V CSK 245/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 245/09

POSTANOWIENIE

Dnia 25 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa V.(…) S.A. w W.

przeciwko R. H.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 marca 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla

zaskarżone

postanowienie,

pozostawiając

Sądowi

Apelacyjnemu

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka – V.(…) S.A. w W. wniosła o zasądzenie od pozwanego – R. H. kwoty

181.930,61 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 13 grudnia 2007 r. do dnia zapłaty.

Roszczeń tych powódka dochodziła w związku z rozwiązaniem umowy leasingu

łączącej strony.

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy w W. uwzględnił powództwo.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 12 kwietnia 2005 r. J.(…) - spółka z o.o. w T. i R.

H.,

zawarli

umowę,

której

przedmiotem

była

sprzedaż

pozwanemu

wozu

asenizacyjnego. Odbiór przedmiotu umowy miał nastąpić 10 maja 2005 r., a warunkiem

wydania towaru była wpłata na konto J.(…) całej ceny. W dniu 4 sierpnia 2005 r. V.(…)

S.A. w W. oraz R. H. zawarli umowę leasingu operacyjnego, której przedmiotem był

używany wóz asenizacyjny C.(…) 22500L z aplikatorem. Wartość ofertowa wozu

wynosiła 241.582,46 zł netto. Warunki realizacji umowy określone zostały w Ogólnych

Warunkach

Umowy

Leasingu

Operacyjnego

Złotowego/Dewizowego

(OWULO).

Pismem z dnia 4 lipca 2006 r. pozwany wypowiedział umową leasingu z uwagi na fakt

nieotrzymania przez niego przedmiotu leasingu. W odpowiedzi na to powódka wskazała,

że przyczyny wypowiedzenia umowy podane przez pozwanego są bezzasadne, gdyż

powódka nie odpowiada za nieterminową dostawę przedmiotu leasingu oraz za brak

odbioru przedmiotu przez leasingobiorcę. Jednocześnie powódka w oparciu o § 10 ust.

2 OWULO złożyła oświadczenie o rozwiązaniu umowy leasingu ze skutkiem

natychmiastowym. Pismem z dnia 4 grudnia 2007 r. powódka wezwała pozwanego do

zapłaty kwoty 181.930,61 zł z tytułu rozliczenia umowy leasingu w związku z jej

przedwczesnym rozwiązaniem w trybie § 10 ust. 2 OWULO. Ponadto Sąd Okręgowy

ustalił, że prawomocnym wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2007 r. w sprawie o sygn. akt l C

(…) z powództwa V.(…) S.A. przeciwko R. H. Sąd Okręgowy w W. uchylił w całości

nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym wydany przez ten Sąd w dniu 25 kwietnia

2007 r., sygn. akt INC (…) i oddalił powództwo.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo zasługuje na uwzględnienie. Umowa

leasingu operacyjnego – zawarta przez strony - uległa rozwiązaniu w oparciu o § 11

OWULO, zgodnie z którym odmowa dostawy przedmiotu leasingu, brak odpowiedzi

dostawcy na zamówienie w terminie 14 dni od daty złożenia zamówienia lub opóźnienie

dostawy o więcej niż miesiąc od podanego przez dostawcę terminu, uważane jest za

rozwiązanie umowy leasingu z przyczyn leżących po stronie leasingobiorcy. W takim

wypadku powódce przysługiwało prawo domagania się zwrotu kosztów poniesionych w

związku z nabyciem przedmiotu umowy od dostawcy obejmujących kwotę zakupu wozu

asenizacyjnego u dostawcy J.(…) spółka z o.o. w wysokości 294.730,61 zł. W sprawie

powódka dochodziła jedynie kwoty 181.930,61 zł, stanowiącej różnicę między

wymienioną wyżej kwotą zakupu wozu od dostawcy, a kwotą otrzymaną w związku z

późniejszą sprzedażą wozu w wysokości 112.800 zł.

Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił podniesionego przez pozwanego zarzutu

istnienia powagi rzeczy osądzonej. Wprawdzie w sprawie rozpoznawanej przez Sąd

Okręgowy w W. pod sygn. akt l C (…), jak i w sprawie rozpoznawanej obecnie,

występuje tożsamość stron procesu, a samo roszczenie wynika z tego samego stosunku

prawnego, umowy leasingu operacyjnego, to jednak w poprzednim postępowaniu

powódka domagała się od pozwanego zwrotu kosztów ubezpieczenia, kar umownych i

zdyskontowanych rat przyszłych wraz z kwotą wykupu ustalonych w oparciu o § 20

OWULO.

