V CSK 236/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 236/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa W. B. i J. W.

przeciwko Zakładowi Elektroenergetycznemu S.A. w G.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódek od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 stycznia 2011 r.,

1) oddala skargę kasacyjną:

2) zasądza od powódek na rzecz strony pozwanej kwotę

1800,

zł

(jeden

tysiąc

postępowania kasacyjnego.

osiemset)

tytułem

kosztów

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2006 r. Sąd Okręgowy nakazał pozwanemu

Zakładowi Elektroenergetycznemu S.A. w G. złożenie notarialnego oświadczenia

woli o nabyciu od powódek W. B. i J. W. własności nieruchomości o powierzchni

0,1257 ha, stanowiącej działkę nr 1188/100 wpisaną do księgi wieczystej nr [...]

prowadzonej przez Sąd Rejonowy, za cenę 81 700 zł.

Sąd ustalił, że powódki są współwłaścicielkami tej nieruchomości, położonej

w R., znajdującej się od wielu lat w zasobach majątku ich rodziny, którą nabyły w

dniu 16 marca 1977 r. na podstawie umowy darowizny. Przed tą

nieruchomości

poprzednik

prawny

pozwanego

datą na tej

wybudował

linię

elektroenergetyczną (słup wysokiego napięcia z napowietrzną linią przesyłową) bez

zgody właścicieli. W konsekwencji ta działka budowlana straciła swój charakter i nie

nadaje się do gospodarczego wykorzystania, a powódki mają trudność z jej

sprzedażą.

Na podstawie opinii biegłego Sąd ustalił ponadto, że wartość działki nr

1188/100 bez linii przesyłowej wynosi 82 200 zł, a z zabudową przesyłową –

24 600 zł, natomiast wartość urządzeń przesyłowych - 32 800 zł.

Sąd Okręgowy uznał w konsekwencji, że zaistniały przesłanki z art. 231 § 2

k.c., ponieważ stron nie łączy stosunek obligacyjny, a wartość urządzeń

elektroenergetycznych wybudowanych przez poprzednika prawnego pozwanego

przewyższa wartość nieruchomości.

Pozwany zakwestionował w apelacji ten wyrok zarzucając, że możliwe jest

korzystanie

z

nieruchomości

zgodnie

z

jej

przeznaczeniem,

a

wartość

wybudowanych urządzeń przesyłowych nie przewyższa jej wartości. Powołał się

również na przedawnienie roszczenia.

Wyrokiem z dnia 14 stycznia 2011 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił powództwo.

Sąd II instancji wyraził pogląd, że apelacja jest skuteczna ze względu na

podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia roszczenia przewidzianego

w art. 231 § 2 k.c., ma ono bowiem charakter majątkowy i podlega przedawnieniu

na ogólnych zasadach (art. 117 k.c. w związku z art. 118 k.c.), przy czym nie

stosuje się do niego art. 223 k.c. dotyczącego roszczeń windykacyjnych

i negatoryjnych.

Dziesięcioletni

termin

przedawnienia

roszczenia

powódek,

biegnący od zakończenia inwestycji przesyłowej w latach 60-tych, dawno upłynął,

stąd powołanie się przez inwestora na przedawnienie nie koliduje z zasadami

współżycia społecznego.

Powódki w skardze kasacyjnej wniosły o zmianę wyroku odwoławczego

i oddalenie apelacji.

Skarżące powołały się na naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art.

222, 223 i 231 § 2 k.c. przez uznanie, że dochodzone roszczenie podlega

przedawnieniu.

Zarzuciły również, iż Sąd Apelacyjny nie zastosował z urzędu art. 5 k.c. i nie

stwierdził,

że

powołany

przez

pozwanego

zarzut

przedawnienia

stanowi

nadużycie prawa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie wyłonił się istotny, decydujący o jej wyniku

problem prawny dotyczący przedawnienia przewidzianego w art. 231 § 2 k.c.

roszczenia właściciela o wykup gruntu.

W wyroku z dnia 13 grudnia 2007 r., I CSK 364/07 (niepubl.) Sąd Najwyższy

wyraził pogląd, że roszczenie to podlega na ogólnych zasadach 10-letniemu

przedawnieniu jako roszczenie majątkowe (art. 117 i 118 k.c.). Nie można bowiem

stosować do niego wyjątkowej reguły o nieprzedawnieniu roszczeń przewidzianych

w art. 223 k.c. Art. 231 § 2 k.c. pozostaje w zbiegu z art. 222 § 2 k.c., co oznacza

że właściciel ma inne uprawnienia w zależności od tego, z którego roszczenia

skorzysta; jeżeli dochodzi nieprzedawniającej się actio negatoria, to nie może

żądać wykupu zajętej działki.

Sąd Najwyższy w wyroku tym odniósł się do uchwały z dnia 18 marca

1968 r., III CZP 15/68 (OSNCP 1968, nr 8-9, poz. 138), stwierdzającej,

że roszczenie

przewidziane w art. 231 § 1 k.c. nie ulega przedawnieniu,

wyjaśniając, iż roszczenie posiadacza łączy się ściśle ze stanami posiadania

nieruchomości będącym niezbędną jego przesłanką i wygasa po utracie

posiadania. Taka przesłanka nie występuje natomiast przy roszczeniu właściciela

o wykup gruntu.

Pogląd ten nie został zakwestionowany w judykaturze. W uzasadnieniu

wyroku z dnia 15 stycznia 2009 r., I CSK 333/07 (OSNC 2009 D, poz. 97),

Sąd Najwyższy wskazał, że roszczenie właściciela przewidziane w art. 231 § 2 k.c.

przedawnia się z upływem dziecięciu lat od dnia wniesienia na gruncie budynku lub

innego urządzenia (art. 118 k.c.).

