V CSK 28/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 28/11

POSTANOWIENIE

Dnia 16 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSA Roman Dziczek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Andrzeja D.

przy uczestnictwie Małgorzaty D.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 26 października 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwotę

3600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2010 r. Sąd Rejonowy w sprawie z

wniosku Andrzeja D. z udziałem Małgorzaty D. o podział majątku dorobkowego,

rozpoznając ponownie sprawę po uchyleniu pierwotnego postanowienia na skutek

postanowienia Sądu Okręgowego ustalił, że w skład majątku wspólnego byłych

małżonków A. i M. D. wchodzi nieruchomość zabudowana domem jednorodzinnym

położonym w W. przy ul. O. […] o wartości 550 000 zł, samochód osobowy Ford

„Escort” o wartości 8900 zł oraz inne ruchomości, bliżej tam opisane, a także

przedsiębiorstwo pod nazwą „Ś.” Biuro Usług Transportowych Andrzej D. o wartości

106 733,58 zł; przyznał na własność wnioskodawcy nieruchomość położoną przy

ul. O. w W. oraz przedsiębiorstwo, o łącznej wartości 656 733,58 zł, a na własność

uczestniczki pozostałe składniki majątku o wartości 18 995 zł; zasądził od

wnioskodawcy na rzecz uczestniczki tytułem wyrównania udziałów, uwzględniając

także rozliczenie nakładów z majątku odrębnego na majątek wspólny oraz

z majątku wspólnego na majątek odrębny, kwotę 126 975 zł płatną w terminie

miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia z odsetkami ustawowymi

w przypadku zwłoki; nakazał uczestniczce wydanie wnioskodawcy przyznanej mu

nieruchomości w terminie miesiąca od uprawomocnienia się orzeczenia i zniósł

wzajemnie koszty postępowania pomiędzy nimi.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny: niesporny był pomiędzy

uczestnikami skład i wartość składników majątkowych, za wyjątkiem nieruchomości

zabudowanej

budynkiem

Nieruchomość

i

jednorodzinnym

przedsiębiorstwo

wchodziły

oraz

do

przedsiębiorstwa

majątku

„Ś.”.

dorobkowego.

Wartość nieruchomości Sąd ustalił na kwotę 550 000 zł, z tym, że objęcie

nieruchomości przez uczestników nastąpiło na podstawie umowy darowizny

zawartej pomiędzy wnioskodawcą, a jego matką w momencie, gdy dom znajdował

się w stanie surowym zamkniętym, co stanowiło 49,8% kosztów realizacji

inwestycji. Był to nakład wnioskodawcy z majątku odrębnego na majątek wspólny.

Ustaleń w zakresie wartości nieruchomości oraz wartości nakładu z majątku

odrębnego na majątek wspólny Sąd Rejonowy dokonał przy wsparciu o opinię

biegłego sądowego M. A. Nakład z majątku odrębnego uczestniczki wynosił kwotę

6 360 zł.

Sąd pierwszej instancji ustalił także, że wartość samochodów wchodzących

w skład przedsiębiorstwa „Ś.” wynosiła łącznie 106 733 zł, a wartość koncesji na

prowadzenie działalności transportowej - 5 028,57 zł, zaś nakłady dokonane przez

wnioskodawcę na spłatę zaciągniętych kredytów - 80 252,27 zł.

Sąd Rejonowy nie uwzględnił wniosku uczestniczki o przeprowadzenie

postępowania dowodowego na okoliczność dochodów przedsiębiorstwa po ustaniu

wspólności majątkowej pomiędzy małżonkami, co nastąpiło w dniu 19 marca

2002 r. odwołując się do wskazań i oceny prawnej Sądu Okręgowego zawartej

w postanowieniu uchylającym pierwotne postanowienie Sądu pierwszej instancji.

Na skutek apelacji uczestniczki, w której ta zarzuciła Sądowi Rejonowemu,

m.in. naruszenie art. 207 k.c., art. 278 § 1 k.p.c., art. 618 § 1 w zw. z art. 567 § 3

i art. 684 k.p.c., Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że

wartość nieruchomości ustalił na kwotę 660 000 zł, wartość przedsiębiorstwa na

kwotę 113 003,80 zł, a łączną wartość majątku wspólnego na kwotę 773 003,80 zł i

podwyższył zasądzoną od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki dopłatę ze 126 975

zł do kwoty 205 247,67 zł oraz oddalił apelację dalej idącą i orzekł o kosztach

postępowania.

