V CSK 237/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 237/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko Funduszowi Wczasów Pracowniczych Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 24 marca 2009 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w C. wyrokiem z dnia 17 lipca 2008 r. dokonał uzgodnienia

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym odnośnie Kw Nr [...]/2,

prowadzonej dla nieruchomości położonej w W. stanowiącej pgr [...]/6 oraz Kw Nr

[...]/9, prowadzonej dla nieruchomości położonej w W. stanowiącej pgr [...]/3 i [...]9

w ten sposób, że nakazał wykreślenie w dziale II prawa własności pozwanego

Funduszu Wczasów Pracowniczych (FWP) Spółka z o.o. i wpisanie prawa

własności powodowego Skarbu Państwa.

Wyrok zapadł w oparciu o następujące ustalenia.

Fundusz Wczasów Pracowniczych (FWP) Komisji Centralnej

Związków

Zawodowych w Polsce został powołany do życia jako osoba prawa publicznego

ustawą z dnia 4 lutego 1949 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 48). W zakresie stosunków

majątkowych cechą tej osoby prawnej było to, że majątek stanowiący własność

Skarbu Państwa i przedsiębiorców państwowych mógł być przekazywany FWP na

jego potrzeby w zarząd i użytkowanie, zaś nieruchomości będące w zarządzie

i użytkowaniu Funduszu wykazywane były w aktywach FWP jako jego własność,

chociaż stanowiły własność Skarbu Państwa. Sytuacja prawna Funduszu uległa

zamianie po wejściu w życie ustawy z dnia 21 kwietnia 1988 r. (Dz. U. Nr 11 poz.

84) o Funduszu Wczasów Pracowniczych. W zakresie stosunków majątkowych

zmiana ta polegała na tym, że Fundusz gospodarował mieniem, w tym

nieruchomościami, stanowiącym jego własność.

Postanowieniem z dnia 16 kwietnia 1997 r. Sąd Rejonowy w C. stwierdził, że

Fundusz Wczasów Pracowniczych nabył z dniem 13 grudnia 1970 r. w drodze

zasiedzenia własność nieruchomości objętej lwh [...] gm. kat. W. c.d. Kw. Nr [...]0

oraz lwh [...] gm. kat. W. cd. Kw Nr [...]1, stanowiącej pgr [...]/6, [...]/3 i [...]9 wraz

usytuowanymi na nich budynkami wczasowymi. FWP jako osoba prawna utracił byt

prawny z mocy ustawy z dnia 9 maja 1997 r. o zmianie ustawy o związkach

zawodowych (Dz. U. Nr 82, poz. 518). Obecnie w księgach wieczystych [...]/9 i

[...]/2 figuruje jako właściciel, na podstawie umowy z dnia 24 listopada 1997 r.

o przeniesieniu własności przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55 1 jako aportu

(w

skład

którego

weszły

sporne

nieruchomości),

Fundusz

Wczasów

Pracowniczych spółka z o. o. założona przez Ogólnopolskie Porozumienie

Związków Zawodowych (OPZZ) w wykonaniu postanowień ustawy z dnia 9 maja

1997 r.

Uwzględniając powództwo Sąd Rejonowy wskazał, że istnieją dwie podstawy

prawne uzasadniające wpis Skarbu Państwa jako właściciela. Pierwsza wynika

z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w C.

w sprawie [...] o

stwierdzeniu nabycia własności spornych nieruchomości przez zasiedzenie z dniem

13 grudnia 1970 r. przez FWP. Stwierdzenie to nastąpiło pod rządem ustawy z dnia

4 lutego 1949 r. o Funduszu Wczasów Pracowniczych, zgodnie którą (art. 9 ust. 2)

przyjmowano fikcję prawną, iż nieruchomości wykazywane w aktywach Funduszu

stanowiły jakby jego własność, podczas gdy ich właścicielem był w istocie Skarb

Państwa. Ustanie bytu prawnego osoby prawnej, na rzecz której ustawodawca

przewidział fikcję prawną nabycia własności nieruchomości skutkować musi więc

powrotem własności do właściciela, który w istocie pozostawał nim przez cały

czas. Druga podstawa wynika natomiast z obowiązywania zasady prawnej,

zgodnie z którą własność nieruchomości położonych na terytorium Polski, która nie

przysługuje osobom fizycznym, ani innym poza Skarbem Państwa osobom

prawnym przysługuje Skarbowi Państwa.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Okręgowy B. oddalił apelację pozwanej

Spółki.

