V CSK 264/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 264/11

POSTANOWIENIE

Dnia 24 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku Zakładu Elektroenergetycznego Spółki

Akcyjnej w G.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta K.

o założenie księgi wieczystej i wpis prawa użytkowania wieczystego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 17 marca 2011 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestnika

postępowania Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 4 stycznia 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek

Zakładu Elektroenergetycznego S.A. z siedzibą w G. o odłączenie: działki nr 132 z

księgi wieczystej A k. 27, działki nr 131 z księgi wieczystej B k. 232, działki nr 130

z księgi wieczystej B k. 240, działki nr 129 z księgi wieczystej C k. 685 i działki nr

125/2 z księgi wieczystej X, założenie dla tych działek nowej księgi wieczystej i

wpisanie w niej prawa użytkowania wieczystego na rzecz wnioskodawcy.

Wnioskodawca jako dokument mający stanowić podstawę wpisu dołączyła

wypisy z rejestru gruntów i wyrysy z map ewidencyjnych dla wyżej wymienionych

działek, decyzję Wojewody Ś. z dnia 5 lutego 2001 r. nr […] i z dnia 27 maja 2002 r.

nr […], odpis z rejestru handlowego nr […], odpis postanowienia Sądu Rejonowego

z dnia 29 czerwca 2001 r., […], kserokopię odpisu pełnego z KRS nr […]

poświadczoną

za

zgodność

z

oryginałem

przez

radcę

prawnego

oraz

uwierzytelnione tłumaczenie na język polski wpisów dokonanych w języku

niemieckim w księgach wieczystych A k. 27, B k.232 i 240, C k. 685, C k. 684, D k.

209, E k. 27.

Poza księgą wieczystą X, gdzie jako właściciel jest ujawniony Skarb Państw,

we wszystkich innych księgach objętych wnioskiem o odłączenie, jako właściciel

figuruje Skarb Państwa – Przedsiębiorstwo Państwowe – Zakłady Energetyczne

Okręgu […] w K. Z dokumentacji geodezyjnej załączonej do wniosku wynika, że na

działkach o numerach geodezyjnych 132, 131, 130, 129 i 125/2 są usytuowane

budynki, o których ujawnienie w nowozakładanej księdze wieczystej nie wniósł

wnioskodawca. Stanowiło to przeszkodę do uwzględnienia wniosku ze względu na

normę zawartą w art. 235 § 2 k.c. oraz obowiązki właściciela wynikające z art. 35

ust. 1 u.k.w.h. Nadto budynki usytuowane na wymienionych działkach są częściowo

położone na innych działkach, które nie są objęte decyzją uwłaszczeniową wydaną

przez Wojewodę Ś. w dniu 5 lutego 2001 r. Nie jest zatem możliwe ujawnienie

prawa wnioskodawcy bez przedłożenia dokumentu, z którego będzie wynikało, iż

także w odniesieniu do tych działek ma on tytuł prawny w postaci własności bądź

prawa użytkowania wieczystego. Ponadto wnioskodawca nie wykazał swojego

następstwa prawnego po figurującym w decyzji uwłaszczeniowej Przedsiębiorstwie

Państwowym – Zakładzie Energetycznym „G.” w G., bowiem dołączona do wniosku

kserokopia odpisu Krajowego Rejestru Sądowego, poświadczona za zgodność

przez radcę prawnego, nie stanowi dokumentu urzędowego, który może być

podstawą wpisu w księdze wieczystej.

Apelacja wnioskodawcy wniesiona od postanowienia Sądu Rejonowego

została oddalona postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 17 marca 2011 r. Sąd

drugiej instancji uznał za prawidłową ocenę, że podstawą oddalenia wniosku był

wadliwie sformułowany wniosek, który pomijał ujawnienie prawa składowego

(własności budynków i ich części, które są posadowione na gruncie oddanym w

użytkowanie wieczyste). Uwzględnienie wniosku naruszałoby art. 1 u.k.w.h., gdyż

prowadziłoby do powstania niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Sąd ma obowiązek sprawdzenia

danych wskazanych we wniosku z danymi z katastru nieruchomości. Brak

zgodności tych danych stanowi przeszkodę do wpisu, chyba, że nie istnieje

możliwość dokonania takiego sprawdzenia. Uprawnienia do budynków wykazuje

się nie tylko w dziale I-O księgi wieczystej, ale także w działach II-IV. Nie było

podstaw do tego, aby ujawnić samo prawo użytkowania wieczystego z

jednoczesnym wpisem w dziale III, na podstawie art. 626 13 § 1 k.p.c., ostrzeżenia o

