V CSK 281/14 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 281/14 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 października 2014 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marta Romańska (przewodniczący)‎SSN Iwona Koper (sprawozdawca)‎SSN Anna Owczarek w sprawie z powództwa Prokuratora Rejonowego w S.‎przeciwko A. S., G. S. i P. S.‎o zaprzeczenie ojcostwa,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 3 października 2014 r.,‎skargi kasacyjnej pozwanego A. S. od wyroku Sądu Okręgowego w O.‎z dnia 5 grudnia 2013 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

A. S. zwrócił się do Prokuratora Rejonowego w S. o wytoczenie powództwa o zaprzeczenie jego ojcostwa w stosunku do P. S., urodzonego 25 sierpnia 1983 r. Podał w nim, że wykonane badania DNA potwierdziły brak pokrewieństwa biologicznego między nimi z pewnością wynoszącą 100%. Wykonane zostały także badania DNA, które potwierdziły ojcostwo A. W. w stosunku do P. S., z pewnością wynoszącą 99,9984%. Wniosek o wytoczenie powództwa poparli P. S. i jego matka G. S. Małżeństwo G. i A. S., zawarte 2 lipca 1983 r., zostało rozwiązane przez rozwód wyrokiem z dnia 29 września 1984 r.

Po rozwodzie ojciec nie utrzymywał kontaktów z synem, płacił na jego rzecz alimenty. W wytoczonej przez Prokuratora Rejonowego w S. sprawie o zaprzeczenie ojcostwa pozwani G. S. i P. S. wnosili o oddalenie powództwa, a P. S. odmówił zgody na badanie DNA na okoliczność jego pokrewieństwa z prawnym ojcem, wobec czego Sąd Rejonowy w S. oddalił wniosek pozwanego A. S. o dopuszczenie na tę okoliczność dowodu z opinii specjalistycznego instytutu. W konsekwencji tego, wyrokiem z dnia 17 lipca 2013 r. oddalił powództwo. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 5 grudnia 2013 r. oddalił apelację pozwanego A.

S., bez podjęcia merytorycznej oceny zasadności jej zarzutów uznając, że nie przysługuje mu legitymacja do zaskarżenia wyroku Sądu Rejonowego.W uzasadnieniu tego stanowiska wskazał, że w sytuacji gdy prokurator wytacza powództwo o zaprzeczenie powództwa, które pozwany mógł wytoczyć lecz z możliwości tej nie skorzystał i prawo to, określone w art. 63 k.r.o., z upływem określonego termin wygasło, to wraz z jego utratą traci również prawo do zaskarżenia apelacją wyroku oddalającego powództwo prokuratora. Środki odwoławcze nie mogą bowiem służyć ochronie prawa nieistniejącego, a wytoczenie powództwa przez prokuratora nie powoduje restytucji utraconego uprawnienia pozwanych uczestniczących w tym procesie.

Strony te nie mogą zastępować prokuratora w zaskarżeniu wyroku, od którego nie wnosi on apelacji.W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego pozwany A. S., podniósł zarzuty naruszenia art. 86 w zw. z art. 63 k.r.o. przez błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa, wytoczonej przez prokuratora pozwany ojciec nie posiada legitymacji do wniesienia środka odwoławczego od wydanego przez sąd pierwszej instancji wyroku, z uwagi na brak interesu prawnego.Wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu, albo uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 454 § 2 k.p.c. w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa prokurator wytaczając powództwo pozywa wszystkie osoby, których stosunku pokrewieństwa powództwo dotyczy, to jest męża matki, dziecko oraz matkę.