Roszczenie

to

zostało

prawomocnie

oddalone

przez

Sąd

jako

nieudowodnione. Natomiast w niniejszym postępowaniu powódka domagała się zwrotu

poniesionych kosztów realizacji zamówienia, w tym kosztów nabycia sprzętu,

wyliczonych w oparciu o § 11 OWULO, które w sprawie l C (…) nie były wykazywane,

ani udowadniane przez powódkę.

Na skutek apelacji wniesionej przez pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego z

dnia 19 grudnia 2008 r. Sąd Apelacyjny w W. postanowieniem z dnia 30 marca 2009 r.

uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił pozew. Sąd Apelacyjny uznał, że postępowanie

przed sądem pierwszej instancji dotknięte jest nieważnością z przyczyny określonej w

379 pkt 3 k.p.c. na skutek naruszenia prawa procesowego – art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w

zw. z art. 366 k.p.c. – i rozpoznania sprawy, w której pomiędzy tymi samymi stronami o

to samo roszczenie sprawa została osądzona prawomocnym wyrokiem Sądu

Okręgowego w W. z dnia 9 sierpnia 2007 r. [sygn. akt I C (…)]. W obu sprawach

powódka dochodziła roszczeń związanych z rozwiązaniem umowy leasingu, do którego

doszło w oparciu o uregulowania zawarte w § 10 ust. 2 i 11 OWULO. W sprawie I C (…)

Sąd Okręgowy rozpoznał już żądanie, z którym powódka wystąpiła ponownie, oddalając

je jako nieudowodnione. Podstawy faktyczne roszczeń w obu sprawach były tożsame,

gdyż wynikały z rozliczenia tej samej umowy leasingu, która uległa rozwiązaniu. Granice

przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej określa przedmiot rozstrzygnięcia Sądu i

podstawa faktyczna tego rozstrzygnięcia, które mogą różnić się od samego żądania

pozwu. W sprawie l C (…) Sąd pierwszej instancji nie ograniczył się tylko do zbadania

roszczenia w postaci zgłoszonej w pozwie (raty leasingu, ubezpieczenie, kara umowna),

ale zajął się ustaleniem czy z faktów przytoczonych przez powoda, tj. żądania i

uzasadniających go okoliczności, nie wynikają jeszcze inne, dalsze roszczenia (o zwrot

kosztów nabycia przedmiotu leasingu) w oparciu o § 11 OWULO i przyjął, że roszczenie

takie mogły być uzasadnione, lecz powódka ich nie udowodniła. W tej postaci wyrok

Sądu Okręgowego stał się prawomocny. W tej sytuacji rozpoznanie sprawy i wydanie

wyroku skutkowało nieważnością postępowania z przyczyny określonej w art. 379 pkt 3

k.p.c.

Postanowienie Sądu Apelacyjnego zostało zaskarżone skargą kasacyjną

wniesioną przez powódkę opartą na podstawie naruszenia przepisów postępowania

poprzez:

-

niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 199 § 1 pkt. 2 k.p.c. w związku z art. 366

k.p.c. i przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że w sprawie zachodzi powaga rzeczy

osądzonej, a to z uwagi na zakres rozpoznania wcześniej zakończonego

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w W. z dnia 9 sierpnia 2007 r. sygn. akt

I C (…) sporu pomiędzy tymi samymi stronami. Sąd drugiej instancji bezpodstawnie

przyjął bowiem, że w obu postępowaniach zachodziła tożsamość roszczeń;

-

błędną interpretację art. 321 k.p.c. polegającą na przyjęciu, że Sąd rozstrzygający w

sprawie o sygn. akt I C (…) mógł wyrokować co do przedmiotu nie objętego

żądaniem pozwu, co z kolei miało wpływ na określenie granic prawomocności

materialnej, a tym samym na wynik niniejszego postępowania.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej bezzasadnie podniesiono zarzut naruszenia art. 321 k.p.c.