dostrzeżonej niezgodności. Zasadnie przy tym Sąd Rejonowy przyjął, że

wnioskodawca nie posiada uregulowanego stanu prawnego na chwilę złożenia

wniosku, bowiem część budynków zlokalizowanych na działkach objętych

wnioskiem o wpis przechodzi na grunt sąsiedni, a wnioskodawca nie przedłożył

tytułu prawnego do tych nieruchomości. Deklaratoryjne potwierdzenie nabycia

prawa użytkowania wieczystego i własności części budynku posadowionego

częściowo na tym gruncie, a częściowo na gruncie nieobjętym tą decyzją w trybie

postępowania administracyjnego, nie może wywołać skutków w sferze prawa

cywilnego, gdyż czynność prawna ustanowienia użytkowania wieczystego mająca

za przedmiot część budynku jest uznawana za nieważną. W konsekwencji,

załączona do wniosku decyzja nie może wywołać skutków w sferze powstania obu

praw, tj. zarówno prawa użytkowania wieczystego, jak i własności budynków oraz

części budynków posadowionych na wskazanych działkach, tym bardziej, że żaden

z przechodzących przez grunt sąsiedni budynków nie został podzielony po

płaszczyźnie, którą stanowi ściana dzieląca budynek na dwa odrębne budynki

tworzące zamkniętą funkcjonalnie całość. Decyzja ta nie może stanowić w związku

z tym podstawy wniosku w ogóle, w tym w zakresie ujawnienia tylko prawa

użytkowania wieczystego. Sąd Okręgowy uznał również za prawidłowe stanowisko

Sądu pierwszej instancji, że w odniesieniu do kserokopii dokumentu urzędowego

poświadczonego

za

zgodność

przez

radcę

prawnego,

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym nie może mieć zastosowanie art. 129 § 2 k.p.c., gdyż w tym

zakresie w postępowaniu tym ma zastosowanie autonomiczna regulacja zawarta

w art. 6262 § 3 k.p.c.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

skargę

kasacyjną

wniósł

wnioskodawca. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie:

-

art. 200 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

(jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm., dalej: „u.g.n.”), na

podstawie którego wydano zakwestionowane przez Sąd decyzje Wojewody Ś.

oraz art. 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie u.g.n. poprzez ich

błędną wykładnię i uznanie, że fakt, iż na danej nieruchomości będącej w dniu

5 grudnia 1990 r. w zarządzie państwowej osoby prawnej znajduje się

budynek, który częściowo wykracza poza tę nieruchomość jest okolicznością

sprawiającą, że taka państwowa osoba prawna nie nabyła z mocy prawa

użytkowania wieczystego tej nieruchomości ani prawa własności tego budynku;

-

art. 235 k.c. w zw. z art. 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie u.g.n.

poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że wnioskodawca nie

nabył własności budynków wymienionych w decyzji Wojewody Ś. z dnia 5

lutego 2001 r., zmienionej decyzją z dnia 27 maja 2002 r., gdyż niektóre z tych

budynków w części są położone na nieruchomości nieobjętej tą decyzją;

-

art. 151 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niezastosowanie.

Sąd nie zważył w jaki sposób wyżej wymieniony przepis określa konsekwencje

prawne przekroczenia granic sąsiedniego gruntu przy wznoszeniu budynku lub

innego urządzenia ani faktu, iż z mocy wyżej wymienionego przepisu

przyjmowana jest zasada jedności prawnej budynku. W konsekwencji Sąd

orzekł w taki sposób, jakby zasada jedności prawnej budynku obowiązywała

tylko wówczas, gdy budynek został posadowiony na dwóch nieruchomościach,

ale należących do jednego właściciela lub użytkownika wieczystego;

-

art. 233 k.c., zgodnie z którym użytkownik wieczysty może swoim prawem

rozporządzać w zw. z art. 27 u.g.n. oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji poprzez nie

zastosowanie wyżej wymienionych przepisów i w konsekwencji wydanie

rozstrzygnięcia prowadzącego do skutku w postaci utraty przez użytkownika

wieczystego prawa do rozporządzania swoim prawem, jeżeli na gruncie

objętym użytkowaniem wieczystym znajdują się budynki wykraczające poza

granicę tego gruntu;

-

art. 58 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu, tj. poprzez

zastosowanie go do ostatecznych decyzji administracyjnych Wojewody Ś. i

uznanie ich nieważności.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie:

-

art. 1 i art. 35 ust. 1 u.k.w.h. poprzez ich błędną wykładnię prowadzącą do

konkluzji, iż nie jest dopuszczalny wniosek o wpis prawa użytkowania

wieczystego do księgi wieczystej nie połączonego z wnioskiem o wpis prawa

własności budynków na nieruchomości posadowionych, gdy tymczasem brak

jest przepisu prawa, który stanowiły, iż dopuszczalność wniosku o wpis prawa

użytkowania wieczystego uzależniona jest od jednoczesnego wniosku o wpis

prawa własności położonych na tym gruncie budynków;