Wyrażone w piśmiennictwie stanowisko polemiczne odwołuje się do

charakteru roszczenia z art. 231 § 2 k.c., bardziej zbliżonego do uprawnienia

określonego w art. 151 k.c. niż do ogółu roszczeń majątkowych wynikających

ze stosunków obligacyjnych, a także do argumentu „historycznego”, który

zadecydował

o

nadaniu

właścicielowi

uprawnienia

do

wykupu

gruntu

(nieistniejącego w prawie rzeczowym). Zwrócona została również uwaga

na podobny cel roszczeń właściciela i posiadacza, przy istnieniu wspólnej

zasadniczej przesłanki w postaci przewagi nakładów nad wartością nieruchomości.

Nie ma jednak wątpliwości, że roszczenie właściciela określone w art. 231

§ 2 k.c. ma charakter majątkowy, co pozwala na zastosowanie wprost art. 117 § 1

k.c, gdyż nie istnieje ustawowy wyjątek ograniczający wyraźnie tę zasadę.

Przewidziane w art. 223 k.c. odstępstwo dotyczy roszczeń windykacyjnych

i negatoryjnych (art. 222 k.c.). Odmienny jest również charakter obu roszczeń

przewidzianych w art. 231 k.c. Uprawniony posiadacz musi być posiadaczem

samoistnym w dobrej wierze, natomiast uprawniony właściciel może wystąpić

przeciwko każdemu inwestorowi bez względu na charakter posiadania i rodzaj

„wiary” posiadacza. Nieprzedawnialne roszczenie posiadacza o wykup gruntu jest

w istocie nietrwałe, gdyż gaśnie z utratą posiadania, do czego

może

łatwo doprowadzić właściciel. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 marca 1981 r.,

III CZP 13/81 (OSNCP 1981, nr 9, poz. 168) zwrócił ponadto uwagę, że stany

niepewności związane z posiadaniem określonym w art. 231 § 1 k.c. ulegają

stosunkowo szybkiej likwidacji, gdyż prowadzą do zasiedzenia (art. 172 k.c.).

Na tym tle pozycja właściciela jest uprzywilejowana, ponieważ może on aktywnie

realizować w okresie dziesięcioletnim swoje uprawnienia i przeciwstawiać się

skutecznie uprawnieniom posiadacza, a w sytuacjach wyjątkowych – powołać się

na nadużycie prawa przez posiadacza, który zgłosił zarzut przedawnienia

roszczenia.

Właścicielowi gruntu, na którym wniesiono pozakontraktowo budynek lub

inne urządzenie, służą uprawnienia z art. 222 § 2 k.c. albo z art. 231 § 2 k.c.

Uzasadniony jest przy tym pogląd, że roszczenie negatoryjne może się okazać

nieskuteczne, jeżeli został wniesiony na nieruchomości obiekt o dużej wartości lub

społecznej przydatności (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia

2010 r., V CSK 239/09, niepubl., oraz z dnia 21 stycznia 2011 r., III CZP 124/10,

OSNC 2011, nr 9, poz. 99), co może prowadzić do wniosku, że bardziej

efektywnym działaniem właściciela jest realizacja roszczenia określonego w art.

231 § 2 k.c. Nie jest to jednak dostateczny argument na rzecz nieprzedawnienia

takiego roszczenia, które może być wykorzystane skutecznie w okresie dziesięciu

lat od zakończenia dużej inwestycji na gruncie.

W rozpoznawanej sprawie podłożem roszczenia była wykonana na

nieruchomości powódek inwestycja elektroenergetyczna. Tego rodzaju inwestycje

przesyłowe, jako zabudowa cudzego gruntu, są obecnie dominującym przedmiotem

postępowań sądowych i wyznaczają rangę problematyki prawnej aktualizującej się

na tym tle. Należy w związku z tym wskazać na znaczenie unormowania

w Kodeksie cywilnym służebności przesyłu (art. 3051 k.c- 3054 k.c.) ustawą

nowelizującą z dnia 30 maja 2008 r. (Dz. U. Nr 116, poz. 731 ze zm.), która weszła

w życie 3 sierpnia 2008 r. Pozwala ono w sposób bardziej racjonalny regulować

wzajemne obowiązki właściciela i przedsiębiorcy przesyłowego, z uwzględnieniem

interesu społeczno-gospodarczego.

Przedsiębiorcy zazwyczaj nie są zainteresowani w wykupie nieruchomości,

a w szczególności całych nieruchomości (o co zabiegają powódki), gdyż nie

zajmują się ich gospodarczą eksploatacją, a jedynie mają interes w okazjonalnym

dostępie

do

zainstalowanych

urządzeń.

Przekazywanie

przedsiębiorcom

przesyłowym nieruchomości wzdłuż różnorakich ciągów przesyłowych oznaczałoby

w istocie degradację wielu cennych gruntów na trenach zurbanizowanych

oraz dekompozycję ich struktury. Ustanowienie służebności przesyłu jest więc

bardziej racjonalne i społecznie użyteczne, a rekompensatą dla właściciela jest

stosowne wynagrodzenie (art. 3052 k.c.). Również z tych względów neutralizacja

przedawnienia roszczenia właściciela o wykup gruntu (art. 231 § 2 k.c.) nie

jest celowa.

Sąd Apelacyjny przekonywająco wykazał, dlaczego nie uznał zgłoszenia

przez pozwanego przedawnienia za nadużycie prawa. Zgłoszenie takiego zarzutu

było możliwe w postępowaniu apelacyjnym (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

19 sierpnia 2004 r., V CK 38/04, niepubl.).

Należało w konsekwencji oddalić skargę kasacyjną (art. 39814 k.p.c.)

oraz orzec o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 98 i 108 § 1 k.p.c.).