V CSK 239/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 239/09

POSTANOWIENIE

Dnia 22 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku "F.(…)" S.A. w C.

przy uczestnictwie I. B., Zb. B., G. B., M. S., M. B. i T. W.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w C.

z dnia 29 grudnia 2008 r., sygn. akt VI Ca (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 września 2008 r. Sąd Rejonowy w C. oddalił wniosek

„F.(...)” S.A. w C. o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej na nieruchomości o

powierzchni 29 m2 (działka nr 22/2), stanowiącej współwłasność uczestników

postępowania,, położonej w C. przy ul. L.

Sąd ustalił, że przez działkę nr 22/2 przebiega ciepłociąg składający się z dwóch

rur ciepłowniczych, zbudowany przez poprzednika prawnego wnioskodawcy –

Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w C. i oddany do użytku 30 grudnia 1976 r. Od

tego czasu wnioskodawca, będący jednoosobową spółką Skarbu Państwa, oraz jego

poprzednicy prawni dysponowali ciepłociągiem jako posiadacze samoistni.

W dniu 26 stycznia 2006 r. uczestnicy złożyli przeciwko wnioskodawcy w sprawie

I C (…) pozew o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z działki nr 22/2. Spółka

„F.(…)” pismem z 17 marca 2006 r. uznała te roszczenie do wysokości 1625 zł. Sąd

Rejonowy w C. wyrokiem z dnia 15 czerwca 2007 r. zasądził na rzecz współwłaścicieli

kwotę 3.723,60 zł, a Sąd Okręgowy w C. wyrokiem z dnia 4 grudnia 2007 r. (VI Ca (…)

podwyższył wynagrodzenie do wysokości 14.124 zł.

Sąd Rejonowy uznał, że wnioskodawca legitymuje się samoistnym posiadaniem

służebności gruntowej w złej wierze od 30 grudnia 1976 r. Nie minął jednak 30-letni

okres uprawniający do zasiedzenia służebności (art. 172 k.c. w związku z art. 292 k.c.),

ponieważ w dniu 17 marca 2006 r., w następstwie uznania roszczenia przez

wnioskodawcę w sprawie I C (…), utracił on status posiadacza samoistnego (art. 123 §

1 pkt 2 k.c.) i w konsekwencji nastąpiła przerwa biegu zasiedzenia (art. 124 k.c. w

związku z art. 175 k.c.).

Sąd Okręgowy w C. zaaprobował stanowisko Sądu pierwszej instancji, oddalając

apelację wnioskodawcy postanowieniem z dnia 29 grudnia 2008 r.

Sąd II instancji podzielił w szczególności pogląd potwierdzający samoistne

posiadanie przez wnioskodawcę służebności gruntowej w złej wierze od 30 grudnia

1976 r., z zaliczeniem ciągłości posiadania (art. 172 k.c. i art. 176 k.c. w związku z art.

292 k.c.). Sąd rozważył ponadto problem przerwania biegu zasiedzenia i przyjął, że do

takiego skutku prawnego doszło nie tylko z racji tzw. uznania niewłaściwego (art. 123 §

1 pkt 2 k.c.), lecz także wskutek wniesienia przez współwłaścicieli pozwu o zapłatę

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z działki nr 22/2, ponieważ było to działanie

jednoznacznie obronne, zmierzające do przekształcenia łącznego strony stosunku

faktycznego i prawnego w stosunek zobowiązaniowy (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.).

Wnioskodawca w skardze kasacyjnej domagał się uchylenia orzeczenia

odwoławczego i przekazania sprawy Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania.

Skarżący powołał się na błędną wykładnię przepisów prawa materialnego, a

mianowicie art. 175 k.c. w związku z art. 352 § 2 k.c. i 336 k.c. Przedstawił również

zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. i art. 282 k.p.c.

Wnioskodawca twierdził, że jego samoistne posiadanie służebności gruntowej w

złej wierze było nieprzerwane przez okres uprawniający do zasiedzenia. W

szczególności nie doszło do przerwania biegu zasiedzenia w rozumieniu art. 123 § 1 pkt

1 i 2 k.c., gdyż działanie uczestników nie zmierzało do wydania nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Po nowelizacji kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. (Dz.U. Nr 116,

poz. 731) i wprowadzeniu przepisów dotyczących służebności przesyłu (art. 3051 – 3054

k.c.) istnieje od dnia 3 sierpnia 2008 r. łatwość jej ustanowienia na rzecz przedsiębiorcy

korzystającego z urządzeń określonych w art. 49 § 1 k.c. Wnioskodawca jest takim

przedsiębiorcą, jednakże jego żądanie o stwierdzenie zasiedzenia służebności

przesyłowej opiera się wyłącznie na zdarzeniach istniejących przed dniem 3 sierpnia

2008 r., do których miały zastosowanie przepisy o służebnościach gruntowych. W

judykaturze akceptowany był przy tym pogląd, iż „przedsiębiorca przesyłowy” miał

uprawnienie do żądania ustanowienia na jego rzecz jako właściciela bądź użytkownika

wieczystego

nieruchomości

władnącej

służebności

gruntowej

polegającej

na

zapewnieniu na czas nieokreślony dostępu do urządzeń przesyłowych, z których

korzystał, usytuowanych na nieruchomości obciążonej, a także do żądania stwierdzenia

zasiedzenia tej służebności (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia

2003 r., III CZP 75/02, OSNC 2003, nr 11, poz. 142, z dnia 25 stycznia 2006, I CSK

11/05, niepubl., z dnia 10 lipca 2008 r., II CSK 73/08 niepubl., z dnia 7 października

2008 r., III CZP 89/08, niepubl., z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK 389/08, Gaz. Pr. 2009,

nr 5, str. 13, z dnia 17 grudnia 2008 r., I CSK 171/08, OSNC 2010, nr 1, poz. 15 oraz z

dnia 5 czerwca 2009 r., I CSK 392/08, niepubl.).