-

art. 184 Konstytucji oraz art. 1 i 2 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię,

a w konsekwencji niezastosowanie oraz w efekcie naruszenie zasady

związania sądu wieczystoksięgowego ostateczną decyzją administracyjną

i uznanie w ramach niniejszej sprawy za nieważną i niewiążącą sądu w całości

– ostatecznej decyzji Wojewody Ś. z dnia 5 lutego 2001 r. o stwierdzeniu

nabycia z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. przez Przedsiębiorstwo

Państwowe Zakład Energetyczny „G.” w G. prawa użytkowania wieczystego

działek, których dotyczył wniosek oraz prawa własności budynków oraz

ostatecznej decyzji Wojewody Ś. z dnia 27 maja 2002 r. o zmianie za zgodą

stron wyżej wymienionej decyzji w zakresie oznaczenia budynków – z uwagi

na fakt, iż zdaniem Sądu decyzja ta wymienia w swej treści budynki, które w

części nie są położone na nieruchomości objętej tą decyzją. Kwestionowanie

decyzji administracyjnych – nawet jeśli dotyczą one spraw z zakresu prawa

cywilnego – przez sądy powszechne jest niedopuszczalne;

-

art. 6268 k.p.c. oraz art. 62613 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię prowadzącą

do przekroczenia zakresu kognicji sądu wieczystoksięgowego i uznaniu

zupełnie innej roli sądu wieczystoksięgowego niż ta, którą ten Sąd w istocie

posiada zgodnie z prawem. Sąd nie może uzależnić dokonania wpisu od

złożenia jeszcze innego wniosku o wpis innego prawa, chyba że wpis tego

drugiego prawa warunkuje powstanie tego pierwszego prawa. W razie

dostrzeżenia niezgodności wpisów w księdze wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym konsekwencją tego nie może być odmowa wpisu, lecz

zastosowanie art. 62613 k.p.c. i wpisanie z urzędu ostrzeżenia w tym zakresie;

-

art. 6262 § 3 k.p.c., art. 6269 k.p.c. oraz art. 129 ust. 2-4 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c., jak również art. 244 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez ich

błędną wykładnię i uznanie, że: a) z mocy art. 6262 § 3 k.p.c. jako przepisu

szczególnego – w postępowaniu wieczystoksięgowym nie stosuje się art. 129

ust. 2-4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.; b) charakteru dokumentu urzędowego

w rozumieniu art. 244 k.p.c. nie ma poświadczona przez radcę prawnego

będącego pełnomocnikiem uczestnika kopia odpisu KRS; c) w przypadku

przedłożenia kopii dokumentu urzędowego poświadczonej za zgodność

z oryginałem przez radcę prawnego będącego pełnomocnikiem wnioskodawcy

– sąd może oddalić wniosek z mocy art. 6269 bez potrzeby uprzedniego

wzywania o przedłożenie oryginału dokumentu na podstawie art. 129 § 4

k.p.c.;

-

art. 386 § 1 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie, mimo zarzutu apelacji,

naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 27 u.k.w.h. poprzez jego

niezastosowanie przy dokonywaniu wykładni wyżej wymienionych przepisów,

na podstawie których Sąd ustalił rolę sądu wieczystoksięgowego jako

zapobiegającego

wpisom

powodującym

powstanie

niezgodności

stanu

ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Sąd

powinien był przepis ten zastosować i zważyć, iż brak ujawnienia budynku nie

stanowi przeszkody do założenia księgi wieczystej i dokonaniu wpisu

użytkownika wieczystego. Niezgodności w oznaczeniu nieruchomości (w tym

co do budynków) mogły zostać usunięte w terminie późniejszym w wyżej

wymienionym trybie.

Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz

poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 4 stycznia 2011 r.

oraz założenie dla tych działek nowej księgi wieczystej i wpisanie w niej prawa

użytkowania wieczystego na rzecz wnioskodawcy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik postępowania Skarb Państwa

– Prezydent Miasta K. zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

podniósł, że postępowanie w zakresie obejmującym rozpoznanie wniosku

dotyczącego: działki nr 132 z księgi wieczystej A k. 27, działki nr 131 z księgi

wieczystej B k. 232, działki nr 130 z księgi wieczystej B k. 240, działki nr 129 z

księgi wieczystej C k. 685 – dotknięte jest nieważnością postępowania, z tej

przyczyny, że w tym zakresie sprawa została już osądzona prawomocnym

postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 13 sierpnia 2003 r. w sprawie

zainicjowanej wnioskiem wnioskodawcy z udziałem Skarbu Państwa – Prezydenta

K. Podnosząc ten zarzut, uczestnik postępowania wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego oraz o

odrzucenie wniosku w części prawomocnie już osądzonej.