Podstawą tego rozstrzygnięcia było stwierdzenie, że FWP był pod rządami

ustawy z 4 lutego 1949 r. państwową osoba prawną, w związku z tym nabycie

przez FWP w 1970 r. własności nieruchomości przez zasiedzenie, zgodnie

z obowiązującą wówczas zasadą jedności własności państwowej mogło nastąpić

tylko na rzecz Skarbu Państwa. Zasady tej nie zmieniła w niczym ustawa z dnia

21 kwietnia 1988 r. o Funduszu Wczasów Pracowniczych. Sporne nieruchomości

były więc własnością Skarbu Państwa, zaś Fundusz wykonywał jedynie zarząd

i użytkowanie. Ustawowa likwidacja FWP jako osoby prawnej z dniem 31 sierpnia

1997 r. bez określenia losu mienia Funduszu oznacza, że zarząd i użytkowanie

spornych nieruchomości wygasły, zaś własność nieruchomości powróciła do

podmiotu uprawnionego czyli Skarbu Państwa. Sąd Okręgowy podzielił pogląd

Sądu pierwszej instancji, że na obszarze Rzeczypospolitej nie mogą istnieć

nieruchomości nie mające żadnego właściciela i wskazał, że wobec braku w prawie

polskim ogólnej regulacji dotyczącej przeznaczenia majątku osób prawnych

utworzonych a następnie zniesionych w drodze ustawy do wypadku takiego, który

uznać należy za analogiczny ze śmiercią osoby fizycznej, będą mieć zastosowanie

przepisy art. 935 § 3 w zw. z art. 1023 k.c.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła pozwana Spółka.

W skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie:

1/ art. 1 i 2 ustawy z 4 lutego 1949 r. o Funduszu Wczasów Pracowniczych Komisji

Centralnej Związków Zawodowych przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że Fundusz Wczasów Pracowniczych

był osobą prawa publicznego rozumianą

jako państwowa osoba prawna,

2/ art. 1 i 2 ustawy z dnia 21 kwietnia 1988 r. o Funduszu Wczasów Pracowniczych

przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że określony w tych

przepisach status prawny FWP pozostawał bez znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy,

3/ art. 935 § 3 k.c. w zw. z art. 1023 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie polegające na utożsamieniu zniesienia osoby prawnej w drodze

ustawy ze śmiercią osoby fizycznej i przyjęciu, że majątek zniesionej w taki sposób

osoby prawnej jest majątkiem Skarbu Państwa,

4/ art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 o księgach wieczystych i hipotece przez

niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że doszło do obalenia przez powoda

domniemania wynikającego z tego przepisu,

5/ art. 10 w zw. z art. 31 ust. 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez

niewłaściwe zastosowanie pomimo nie udowodnienia przez powoda, że wpis

aktualnie widniejący w księgach wieczystych został dokonany wbrew prawu.

Wskazując na powyższe wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozwana Spółka figuruje w księgach wieczystych obejmujących sporne

nieruchomości jako ich właściciel na podstawie umowy z dnia 24 listopada 1997 r.,

którą OPZZ wniosło do utworzonej przez siebie spółki, jako aport, między innymi

te nieruchomości. Podstawę wniesienia aportu przez OPZZ stanowił przepis art.

art. 7 ust. 1

ustawy z dnia 9 maja 1997 r. o zmianie ustawy o związkach

zawodowych. Zgodnie z art. 7 ust. 2 tej ustawy spółka wstąpiła we wszystkie prawa

i obowiązki FWP, bez względu na charakter stosunku prawnego, z którego prawa te

i obowiązki wynikają.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 3 czerwca 1998 r., K 34/97 (OTK

ZN 1998, nr 4 poz. 49) uznał przepisy art. 7 ust. 1 2 i 4 ustawy z dnia 9 maja

1997 r. za niezgodne z Konstytucją. Przepisy te utraciły moc z dniem 12 stycznia

1999 r. Trybunał stwierdził, że w chwili wniesienia aportu, a także później OPZZ

nie nabyła żadnych praw majątkowych do mienia FWP. OPZZ nie było więc

uprawnione do wniesienia wkładu niepieniężnego do pozwanej Spółki, a tym

samym brak było podstaw do ujawnienia tej spółki w księgach wieczystych jako

właściciela spornych nieruchomości.

Wynikająca stąd niezgodności między stanem prawnym ujawnionym

w księgach wieczystych a rzeczywistym stanem prawnym spornych nieruchomości

nie jest jednakże wystarczająca dla uznania zasadności powództwa Skarbu

Państwa. Zgodnie z uchwałą

Sądu Najwyższego

z dnia 28 sierpnia 2008 r.,

III CZP 76/08 (OSNC 2009, nr 7-8, poz. 113), w sprawie o usunięcie niezgodności

między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej

a

rzeczywistym

stanem

prawnym

sąd

Uwzględnienie powództwa Skarbu Państwa

jest

związany

żądaniem

pozwu.

w niniejszej sprawie mogłoby więc

nastąpić wówczas, gdyby Skarb Państwa wykazał swój tytuł własności do

przedmiotowych nieruchomości.