Osoby te, jako strony w procesie, mają samodzielną i niezależną od zachowania się pozostałych stron legitymację do wnoszenia środków odwoławczych. Wyłączenie prawa pozwanego do wniesienia apelacji od wyroku oddającego powództwo prokuratora wywiódł Sąd Okręgowy z treści art. 63 k.r.o., który - jak przyjął - nie tylko ogranicza jego prawo do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa, ale także powoduje uszczuplenie praw wynikających z udziału w charakterze pozwanego w takiej sprawie wytoczonej przez prokuratora. Pogląd ten odzwierciedla stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale składu 7 sędziów z dnia 20 marca 1975 r., III CZP 81/74 (OSNCP 1975, nr 10-11, poz. 142), której argumentację przytacza Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

W powołanej uchwale wpisanej do księgi zasad prawnych Sąd Najwyższy sformułował tezę, że pozwana matka dziecka nie może skutecznie zaskarżyć wyroku oddalającego powództwo prokuratora o unieważnienie uznania dziecka na tej podstawie, że uznający nie jest ojcem dziecka. Odpowiednie jej zastosowanie do powództwa o zaprzeczenie ojcostwa potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 czerwca 1979 r., II CR 173/78 (OSNCP 1979, nr 5, poz. 103).U podstaw tego zapatrywania legło stwierdzenie, że powództwo o zaprzeczenie ojcostwa wytoczone przez prokuratora na podstawie art. 86 k.r.o. nie zastępuje powództwa osób uprawnionych, nie ma na celu ochrony ich praw i nie przywraca im możliwości ochrony utraconego prawa w drodze zaskarżenia wyroku oddalającego powództwo.

Powództwo prokuratora jest powództwem samodzielnym i jeżeli prokurator nie skarży wyroku oddalającego jego żądanie, to stronie pozwanej przysługuje apelacja (wówczas rewizja) tylko wtedy, gdy w ten sposób realizuje ona swe własne prawo, którego nie mogła zrealizować właśnie na skutek powództwa prokuratora. W innym wypadku osobie uprawnionej nie przysługuje apelacja, w szczególności zaś jej celem nie może być zastąpienie prokuratora w zaskarżeniu wyroku, wówczas bowiem byłaby ona środkiem ochrony własnego prawa, które skarżący utracił.

Stanowisko judykatury w odniesieniu do omawianego zagadnienia nie jest jednak jednolite. Inaczej rozpatrywaną kwestie ocenił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 marca 1969 r., I CR 10/69 (OSNC 1970, nr 1, poz. 10), w którym przyjął, że termin zastrzeżony w art. 63 kro ogranicza jedynie prawo męża matki dziecka do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa, nie należy jednak przypisywać mu żadnego wpływu na prawa, które wynikają z udziału w charakterze pozwanego w sprawie wytoczonej przez inną osobę z zachowaniem przysługującego jej terminu albo przez prokuratora.

Braku apelacji powoda od wyroku oddającego powództwo nie można - w razie wniesienia apelacji przez jednego z pozwanych - utożsamiać ze zrezygnowaniem z dalszego popierania powództwa. Pogląd ten podtrzymał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 lutego 1999 r., I CKN 1060/98 (nie publ.), uchylając postanowienie o odrzuceniu apelacji pozwanego z powodu niezachowania legitymacji do wystąpienia z powództwem o zaprzeczenie ojcostwa, z uwagi na upływ terminu z art. 63 k.r.o.Sąd Najwyższy w składzie obecnie orzekającym podziela drugi z przedstawionych poglądów.

Przywołując w pierwszej kolejności argumentację powołaną w prezentujących go orzeczeniach Sądu Najwyższego wskazać trzeba następujące względy przemawiające za jego przyjęciem.Stosownie do art. 454 § 2 k.p.c. w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa wytaczanych przez prokuratora pozwanymi są osoby, których stosunku pokrewieństwa dotyczy to powództwo, to jest mąż matki dziecka, matka i dziecko. Każdej z tych osób, jako stronie postępowania przysługuje własna legitymacja do wnoszenia środków odwoławczych, niezależnie od tego czy z możliwości takiej korzystają pozostałe strony.