Zgodnie z art. 39813 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje

skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw; w granicach

zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

Ze względu na powołany przepis, mimo że wnioskodawca nie podniósł zarzutu

nieważności postępowania, zachodziła potrzeba odniesienia się do zarzutu

nieważności

postępowania

podniesionego

przez

uczestnika

postępowania

w odpowiedzi na skargę kasacyjną. Na wstępie należy odrzucić stanowisko

wnioskodawcy

wyrażone

w

piśmie

procesowym

na

etapie

postępowania

kasacyjnego, według którego nie można przyjąć stanu rzeczy osądzonej z tego

względu, że prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 13 sierpnia 2003

r. zapadło – zdaniem wnioskodawcy – w postępowaniu dotkniętym nieważnością

postępowania (z przyczyn szczegółowo wskazanych w piśmie wnioskodawcy z

dnia 27 lipca 2011 r.). Orzeczenie prawomocne wywołuje wszystkie skutki

procesowe chociażby zostało wydane w postępowaniu dotkniętym nieważnością

postępowania dopóki, dopóty nie zostanie uchylone w ramach określonych

postępowań umożliwiających wzruszenie prawomocnych orzeczeń (wznowienia

postępowania czy też w wyniku postępowania wywołanego skargą kasacyjną). Sąd

Najwyższy nie jest uprawniony do badania, jako przesłanki rozstrzygnięcia, czy

prawomocne orzeczenie wydane w innej, prawomocnie rozstrzygniętej, sprawie jest

dotknięte nieważnością postępowania. W konsekwencji należało przyjąć, że

prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 13 sierpnia 2003 r. wywołuje

wszystkie skutki prawne, w tym wynikające z art. 366 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Mimo tego, postępowanie przed Sądami obu instancji nie było dotknięte

nieważnością postępowania, gdyż sprawa zainicjowania nowym wnioskiem – także

w odniesieniu do nieruchomości obejmującej działki wskazane przez uczestnika

postępowania w odpowiedzi na skargę kasacyjną – nie została wcześniej

prawomocnie osądzona. Badając, czy zachodzi stan rzeczy osądzonej należy

wziąć pod uwagę treść żądania oraz podstawę faktyczną rozstrzygnięcia. W

postępowaniu wieczystoksięgowym zakres kognicji sądu jest ograniczony. Zgodnie

bowiem z art. 6268 § 1 k.p.c., wpis jest dokonywany jedynie na wniosek i w jego

granicach, chyba że przepis szczególny przewiduje dokonanie wpisu z urzędu.

Natomiast według art. 6268 § 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada

jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść

księgi wieczystej. Gdy brak jest podstaw do wpisu albo jeżeli istnieją przeszkody do

jego dokonania sąd oddala wniosek o wpis (art. 6269 k.p.c.). Wskazane wyżej,

specyficzne uregulowania dotyczące zakresu kognicji sądu wieczystoksięgowego

należy mieć na uwadze, ustalając zakres powagi rzeczy osądzonej. Dla jego

ustalenia będzie istotna treść żądania zawartego we wniosku oraz podstawa

wniosku, tj. dokumenty załączone do wniosku dla uzasadnienia żądanego wpisu, z

których wynika określona podstawa faktyczna rozstrzygnięcia. Uwzględniając

powyższe, nie zachodziła tożsamość żądań wniosków; wniosek rozstrzygnięty

prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 13 sierpnia 2003 r.

dotyczył łącznego ujawnienia na rzecz wnioskodawczyni prawa użytkowania

wieczystego gruntu oraz prawa własności budynków wzniesionych na gruncie,

natomiast obecny wniosek dotyczył wyłącznie ujawnienia prawa użytkowania

wieczystego gruntu. Późniejszy wniosek pomijał również ujawnienie w dziale I

księgi wieczystej budynków. Nie zachodziła także pełna tożsamość co do

nieruchomości gruntowej, dla której obecnie miała zostać założona jedna nowa

księga

wieczysta

z

wpisem

prawa

użytkowania

wieczystego

na

rzecz

wnioskodawczyni w stosunku do wniosku, który był przedmiotem prawomocnego

rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego, który obejmował wniosek o założenie odrębnych

ksiąg wieczystych w stosunku do każdej z działek. Częściowo inne były także

dokumenty, które miały stanowić podstawę wniosków. Z tych przyczyn brak było

podstaw do przyjęcia, że sprawa zainicjowana późniejszym wnioskiem była już

wcześniej prawomocnie rozstrzygnięta prawomocnym postanowieniem Sądu

Rejonowego z dnia 13 sierpnia 2003 r.