przez błędną interpretację tego przepisu. Zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c., sąd nie może

wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad

żądanie. Przedmiot żądania jest kształtowany treścią żądania zawartego w pozwie oraz

podstawą faktyczną (causa petendi) przytoczoną przez powoda w pozwie, ewentualnie

później w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji, dla uzasadnienia

zgłoszonego żądania. Wyrokując, sąd powinien orzec nie tylko o roszczeniu zgłoszonym

w pozwie i w jego granicach, ale także w granicach podstawy faktycznej podanej przez

powoda. W przeciwnym wypadku, gdyby podstawą rozstrzygnięcia były inne fakty niż

przytoczone przez powoda, sąd przekracza granice orzekania określone w art. 321 § 1

k.p.c. (por. wyrok SN z dnia 18 marca 2005 r., II CK 556/04, OSNC z 2006 r., nr 2, poz.

38). W przypadku uprawomocnienia się takiego wyroku będzie on jednak korzystał w

pełnym zakresie z powagi rzeczy osądzonej określonej w art. 366 k.p.c. (por.

postanowienie SN z dnia 9 maja 2008 r., II PK 319/07, niepubl.). Uwzględniając

powyższe, nie było wykluczone, że w sprawie I C (…) zakończonej prawomocnym

wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2007 r. Sąd Okręgowy w W. mógł orzec także o

roszczeniach nie zgłoszonych przez powoda lub na innej podstawie faktycznej niż

przytoczonej w pozwie.

Zgodnie z art. 366 k.p.c., wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko

co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a

ponadto tylko między tymi samymi stronami. Badając zakres powagi rzeczy osądzonej

prawomocnego wyroku, należy uwzględnić tzw. aspekt podmiotowy oraz przedmiotowy

rozstrzygnięcia. Zakres przedmiotowy rozstrzygnięcia określa podstawa faktyczna i

prawna rozstrzygnięcia (por. wyrok SN z dnia 21 czerwca 2006 r., II CSK 34/06,

niepubl.). Dla jej ustalenia w pierwszej kolejności należy wziąć pod uwagę treść żądania

i jego podstawę faktyczną przytoczoną w pozwie oraz ewentualne dalsze okoliczności

faktyczne przytoczone przez powoda już po wniesieniu pozwu. Następnie należy

uwzględnić także roszczenia i okoliczności faktyczne, które sąd wziął pod uwagę

wyrokując w sprawie.

W pozwie wniesionym w sprawie I C (…) powódka dochodziła żądania zapłaty na

podstawie weksla in blanco, który został wypełniony przez powódkę w związku z

rozwiązaniem umowy leasingu wskutek jej jednostronnego oświadczenia z dnia 22

listopada 2006 r. złożonego na podstawie § 10 ust. 2 OWULO. W konsekwencji weksel

obejmował sumę kwot, które należały się powódce w takim przypadku na podstawie §

20 OWULO, tj. koszty ubezpieczenia, kary umowne, zdyskontowane raty przyszłe wraz

z kwotą wykupu. W pozwie powódka odwołała się także do stosunku podstawowego –

umowy leasingu zawartej przez strony. Dla zabezpieczenia roszczeń wynikających z tej

umowy pozwany podpisał i wręczył powódce weksel in blanco. W pozwie powódka

wskazała nie tylko przyczynę wypełnienia weksla, ale również podstawę (§ 20 OWULO)

wyliczenia kwot dochodzonych od pozwanego na podstawie weksla. Zważywszy na

powyższe spór nie tylko na skutek wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty przez

pozwanego, ale także poprzez odwołanie się powódki już w pozwie do stosunku

podstawowego przeniósł się na płaszczyznę stosunku podstawowego i obejmował

ocenę zasadności żądania przez powódkę należności przewidzianych w § 20 OWULO.

W tym też zakresie sprawa została prawomocnie osądzona wyrokiem Sądu

Okręgowego w W. z dnia 9 sierpnia 2007 r. w sprawie I C (…). Nieuzasadnione było

przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że w sprawie tej Sąd Okręgowy orzekł również o

roszczeniu powódki wywodzonym z postanowienia § 11 OWULO. Wprawdzie Sąd

Okręgowy w uzasadnieniu wyroku z dnia 9 sierpnia 2007 r. ustalił, że umowa leasingu

uległa rozwiązaniu na podstawie § 11 OWULO, a nie – jak twierdziła powódka w pozwie –

wskutek złożonego przez nią oświadczenia na podstawie postanowienia § 10 ust. 2

OWULO, jednakże taka ocena prawna była jedynie przesłanką oddalenia powództwa

obejmującego żądanie powódki zgłoszone na podstawie postanowienia § 20 OWULO.