Ich interes prawny w zaskarżeniu wyroku wyraża się w uzyskaniu takiego rozstrzygnięcia, które kształtuje stan cywilny i pochodzenie dziecka zgodnie z prawdą biologiczną, niezależnie od tego czy środek zaskarżenia skierowany jest przeciwko wyrokowi uwzględniającemu, czy oddającemu powództwo. Z treści art. 63 k.ro. wynika, że zastrzeżony w nim termin ogranicza jedynie prawo męża matki do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa. Za niedopuszczalną w świetle art. 176 ust. 1 i art. 78 Konstytucji uznać należy rozszerzającą wykładnię art. 63 k.r.o. prowadzącą do niczym nieuzasadnionego pozbawienia męża matki dziecka, pozwanego w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa wszczętej przez inną uprawnioną osobę lub przez prokuratora, prawa do zaskarżenia wyroku wydanego w pierwszej instancji.

Przyjęte przez Sąd Okręgowy stanowisko w tym zakresie narusza prawo prawnego ojca dziecka do ochrony życia prywatnego i rodzinnego wynikające z art. 47 i 18 Konstytucji RP. Warunkiem zapewnienia prawnej ochrony rodzicielstwa jest w pierwszej kolejności ustalenie faktu rodzicielstwa zgodnie z rzeczywistym stanem. Prawo do ochrony rodzicielstwa, w tym do ustalenia go zgodnie z rzeczywistym stanem, obejmuje także aspekt negatywny tj. możliwość zakwestionowania istnienia więzów pokrewieństwa. Ustawowe prawo do rodzicielstwa w tym rozumieniu może doznawać ograniczenia z uwagi na potrzebę ochrony stałości związków rodzinnych i dobro dziecka jednak z zachowaniem właściwej równowagi między tymi chronionymi dobrami.

Ocena w tym zakresie powinna uwzględniać konkretne okoliczności danej sprawy uzasadniające uwzględnienie lub oddalenie powództwa. Kwestie związane z prawem dziecka oraz rodziców naturalnych do ustalenia pochodzenia dziecka zgodnie z prawdą biologiczną były przedmiotem rozstrzygnięć Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) na tle praw gwarantowanych Europejską Konwencją Praw Człowieka (Dz.U. 1993 r, Nr 61, poz. 284 ze zm.), w szczególności prawa do ochrony życia rodzinnego i prywatnego (art. 8 Konwencji). Zgodnie ze stanowiskiem ETPC sytuacja, w której domniemaniu prawnemu pozwala się na zdominowanie rzeczywistości biologicznej nie jest zgodna, nawet uwzględniając margines uznania pozostawiony Państwu, z obowiązkiem zapewnienia skutecznego poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (wyroki z dnia 24 listopada 2005 r.

Shofman przeciwko Rosji i z dnia z dnia 12 stycznia 2006 r., Mizzi przeciwko Malcie).Jak przyjmuje się w orzecznictwie ETPC, w pewnych okolicznościach ustanowienie terminów zawitych do wniesienia powództwa do zaprzeczenia ojcostwa może służyć interesom pewności prawnej oraz interesom dziecka, a co za tym idzie następujące w konsekwencji tego ograniczenie prawa dostępu do sądu domniemanego ojca (art. 6 Konwencji) nie jest z nią sprzeczne. Jednak wskazane reguły oraz ich stosowanie nie powinny uniemożliwiać stronom procesowym wykorzystania dostępnych środków odwoławczych i pozbawiać możliwości uzyskania sądowego rozstrzygnięcia zarzutu skarżącego, że nie jest ojcem biologicznym (wyrok z 12 stycznia 2006 r.

Mizzi p-ko Malta). W tym stanie rzecz uzasadniony jest wniosek, że pozwany ojciec dziecka, któremu w dacie wytoczenia powództwa przez prokuratora upłynął określony w art. 63 kro termin do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa, może zaskarżyć apelacją wyrok oddalający powództwo prokuratora o zaprzeczenie ojcostwa.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.