Zasadniczą przyczyną oddalenia wniosku o założenie nowej księgi

wieczystej było to, że wnioskodawca wniósł jedynie o wpisanie w księdze

wieczystej prawa użytkowania wieczystego gruntu z pominięciem ujawnienia

w dziale I księgi wieczystej budynków wzniesionych na gruncie oraz w dziale II

prawa własności na rzecz wnioskodawcy budynków znajdujących się na tym

gruncie. Wprawdzie nie ma przepisu, który wprost wyrażałby obowiązek

równoczesnego złożenia wniosku o ujawnienie w księdze wieczystej prawa

użytkowania wieczystego gruntu oraz prawa własności budynków lub innych

urządzeń znajdujących się na tym gruncie, stanowiących odrębny od gruntu

przedmiot prawa własności, jednakże obowiązek taki wynika z istoty wzajemnej

relacji obu praw określonej w przepisach prawa materialnego. Zgodnie z art. 235

§ 1 k.c., budynki i inne urządzenia wzniesione na gruncie Skarbu Państwa lub

jednostek samorządu terytorialnego bądź ich związków przez użytkownika

wieczystego stanowią jego własność. To samo dotyczy budynków i innych

urządzeń, które wieczysty użytkownik nabył zgodnie z właściwymi przepisami przy

zawarciu umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste. Przysługująca

użytkownikowi wieczystemu odrębna od gruntu własność budynków i innych

urządzeń wzniesionych na gruncie (art. 46 k.c.) jest prawem związanym

z użytkowaniem wieczystym, które jest prawem silniejszym, własność zaś

budynków jest

pochodną

tego

prawa

(por.

uzasadnienie

uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 136/06, OSNC 2007, nr 11,

poz. 163). Wbrew jednak stanowisku wnioskodawcy, nie można rozdzielić

możliwości rozpoznania wniosku o wpis w księdze wieczystej prawa użytkowania

wieczystego gruntu oraz wniosku o wpis prawa własności budynków i innych

urządzeń znajdujących się na tym gruncie, jeżeli ze zdarzenia prawnego (czynności

prawnej bądź decyzji administracyjnej), które ma stanowić podstawę wpisu

w księdze wieczystej, wynika, że na gruncie znajdują się budynki lub inne

urządzenia stanowiące odrębny od gruntu przedmiot własności. Ze względu na

wzajemną relację obu praw, tj. prawa użytkowania wieczystego oraz prawa

własności budynków i innych urządzeń znajdujących się na gruncie – wynikającą

z art. 235 § 1 k.c. – w orzecznictwie przyjęto, że zdarzenie prawne, którego

przedmiotem jest ustanowienie bądź przeniesienie prawa użytkowania wieczystego

oraz prawa własności budynku na rzecz użytkownika wieczystego powinno

prawidłowo ustanawiać (przenosić) nie tylko prawo użytkowania wieczystego

gruntu, ale również prawo własności budynku, stanowiącego odrębny od gruntu

przedmiot własności. Innymi słowy, nie dochodzi do skutecznego ustanowienia albo

przeniesienia prawa użytkowania wieczystego gruntu, jeżeli jednocześnie nie

następuje skuteczne przeniesienie na rzecz użytkownika wieczystego własności

budynku znajdującego się na tym gruncie. W szczególności umowa przeniesienia

prawa

użytkowania

wieczystego

gruntu

zabudowanego,

nie

zawierająca

postanowień o przeniesieniu także prawa własności budynków, jest nieważna – art.

58 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2003 r., II CKN 1155/00,

OSNC 2004, nr 4, poz. 61). O wzajemnej zależności obu praw przesądzono także

w razie ich nabycia w ramach postępowania egzekucyjnego. W postanowieniu

z dnia 19 listopada 1996 r., III CKU 10/96 (OSNC 1997, nr 3, poz. 32) Sąd

Najwyższy przyjął, że postanowienie o przysądzeniu przedmiotu egzekucji po

zakończeniu licytacji i udzieleniu przybicia pod względem przedmiotowym powinno

odpowiadać opisowi. Jeżeli przedmiotem opisu była nieruchomość budynkowa jako

prawo związane z użytkowaniem wieczystym, postanowienie to powinno wymieniać

obydwa związane prawa. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy przyjął –

rozważając sytuację odwrotną do tej, która jest przedmiotem rozstrzygania

w sprawie – że wadliwe postanowienie o przysądzeniu własności pomijające

użytkowanie wieczyste nie może być podstawą wpisu w księdze wieczystej prawa

własności budynków, która to własność istnieje tylko w powiązaniu z użytkowaniem

wieczystym gruntu. Wpis ograniczający się do prawa własności budynków byłby

sprzeczny z art. 1 u.k.w.h. oraz art. 235 k.c. Również w uchwale z dnia 26 kwietnia