Rozpoznając skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia należy zauważyć, iż nie

ma sporu co do tego, że wnioskodawca ma status posiadacza samoistnego w złej

wierze, a 30-letni okres zasiedzenia rozpoczął się z dniem 30 grudnia 1976 r. (art. 172 i

176 § 1 k.c. w związku z art. 292 k.c.).

Skarżący zasugerował, że Sąd Okręgowy uznał jego posiadanie za zależne, ale

ten zarzut wynika z nieporozumienia. Należy na tym tle wskazać, iż służebność

gruntowa jest jedynym ograniczonym prawem rzeczowym, które może być przedmiotem

zasiedzenia, w związku z czym samoistne posiadanie służebności nie jest posiadaniem

„właścicielskim”. W judykaturze podkreśla się, że odpowiednie stosowanie przepisów o

zasiedzeniu – przez odesłanie z art. 292 k.c. – trzeba rozumieć w ten sposób, iż przy

ocenie posiadania prowadzącego do zasiedzenia służebności gruntowej chodzi o

faktyczne korzystanie z gruntu w takim zakresie i w taki sposób, w jaki czyniłaby to

osoba, której przysługuje służebność (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2006 r.,

IV CSK149/05, niepubl.). Istotnymi cechami samoistnego posiadania służebności

gruntowej są zatem: wyłączność „dla siebie”, ciągłość i niezakłócalność. Sąd Okręgowy

nie uchybił tym wskazaniom, gdyż miarodajnie uznał, że wnioskodawca – do czasu

przerwania biegu zasiedzenia – władał samoistnie działką nr 22/2 w zakresie

odpowiadającym treści służebności.

Kluczowym zagadnieniem prawnym w rozpoznawanej sprawie jest natomiast

problem przerwy biegu zasiedzenia, w następstwie wniesienia przez uczestników

przeciwko wnioskodawcy pozwu o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z

działki nr 22/2 w sprawie I C (…), zakończonej uwzględnieniem powództwa, po

częściowym uznaniu roszczenia (art. 123 § 1 pkt 1 i 2 k.c. w związku z art. 175 k.c. i art.

292 k.c.).

Jest oczywiste, że bieg zasiedzenia służebności gruntowej przerywa wniesienie

przez

właściciela

powództwa

windykacyjnego

albo

negatoryjnego

przeciwko

posiadaczowi samoistnemu korzystającemu ze służebności. Należy jednak podzielić

stanowisko Sądu Okręgowego, ze bieg zasiedzenia został przerwany w następstwie

wniesienia w dniu 26 stycznia 2006 r. powództwa przeciwko wnioskodawcy w sprawie I

C (…). Art. 123 § 1 pkt 1 k.c. przewiduje, że bieg przedawnienia (zasiedzenia) przerywa

czynność przed sądem przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia,

zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Uczestnicy w sprawie I C (…) zgłosili

przed sądem roszczenie przeciwko wnioskodawcy dotyczące korzystania przez niego z

nieruchomości w „pasie przesyłowym”. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy

wytoczenie przez współwłaścicieli nieruchomości powództwa windykacyjnego bądź

negatoryjnego byłoby oczywiście nieuzasadnione i sprzeczne z interesem społecznym,

ponieważ usytuowany na działce nr 22/2 ciepłociąg ma kluczowe znaczenie dla

miejscowości C. Pozew uczestników w sprawie I C (…) był jednak skierowany przeciwko

uprawnieniu

wnioskodawcy

jako

posiadaczowi

korzystającemu

ze

służebności

gruntowej, ponieważ unicestwiał samoistność tego posiadania. Współwłaściciele

nieruchomości przed upływem okresu zasiedzenia wykazali w konsekwencji aktywność

wymuszającą korzystanie przez wnioskodawcę w działki nr 22/2 w sposób odpłatny,

niesamoistny. Trafnie w związku z tym Sąd Okręgowy stwierdził, że działanie

uczestników w sprawie procesowej [I C (..)] zmierzało bezpośrednio do nowego

ukształtowania stosunku prawnego między stronami, z mocy którego właściciel

nieruchomości obciążonej zezwala na korzystanie z niej, w określonym zakresie,

posiadaczowi urządzeń przesyłowych za określoną odpłatnością (czynszem).

Z przedstawionych przyczyn zasadnie Sąd Okręgowy uznał, że wniesienie przez

uczestników w dniu 26 stycznia 2006 r. pozwu przeciwko wnioskodawcy w sprawie I C

(…) przerwało bieg zasiedzenia służebności gruntowej (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.). Z tych

względów nie istnieje potrzeba rozważenia, czy ewentualne późniejsze zdarzenia

prawne mogły przerwać ten bieg.

Należało w konsekwencji oddalić skargę kasacyjną wnioskodawcy (art. 398 14

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).