Na tym tle istota sporu sprowadza się do tego czy istnieje podstawa prawna

do przyjęcia, że Skarb Państwa jest właścicielem spornych nieruchomości. Trafnie

podnosi skarżąca, że w okolicznościach sprawy zasadnicze znaczenie ma

rozstrzygniecie czy FWP może być uznany za państwową osobę prawną. Przyjęcie

tezy, że Fundusz jest państwową

osobą prawną oznacza, że postanowienie

o stwierdzeniu nabycia własności przez zasiedzenie na rzecz Funduszu Wczasów

Pracowniczych z dniem 13 grudnia 1970 r. mogłoby być uznane jako stwierdzenie

własności przez Skarb Państwa, w związku z obowiązującą wówczas zasadą

jednolitej własności państwowej. Uzasadniona byłaby również koncepcja, że mienie

po likwidacji państwowej osoby prawnej przechodzi, na podstawie art. 34 k.c., na

rzecz Skarbu Państwa.

Zagadnienie charakteru prawnego FWP

była już przedmiotem rozważań

Sądu Najwyższego w sprawie z powództwa Skarbu Państwa przeciwko pozwanej

obecnie Spółce o wydanie nieruchomości, w tym będących przedmiotem niniejszej

sprawy.

W sprawie tej

powództwo Skarbu Państwa zostało prawomocnie

oddalone, a Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 13 lutego 2009 r., II CSK 464/08

oddalił skargę kasacyjną powoda stwierdzając, że Skarb Państwa nie wykazał, aby

był właścicielem tych nieruchomości. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd

Najwyższy stwierdził, że

utworzony w drodze ustawy FWP nie może być

traktowany jako państwowa osoba prawna. Został on powołany do życia ustawą

z dnia 4 lutego 1949 r. jako osoba prawa publicznego, a ustawodawca w samej

jego nazwie – Fundusz Wczasów Pracowniczych Komisji Centralnej Związków

Zawodowych

-

podkreślił,

że

jest

to

jednostka

organizacyjna

związków

zawodowych. Osoba publiczna nigdy nie była utożsamiana z osobą państwową.

Oprócz Skarbu Państwa i innych osób państwowych, do takich osób zaliczano

osoby samorządowe oraz osoby realizujące cele publiczne, lecz nie utożsamiane

z Państwem, jak związki zawodowe czy inne organizacje publiczne. Także na

gruncie ustawy z dnia 21 kwietnia 1988 r. brak było podstaw do zaliczania FWP do

państwowych osób prawnych. Była to jednostka gospodarki uspołecznionej (j.g.u.).

Jak wynika z art. 1 i 2 tej ustawy FWP był samodzielną jednostką organizacyjną

ogólnokrajowej organizacji związkowej. Na tle obowiązującego wówczas art. 33 k.c.

doktryna i orzecznictwo wyraźnie zaś odróżniały państwowe j.g.u. oraz j.g.u., które

były organizacjami ludu pracującego. Tak ukształtowany ustrój osoby prawnej nie

uległ zmianie po nowelizacji kodeksu cywilnego w 1990 r. i wyeliminowaniu

z porządku prawnego j.g.u. FWP pozostał jednostką organizacyjną ogólnokrajowej

organizacji związkowej. Przepis art. 34 k.c. nie może więc być podstawą prawną do

uznania, że mienie zlikwidowanego FWP ma przypaść Skarbowi Państwa. Brak też

uzasadnionych podstaw, by na tle prawa polskiego formułować zasadę, że w razie

likwidacji osoby

prawnej, która powstała w drodze ustawy, należące do niej

nieruchomości mają przypaść Skarbowi Państwa.

Poglądy ten Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela.

Ich

przyjęcie

powoduje,

że

brak

jest

jakichkolwiek

podstaw

kwestionowania prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w C. z

do

dnia 16

kwietnia 1997 r. stwierdzającego nabycie własności spornych nieruchomości przez

zasiedzenie

przez

FWP.

Niezależnie

od

konsekwencji

prawnych

tego

prawomocnego orzeczenia wynikających z art. 365 k.p.c., w sytuacji, gdy FWP nie

był państwową osobą prawną, bezprzedmiotowe jest odwoływanie się do zasady

jednolitej własności państwowej dla uzasadnienia poglądu, że w istocie chodziło o

nabycie przez zasiedzenie własności nieruchomości przez Skarb Państwa.