2007 r., III CZP 27/07 (OSNC 2008, nr 6, poz. 62) Sąd Najwyższy przyjął,

że umowa przeniesienia własności części nieruchomości, objętej oddzielną księgą

wieczystą, bez jednoczesnego podziału znajdującego się na niej budynku, jest

nieważna. O wzajemnej zależności obu prawa przekonuje również orzecznictwo

dotyczące czynności prawnej obejmującej przeniesienie prawa użytkowania

wieczystego gruntu, na którym znajduje się budynek posadowiony także na

nieruchomości sąsiedniej (z przekroczeniem granicy). W takim przypadku, umowa

o oddanie jednej z nich w użytkowanie wieczyste jest nieważna, jeżeli budynek nie

został podzielony w ten sposób, że możliwe było przeniesienie własności części

budynku na użytkownika wieczystego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

22 grudnia 2004 r., II CK 262/04, Lex nr 589956). Jedynie w uchwale z dnia

21 kwietnia 2005 r., III CZP 9/05 (OSNC 2006, nr 3, poz. 44) przyjęto, że umowa

oddania w użytkowanie wieczyste nieruchomości gruntowej oraz przeniesienia

własności znajdującej się na niej części budynku jest nieważna (art. 58 § 1 i 3 k.c.),

jeżeli z okoliczności wynika, że bez postanowienia o przeniesieniu własności części

budynku nie zostałaby zawarta. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy zwrócił

przy tym uwagę, że dopuszczalność takiej umowy, według kryterium ważności

części czynności prawnej (art. 58 § 1 i 3 k.c.), musi uwzględniać ograniczoną

kognicję sądu wieczystoksięgowego, który nie może, poza wskazanymi w art. 626 8

§ 2 k.p.c. podstawami, ustalać okoliczności niezbędnych do rozstrzygania ważności

czynności prawnej. Także z uzasadnienia tego orzeczenia wynika jednoznacznie,

że dopiero stwierdzenie ważności czynności prawnej w części dotyczącej

przeniesienia własności części budynku jest warunkiem ważności przeniesienia

prawa użytkowania wieczystego.

W świetle powyższych orzeczeń należy stwierdzić, że gdy dochodzi do

ustanowienia (przeniesienia) prawa użytkowania wieczystego gruntu, na którym

znajdują się budynki lub inne urządzenia, stanowiące odrębny od gruntu przedmiot

własności, związek obu praw ze sobą jest na tyle silny, iż z jednej strony

ustanowienie (przeniesienie) prawa użytkowania wieczystego gruntu warunkuje

możliwość przeniesienia na użytkownika wieczystego gruntu własności budynków

i innych urządzeń, stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności, z drugiej

zaś strony, prawidłowe przeniesienie własności tych budynków i urządzeń na rzecz

użytkownika wieczystego wpływa na ważność ustanowienia (przeniesienia) samego

prawa użytkowania wieczystego. Ta ścisła, wynikająca z przepisów prawa

materialnego, zależność obu praw, uzasadnia stanowisko, że wniosek o ujawnienie

w księdze wieczystej prawa użytkowania wieczystego gruntu, na którym znajdują

się budynki lub inne urządzenia, stanowiące odrębny od gruntu przedmiot

własności, powinien także zawierać wniosek o ujawnienie w księdze wieczystej

własności tych budynków. Tylko wówczas może nastąpić ocena skuteczności

materialnoprawnej zdarzenia prawnego, z którego zaistnieniem związane jest

nabycie prawa użytkowania wieczystego gruntu oraz prawa własności budynków

lub innych urządzeń znajdujących się na gruncie. Wpis w księdze wieczystej

ograniczony jedynie do prawa użytkowania wieczystego gruntu naruszałby art. 235

k.c. Odnieść to należy do wszystkich zdarzeń prawnych, tj. zarówno czynności

prawnych, jak również decyzji administracyjnych, mających stanowić podstawę

wpisu prawa użytkowania wieczystego gruntu w księdze wieczystej. Dokonanie

takiego

wpisu

wiąże

się

bowiem

z

koniecznością

oceny

przez

sąd

wieczystoksięgowy skuteczności materialnoprawnej czynności prawnej lub decyzji

administracyjnej, których przedmiotem jest ustanowienie, przeniesienie, czy też

stwierdzenie

nabycia

prawa

użytkowania

wieczystego.

Związanie

sądu

powszechnego ostateczną decyzją administracyjną nie zwalnia sądu od obowiązku

zbadania skutków cywilnoprawnych, jakie taka decyzja wywołała.

Konieczność równoczesnego badania wniosku o wpis prawa użytkowania

wieczystego oraz wpisu prawa własności budynków lub innych urządzeń

znajdujących się na gruncie znajduje także potwierdzenie w przepisach

wykonawczych dotyczących prowadzenia ksiąg wieczystych. Zgodnie z § 7 ust. 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie

prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. Nr 102, poz. 1122,

ze zm.) dla gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste oraz dla znajdującego się na

tym gruncie budynku lub innego urządzenia, które stanowi odrębny od gruntu

przedmiot własności, prowadzi się wspólną księgę wieczystą. Z dalszych przepisów

dotyczących tej księgi wieczystej wynika, że jeżeli odrębna własność budynku

powstała jednocześnie z oddaniem gruntu w użytkowanie wieczyste (taka sytuacja

miała miejsce na podstawie decyzji Wojewody Ś. załączonej do wniosku),

podstawę

oznaczenia

budynku

stanowi

umowa

użytkowania

wieczystego

i sprzedaży budynku lub decyzja administracyjna właściwego organu (§ 28 ust. 5).

