymi w znaczeniu procesowym, albowiem z

powodu zamieszczenia ich w protokole rozprawy nie zostały podpisane przez cały

skład Sądu orzekającego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21

stycznia 2003 r., III CZP 84/04, OSNC 2003, nr 10, poz. 140).

Z art. 576 § 2 k.p.c. wynika, że w sprawie o przysposobienie sąd ma

obowiązek wysłuchać – poza salą posiedzeń sądowych – przysposabianego, jeżeli

jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala i uwzględnić

w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Przewidziana w tym przepisie

powinność

wysłuchania

stanowi

realizację

postanowień

Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej i Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez

Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku dnia 20 listopada

1989 r. (Dz. U. z 1991 r., Nr 120, poz. 526 ze zm.; dalej: „Konwencja o prawach

dziecka”). Art. 72 ust. 3 Konstytucji nakłada na organy władzy publicznej oraz

osoby odpowiedzialne za dziecko obowiązek wysłuchania dziecka i w miarę

możliwości uwzględnienia jego zdania. Art. 12 Konwencji o prawach dziecka

stanowi natomiast, że Państwa-Strony zapewniają dziecku, które jest zdolne

do kształtowania swych własnych poglądów, prawo do swobodnego wyrażania

własnych

poglądów

we

wszystkich

sprawach

dotyczących

dziecka,

przyjmując je z należytą wagą, stosownie do wieku oraz dojrzałości dziecka.

Celem wspomnianego wysłuchania jest uzyskanie od dziecka informacji, które

mogą mieć znaczenie dla ustalenia, czy przysposobienie może być orzeczone

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2011 r., III CSK 65/11,

niepubl.). W wypadku odstąpienia od wysłuchania przysposabianego sąd

powinienem – czego nie ma w sprawie – wyjaśnić przyczyny tej decyzji.

Jest to niezbędne do oceny zasadności tej decyzji i odparcia ewentualnego zarzutu

– tak, jak rozpoznawanej skardze kasacyjnej – nieuzasadnionego pominięcia

obowiązku wysłuchania przysposabianego.

Przepis art. 576 § 1 k.p.c. nakłada na sąd opiekuńczy – przed wydaniem

orzeczenia co do istoty sprawy – obowiązek wysłuchania przedstawiciela

ustawowego osoby, której postępowanie dotyczy. Stanowi także, że w wypadkach

ważniejszych powinien ponadto w miarę możliwości wysłuchać osoby bliskie tej

osoby. Tymczasem w sprawie nie został wysłuchany kurator małoletniego

uczestnika postępowania, mimo że w okolicznościach sprawy – co Sąd pierwszej

instancji podkreślił w uzasadnieniu postanowienia z dnia 15 września 2010 r. –

pełni on rolę przedstawiciela ustawowego małoletniego A. S. Nie została też

rozważona potrzeba wysłuchania K. P., które pomaga, jak wynika z ustaleń

faktycznych, w sprawowaniu opieki na małoletnim uczestnikiem postępowania.

Pogłębionej oceny wymaga – co trafnie podniosła skarżąca – kwestia

potrzeby orzeczenia przysposobienia małoletniego A. S. Przysposobienie ma

umożliwić realizację prawa dziecka do wychowania w zastępczym środowisku

rodzinnym, w sytuacji, w której – z różnych przyczyn – jest ono pozbawione pieczy

rodzicielskiej. Przysposobienie jest pod tym względem, co podkreśla się także w

doktrynie, instytucją optymalną, gdyż tylko ono może zapewnić dziecku warunki

identyczne z tymi, jakie są w pełnej rodzinie naturalnej. Występujące obok

przysposobienia instytucje prawne, mające podobne cele (rodziny zastępcze,

rodzinne domy dziecka), nie tworzą takiego stosunku rodzicielskiego, jak

przysposobienie. Rozpoznanie wniosku o przysposobienie wymaga wnikliwej oceny

z punktu widzenia dobra przysposabianego (art. 114 § 1 k.r.o.). Nie może ona

jednak być ukierunkowana tyko na aktualną sytuację dziecka, ale musi mieć na

względzie – czego zabrakło w sprawie – także przyszłość przysposabianego.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1, art. 386 § 2 k.p.c. i art. 108 § 2 w związku z art. 398 21

k.p.c.). Zdaniem Sądu Najwyższego nie ma postaw, aby przekazać sprawę do

ponownego rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, albowiem w razie

przekazana sprawy do ponownego rozpoznania – co uszło uwagi skarżącej – sąd

rozpoznaje ją w innym składzie (art. 39815 § 2 k.p.c.).

jw