Sąd drugiej instancji uzupełnił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i ustalił,

że aktualna wartość nieruchomości zabudowanej domem jednorodzinnym,

położonej w W. wynosi 660 000 zł. Ustalił też, m.in., że dochody Andrzeja D. z

prowadzonej działalności gospodarczej w okresie po ustaniu wspólności ustawowej

wynosiły średniomiesięcznie po 1788,02 zł. W przedsiębiorstwie „Ś.” nie było

wyższej struktury kapitału, czyli zysku. Przedsiębiorstwo było niezbywalne, a

sprzedaży mogły podlegać jedynie jego środki trwałe. Trzy samochody wchodzące

w skład przedsiębiorstwa w 2002 r. podlegały dużemu zużyciu i miały przebiegi

znacznie przekraczające normatywne przebiegi. Jeden z nich został sprzedany w

2005 r., drugi w 2006 r., zaś trzeci jest nadal eksploatowany, po dokonaniu na

niego dużych nakładów przez wnioskodawcę.

Zdaniem Sądu drugiej instancji darowizna matki wnioskodawcy na jego rzecz

odnosząca się do domu jednorodzinnego w stanie surowym zamkniętym stanowiła

połowę wartości całej nieruchomości w jej stanie aktualnym.

Wartość przedsiębiorstwa została określona poprzez ustalenie wartości

pojazdów stanowiących majątek wspólny wraz z opłatą za uzyskanie koncesji na

rzecz wnioskodawcy. Zarazem Sąd drugiej instancji podzielił ustalenie Sądu

Rejonowego w zakresie odnoszącym się do dochodowości przedsiębiorstwa.

Dochód był w nim uzyskiwany wskutek osobistej pracy wnioskodawcy, który

pełnił obowiązki kierowcy i mechanika oraz kierował przedsiębiorstwem.

Za usprawiedliwione uznał także Sąd Okręgowy dokonanie podziału

przedsiębiorstwa według stanu z chwili ustania wspólności, a więc przy mniejszym

zużyciu jego składników, a zarazem bez rozliczania uzyskiwanych przez

wnioskodawcę

dochodów oraz

wydatków.

Zarazem

Sąd

drugiej

instancji

odmiennie, niż Sąd pierwszej instancji rozliczył nakłady z majątku odrębnego

wnioskodawcy na majątek wspólny. Odniósł ten nakład do wartości pojazdów

z daty zniesienia wspólności ustawowej oraz niespłaconej części kredytu obliczonej

na tą datę.

Orzeczenie Sądu Okręgowego w całości zaskarżyła skargą kasacyjną

uczestniczka podnosząc zarzuty z obu podstaw kasacyjnych.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej uczestniczka zarzuciła Sądowi

drugiej instancji naruszenie art. 207 k.c., natomiast w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej podniosła zarzuty naruszenia prawa procesowego: art. 618 § 1 w zw.

z art. 567 § 3 w zw. z art. 684 k.p.c. oraz art. 278 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszym rzędzie należy się odnieść do zarzutów skargi kasacyjnej

z drugiej podstawy kasacyjnej, których prawidłowa wykładnia i zastosowanie

w sprawie ma zasadnicze znaczenie dla oceny podniesionych w skardze

kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego (por. np. wyrok SN z dnia

20 kwietnia 2004 r., V CK 92/04, LEX nr 194083). Trafnie bowiem dostrzega się,

że w razie powołania się przez skarżącego na obie podstawy kasacyjne

przewidziane w art. 3983 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy najpierw rozważa zarzuty

naruszenia przepisów procesowych, gdyż zasadniczą i pierwszoplanową kwestią

jest ocena, czy stan faktyczny tkwiący u podstawy zastosowania przez sąd drugiej

instancji w zaskarżonym wyroku stosownych przepisów prawnomaterialnych został

ustalony w prawidłowym postępowaniu i tym samym w sposób wiążący Sąd

Najwyższy przy rozpatrywaniu zarzutów z zakresu prawa materialnego (art. 398 13

§ 2 in fine; por. wyrok SN z dnia 26 marca 1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997, nr 9,

poz. 128). To oznacza również, że w razie jednoczesnego powoływania się na obie

podstawy kasacyjne, zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa materialnego można

dokonywać w sposób sensowny dopiero wówczas, gdyby sąd kasacyjny uznał

zarzuty skarżącego dotyczące podstawy z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. za chybione.

Odnosząc się do podniesionego przez uczestniczkę zarzutu naruszenia

przez Sąd drugiej instancji art. 278 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie ustaleń

wymagających

wiadomości

specjalnych

z

pominięciem

opinii

biegłego,

a poprzestanie na wskazanej przez niego informacji ogólnej zaczerpniętej

z internetu, należy stwierdzić, że nie jest ono uzasadnione. Po pierwsze dlatego,

że wbrew zarzutom skarżącej ocena biegłego określająca procent wartości domu

jednorodzinnego odnoszony do stanu surowego zamkniętego budynku była jego

oceną własną, jako biegłego sądowego. Po drugie, zarówno stan nieruchomości,

jak i ocena dowodu z opinii biegłego, mieściły się w swobodnej ocenie Sądu drugiej

instancji (art. 233 § 1 k.p.c.) i stanowiły ustalenia stanu faktycznego Sądu meriti;

jako takie nie podlegały kontroli kasacyjnej Sądu Najwyższego (art. 398 13 § 2

k.p.c.).