Zgodnie z § 32 rozporządzenia, w dziale I-O księgi wieczystej prowadzonej dla

gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste obok danych określonych w § 31 pkt 2

(danych dotyczących nieruchomości gruntowych) wpisuje się, jeżeli na gruncie

znajduje się budynek i inne urządzenie stanowiące odrębny od gruntu przedmiot

własności, ich opis, do którego stosuje się odpowiednio § 28 ust. 6 (dane dotyczące

budynku). Również z § 39 ust. 2 rozporządzenia wynika, że jeżeli na gruncie

oddanym w użytkowanie wieczyste znajduje się budynek i inne urządzenie

stanowiące odrębną nieruchomość napis, o którym mowa w ust. 1 (wpisy dotyczące

użytkowania wieczystego), uzupełnia się przez dodanie tekstu: „oraz własności

budynku i urządzenia stanowiącego odrębną własność”. Treść tych przepisów

wskazuje na to, że opis nieruchomości w dziale I wspólnej księgi wieczystej –

w tym, co do budynków i urządzeń wzniesionych na gruncie – w razie

ustanowienia prawa użytkowania wieczystego gruntu, powinien odpowiadać

opisowi

nieruchomości

zawartemu

w

czynności

prawnej

lub

decyzji

administracyjnej, których przedmiotem jest ustanowienie (przeniesienie) prawa

użytkowania wieczystego. W konsekwencji powinny być również dokonane

odpowiednie wpisy w dziale II księgi wieczystej. Dział I-O księgi wieczystej nie jest

przeznaczony do wpisów praw, lecz do wpisywania danych faktycznych. Wpisy

w tym dziale nie są objęte domniemaniem prawdziwości z art. 3 u.k.w.h. i mogą

być sprostowane w trybie art. 62613 § 2 k.p.c. z urzędu lub na wniosek, a ponadto –

w razie niezgodności danych katastru nieruchomości (obecnie ewidencji gruntów

i budynków) z oznaczeniem nieruchomości w księdze wieczystej – w trybie

przewidzianym w art. 27 u.k.w.h. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

17 listopada 2006 r., V CSK 284/06, Lex nr 607575). Nie oznacza to, że wpis

danych w nowozakładanej księdze wieczystej może nastąpić sprzecznie z treścią

dokumentów stanowiących podstawę jej założenia, w szczególności decyzji

administracyjnych, dokumentów geodezyjnych oraz treści dotychczasowych ksiąg

wieczystych, w których ujęte były działki objęte wnioskiem, a z których wynikało –

wbrew treści wniosku – że nieruchomość, dla której miała być założona księga

wieczysta jest zabudowana. Ponadto ujawnienie w dziale I-O danych dotyczących

budynków znajdujących się na gruncie miało znaczenie dla prawidłowego

ujawnienia stanu prawnego w innych działach księgi wieczystej, odnośnie do tego

komu (użytkownikowi wieczystemu, czy właścicielowi gruntu) przysługuje własność

znajdujących się na gruncie budynków. Z tej przyczyny również treść wniosku

dotyczącego wpisu w dziale I-O księgi wieczystej miała nierozerwalny związek

z treścią wniosku dotyczącego zakresu praw ujawnionych w dziale II księgi

wieczystej. W tej sytuacji nie miał zastosowanie art. 626 13 k.p.c. Dodatkowo

podnieść należy, w związku z zarzutem naruszenia art. 27 u.k.w.h., że przepis ten

dotyczy stanu, gdy ujawniono w księdze wieczystej dane dotyczące nieruchomości

niezgodne z katastrem nieruchomości. Przepis ten nie może stanowić uzasadnienia

do dokonywania wpisu w księdze wieczystej danych, zgodnie z treścią wniosku,

które są niezgodne z treścią dokumentów załączonych do wniosku, w tym z danymi

wynikającymi z katastru nieruchomości.

Przyjęte stanowisko uzasadnia dodatkowo art. 1 ust. 1 u.k.w.h., według

którego księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego

nieruchomości, przy czym domniemywa się (art. 3 ust. 1 u.k.w.h.), że prawo jawne

z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.