Oddalając powództwo, Sąd nie rozstrzygnął o konsekwencjach prawnych między

stronami wynikających z postanowienia § 11 OWULO, gdyż powódka nie twierdziła i nie

dowodziła okoliczności uzasadniających uwzględnienie roszczenia na tej właśnie

podstawie. W uzasadnieniu wyroku w sprawie I C (…) Sąd Okręgowy przyjął, że w

związku z tym, że powódka powództwo oparła o weksel gwarancyjny w związku z

zarzutami pozwanego wniesionymi od nakazu zapłaty, spór z płaszczyzny prawa

wekslowego przeniósł się na płaszczyznę stosunku podstawowego. Innych jednak

roszczeń – poza opartymi o § 20 OWULO, które okazały się nieuzasadnione – powódka

nie udowodniła, co uzasadniało oddalenie powództwa. Dokonując ustalenia zakresu

powagi rzeczy osądzonej w związku z taką oceną zawartą w uzasadnieniu

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego, należy mieć na uwadze, że pojęcie

nieudowodnionego roszczenia oraz nieudowodnionych okoliczności faktycznych można

odnieść wyłącznie do roszczeń zgłoszonych i okoliczności faktycznych powołanych przez

powoda w rozstrzygniętej prawomocnie sprawie. Zważywszy na powyższe, błędna była

ocena Sądu Apelacyjnego, że obecnie dochodzone przez powódkę roszczenie o zapłatę

przez pozwanego zwrotu kosztów poniesionych w związku z nabyciem przedmiotu

leasingu, zgłoszone na podstawie postanowienia § 11 OWULO, było już przedmiotem

prawomocnego rozstrzygnięcia w wyroku Sądu Okręgowego w W z dnia 9 sierpnia 2007

r. w sprawie I C (…), skoro w sprawie tej powódka nie zgłosiła takiego roszczenia, ani też

nie powołała okoliczności faktycznych uzasadniających takie żądanie.

Biorąc powyższe pod uwagę, uzasadniony jest zarzut skargi kasacyjnej naruszenia

przez Sąd Apelacyjny art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 366 k.p.c. przez

bezzasadne przyjęcie, że w sprawie zachodziła powaga rzeczy osądzonej. Porównanie

podstawy faktycznej i prawnej żądań powódki w obu sprawach uzasadnia wniosek, że

powódka powołała w nich różne podstawy faktyczne oraz dochodziła roszczeń,

wprawdzie o zapłatę, ale w oparciu o inne podstawy prawne. Natomiast w sprawie

zakończonej prawomocnym wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2007 r. Sąd Okręgowy nie orzekł

z przekroczeniem granicy wynikającej z art. 321 § 1 k.p.c. Należy mieć przy tym także na

uwadze, że w przypadku wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty, wydanego na podstawie

weksla i przeniesienia sporu z płaszczyzny prawa wekslowego na płaszczyznę stosunku

podstawowego, strony mogą powoływać się także na inne okoliczności faktyczne niż te,

które były przyczyną wystawienia weksla (por. uchwałę SN z dnia 7 stycznia 1967 r., III

CZP 19/66, OSNCP z 1968 r., nr 5, poz. 79, uchwałę SN z dnia 24 kwietnia 1972 r., III

PZP 17/70, OSNC z 1973 r., nr 5, poz. 72 oraz wyrok SN z dnia 14 marca 1997 r., I CKN

48/97). Nie oznacza to jednak, że w procesie prowadzonym na podstawie weksla powód

jest zobowiązany do powołania wszelkich możliwych okoliczności faktycznych dla

uzasadnienia ewentualnych innych roszczeń, które mogą być dochodzone na podstawie

stosunku podstawowego, także tych, które nie zostały inkorporowane w treści weksla.

Dochodzenie tych roszczeń nie jest wykluczone w innym postępowaniu na podstawie

stosunku podstawowego.

Mając powyższe na uwadze zaskarżone postanowienie uchylono na podstawie art.

39816 § 1 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 §

2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821 k.p.c.