Nie okazał się również usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 618 § 1

w zw. z art. 567 § 3 w zw. z art. 684 k.p.c. i art. 207 k.c.

Niewątpliwie uczestniczka podniosła roszczenie związane z korzystaniem

przez wnioskodawcę ze wspólnego przedsiębiorstwa po ustaniu wspólności

ustawowej. Wbrew jednak zarzutom skarżącej Sąd Okręgowy ocenił ten zarzut,

nie znajdując podstaw do rozliczenia pożytków. Zwrócił uwagę, że przedsiębiorstwo

nie przynosiło dochodu (zysku) i było rynkowo niezbywalne, z uwagi na

wyeksploatowane pojazdy stanowiące jego istotne składniki. Jedyny dochód

kreowała praca własna wnioskodawcy w roli kierowcy, mechanika i kierownika

przedsiębiorstwa. Wynosił on kwotę 1788,02 zł miesięcznie.

Wzajemne roszczenia współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy, o których

mowa w art. 618 § 1 k.p.c., to przede wszystkim roszczenia związane

z korzystaniem z rzeczy wspólnej, pobieraniem z niej pożytków i przychodów oraz

dokonanych nakładów.

Rozliczenia nakładów uczestniczka nie kwestionuje, albowiem te rozliczone

zostały w korzystnym dla niej wariancie, którego nie ma potrzeby tu przywoływać.

Odnosząc

się

natomiast

do

zagadnienia

rozliczenia

pożytków

z przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55¹ k.c., należy sięgnąć do zobiektywizowanej

kategorii dochodu przedsiębiorstwa, jakie ono przynosi w warunkach rynkowych.

Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 grudnia 1969 r. (III CZP

12/69, OSNC 1970/3/39) wskazując w związku z rozliczaniem pożytków

i dochodów z gospodarstwa rolnego, że przy wzajemnych rozliczeniach z tytułu

posiadania, pobrania pożytków i innych przychodów należy mieć na względzie,

że normalny dochód, jaki przynosi gospodarstwo rolne, jest przede wszystkim

wynikiem pracy i starań rolnika użytkującego to gospodarstwo. Toteż udział w takim

dochodzie ze strony współspadkobierców, którzy nie przyczynili się swą pracą

i staraniem do jego powstania, nie powinien przekraczać czynszu dzierżawnego,

jaki w konkretnych okolicznościach byłby obiektywnie usprawiedliwiony.

Innymi słowy, chodzi o zobiektywizowaną wartość pożytków cywilnych, jaką

dane przedsiębiorstwo jest w stanie przynosić w danych warunkach rynkowych,

z wyłączeniem

osobistej

pracy

współwłaściciela.

Pozostaje

to

w

zgodzie

z dyspozycją art. 53 § 2 i art. 54 k.c. (por. także uzasadnienie postanowienia SN

z dnia 15 kwietnia 2011 r., III CSK 191/10, LEX nr 864004 i orzeczenia tam

powołane).

W stanie faktycznym sprawy, jak ustaliły Sady meriti, przedsiębiorstwo nie

przynosiło w okresie relewantnym w sprawie żadnego zysku, co miało ten skutek,

że jako zorganizowany zespół składników, nie miało rynkowej wartości, mierzonej

bądź to czynszem dzierżawnym, bądź czynszem leasingu. Cena sprzedaży

natomiast mogła być odnoszona jedynie do wartości składników je tworzących,

tj. pojazdów.

W tym kontekście, brak rozliczenia pożytków, nie stanowił naruszenia

powołanych w skardze przepisów, lecz był wynikiem ustalenia, że przedsiębiorstwo

to nie przynosiło pożytków w rozumieniu art. 207 k.c. w zw. z art. 53 i art. 54 k.c.

Konkludując: przy rozliczaniu pożytków i innych przychodów ze wspólnego

majątku na podstawie art. 618 § 1 k.p.c. w zw. z art. 207 k.c., sąd uwzględnia

rzeczywistą, rynkową zdolność kreowania przez ten majątek pożytków naturalnych

i cywilnych (art. 53 i 54 k.c.), którą wyznaczać będzie z reguły możliwy do

uzyskania czynsz najmu lub dzierżawy tego majątku lub jego poszczególnych

składników.

Dochód

uzyskiwany

przez

współwłaściciela

przedsiębiorstwa

w rozumieniu art. 55¹ k.c. dzięki jego osobistej pracy, nie jest równoznaczny

z pożytkami i innymi przychodami z tego przedsiębiorstwa, podlegającymi

rozliczeniu w postępowaniu działowym.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c. oraz art. 108 § 1 k.p.c. i art.

520 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a także art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c.

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, zasądzając na rzecz wnioskodawcy zwrot

kosztów wynagrodzenia adwokata według stawki minimalnej przewidzianej

w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze

zm.) w postępowaniu kasacyjnym przez Sądem Najwyższym - § 13 ust. 4 w zw.

z § 9 pkt 3 i § 6 pkt 6.