Jak zasadnie argumentował Sąd Okręgowy, ujawnienie w księdze wieczystej tylko

prawa użytkowania wieczystego z pominięciem prawa własności budynków

i urządzeń wzniesionych na gruncie prowadziłoby do sytuacji, że stan prawny

ujawniony w księdze wieczystej – pomijający ujawnienie prawa własności

budynków i urządzeń znajdujących się na gruncie na rzecz użytkownika

wieczystego - byłby niezgodny ze stanem rzeczywistym, wynikającym z dokumentu

stanowiącego podstawę wpisu prawa użytkowania wieczystego, z którego

wynikałoby, że na rzecz użytkownika wieczystego przeszło także prawo własności

budynków i urządzeń znajdujących się na gruncie. Taka sytuacja miałaby miejsce

w razie uwzględnienia wniosku wnioskodawcy, gdyż z decyzji administracyjnych

załączonych do wniosku wynikało, że jego poprzednik prawny (Przedsiębiorstwo

Państwowe Zakład Energetyczny „G.” w G.) nabył z mocy prawa nie tylko prawo

użytkowania wieczystego gruntu, ale również prawo własności budynków znajdujących

się na tym gruncie.

Nie był zasadny zarzut naruszenia art. 1 u.k.w.h. w zw. z art. 35 u.k.w.h. Art. 35

ust. 1 uk.w.h., nakłada na właściciela nieruchomości obowiązek niezwłocznego

ujawnienia swego prawa własności w księdze wieczystej, którego naruszenie skutkuje

odpowiedzialnością odszkodowawczą wobec osób trzecich (art. 35 ust. 2). Przepis ten

dotyka więc innej materii niż tej, która była przyczyną oddalenia wniosku. Nie można

z powyższego przepisu wyprowadzić argumentu, że dopuszczalne było złożenie

jedynie wniosku o wpis prawa użytkowania wieczystego gruntu z pominięciem wpisu

prawa własności budynków wzniesionych na gruncie, gdyż jedyną tego konsekwencją

byłaby odpowiedzialność odszkodowawcza.

W świetle powyższych rozważań bezprzedmiotowe są pozostałe zarzuty

skargi kasacyjnej, w szczególności zarzut naruszenia art. 184 Konstytucji, art. 1 i 2

k.p.c., art. 200 u.g.n. oraz art. 235 k.c. w zw. z art. 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r.

o zmianie u.g.n. oraz art. 58 k.c. Niezależnie bowiem od treści decyzji administracyjnej

załączonej do wniosku (potwierdzającej nabycie ex lege przez poprzednika

prawnego wnioskodawcy prawa użytkowania wieczystego gruntu oraz prawa

własności budynków), bez potrzeby oceny skutków, jakie ona wywołała, nie

można było uwzględnić wniosku o wpis wyłącznie prawa użytkowania wieczystego

gruntu, skoro z tej decyzji wynikało, że wnioskodawca nabył także prawo własności

budynków znajdujących

się

na

gruncie.

Nie

był

także

uzasadniony

zarzut naruszenia art. 151 k.c. Pomijając, że z przyczyn wcześniej przedstawionych

wniosek o wpis prawa użytkowania wieczystego gruntu pomijający wpis prawa

własności budynków nie mógł być uwzględniony,

to

istnienie

przesłanek

określonych w art. 151 k.c., uzasadniających zastosowanie tego przepisu wobec

wnioskodawcy, przekraczało kognicję sądu wieczystoksięgowego (w tym także

sądu drugiej instancji) wynikającą z art. 6268 § 1 i 2 k.p.c. Bezzasadny był także

zarzut naruszenia art. 233 k.c. w zw. z art. 27 u.g.n. oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji

albowiem przedmiotem oceny w orzeczeniu zaskarżonym skargą kasacyjną nie

była skuteczność czynności prawnej wnioskodawcy obejmującej rozporządzenie

prawem użytkowania wieczystego.

Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostawała ocena Sądu drugiej

instancji, że wnioskodawca nie wykazał prawidłowo następstwa prawnego po

podmiocie wymienionym w decyzji administracyjnej Wojewody Ś. z dnia 5 lutego

2001 r. załączonej do wniosku. Mimo bowiem takiego stanowiska, którego

konsekwencją powinno być oddalenie wniosku z powodu braku legitymacji po

stronie wnioskodawcy, Sąd Okręgowy dokonał merytorycznej oceny zasadności

wniosku. Nawet więc przyjęcie, zgodnie ze stanowiskiem wnioskodawcy,

że w postępowaniu wieczystoksięgowym mógłby mieć zastosowanie art. 129 ust.

2-4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. nie powodowałoby możliwości uwzględnienia wniosku.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że nie był również uzasadniony

zarzut naruszenia art. 6269 k.p.c. oraz art. 386 § 1 k.p.c., skoro brak było podstaw

do dokonania wpisów w księdze wieczystej, zgodnych z treścią wniosku.

Z tych względów skarga kasacyjna została oddalona na podstawie art. 398 14

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie

art. 520 § 3 w zw. z art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c. przy uwzględnieniu przepisów

§ 13 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 8 pkt 5 i § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).