Nie ma również podstaw do przyjęcia, że mienie pozostałe po likwidacji FWP

stało się własnością Skarbu Państwa na podstawie art. 34 k.c. Wskazać przy tym

trzeba - na co zwrócił już uwagę Sąd Najwyższy w powołanym wyroku z dnia

13 lutego 2009 r. - że utrata bytu prawnego przez FWP nastąpiła nie na skutek

likwidacji, lecz w drodze przekształcenia tej osoby w spółkę utworzoną przez OPZZ.

Celem likwidacji jest określenie, w jaki sposób mają być rozdysponowane prawa

należące do likwidowanej osoby prawnej oraz w jaki sposób mają zostać

zaspokojone jej długi. Przepis art. 7 ustawy z dnia 9 maja 1997 r. prowadził zaś do

przejścia całego dotychczasowego majątku FWP na nowy podmiot – spółkę

z ograniczoną odpowiedzialnością. Podmiot ten nie tylko miał działać pod tą samą

nazwą, lecz z mocy prawa następowało jego wstąpienie w ogół praw i obowiązków

dawnego FWP. W tej sytuacji tym bardziej nie ma uzasadnienia pogląd, że

Skarbowi Państwa przysługuje tylko tytuł prawny do nieruchomości wchodzących

w skład osoby prawnej FWP, która utraciła swój byt prawny, bez ustalenia kogo

mają obciążać długi tej osoby.

Na tle prawa polskiego brak jest też podstaw do formułowania zasady, że w

razie likwidacji osoby, która powstała w drodze ustawy, należące do niej

nieruchomości powinny przypaść Skarbowi Państwa. Przede wszystkim przyjąć

trzeba, że w razie braku podstaw w aktualnym stanie prawnym do wyraźnego

wskazania komu ma przypaść mienie należące do tej osoby prawnej, w pierwszym

rzędzie należy zaspokoić jej wierzycieli, a dopiero w dalszej kolejności wymagane

jest przesądzenie komu ma przypaść pozostałe mienie. Skoro więc nie było

procesu likwidacji FWP, nie można bez określenia w jaki sposób ma nastąpić

zaspokojenie wierzycieli tej osoby, przesądzić że jej majątek ma przypaść Skarbowi

Państwa.

Nie można podzielić stanowiska powoda, które zaakceptowały sądy

orzekające w sprawie, że mienie każdej osoby prawnej powołanej w drodze ustawy

pozostałe po jej likwidacji staje się własnością Skarbu Państwa, co w szczególności

dotyczy nieruchomości, które na gruncie prawa polskiego nie mogą być niczyje. Jak

trafnie wskazał Sąd Najwyższy w powołanym wyżej wyroku z dnia 13 lutego 2009 r.

nie podstaw do formułowania takiej zasady. Nie została ona nigdzie wysłowiona

i nie ma podstaw dla jej konstruowania.

W ślad za

powołanymi wcześniej wyrokami Trybunału Konstytucyjnego

i Sądu Najwyższego stwierdzić trzeba, że rozwiązanie problemu majątku

zlikwidowanego FWP powinno znaleźć podstawę ustawową. Ustawa ta powinna

odpowiadać standardom konstytucyjnym, i wskazywać zgodnie z nimi następcę

prawnego do nieruchomości należących do FWP, a w pierwszym rzędzie określić

sposób zaspokojenia wierzycieli tej osoby prawnej. Z uwagi na wielkość majątku

dawnego FWP, trudną do oceny skalę jej zadłużenia, a także ważną społecznie

funkcję pełnioną przez tę osobę prawną w zakresie organizacji wypoczynku oraz

fakt, że od kilkunastu lat mienie dawnego FWP znajduje się w zarządzie pozwanej

Spółki, która jak należy sądzić spłaca jego wierzycieli, typowa likwidacja nie wydaje

się być w tym przypadku optymalnym rozwiązaniem.

Istniejący

-

w

następstwie

zaniedbania

zobowiązanego do ustawowego uregulowania kwestii

legislacyjnego

Państwa

majątku pozostałego po

FWP - stan rzeczy powoduje, że nie ma obecnie podstawy prawnej do ustalenia

własności spornych nieruchomości.

Stan ten jednak ma charakter przejściowy i jak trafnie podnosi skarżący

kwestionując pogląd Sądu Okręgowego - nie uprawnia do poszukiwania

rozwiązania problemu sukcesji po FWP w drodze odpowiedniego stosowania

przepisów o dziedziczeniu ustawowym po osobach fizycznych,

w następstwie

przyjęcia, że ustanie osoby prawnej to sytuacja zrównana w skutkach ze śmiercią

osoby fizycznej.

W tym stanie rzeczy, gdy z przyczyn powyżej wskazanych podstawy

wniesionej skargi kasacyjnej okazały się uzasadnione, Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39815 k.p.c. orzekł jak w sentencji.