V CSK 235/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 235/10

POSTANOWIENIE

Dnia 23 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku Śródmiejskiej Spółdzielni Mieszkaniowej

przy uczestnictwie M. B. i in. , o wykreślenie prawa własności i wykreślenie hipotek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 13 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Śródmiejska Spółdzielnia Mieszkaniowa we wniosku z dnia 10 grudnia 2008

r. żądała wykreślenia z księgi wieczystej, prowadzonej dla spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, M. B. i A. B. jako uprawnionych do

lokalu oraz wykreślenie w dziale IV wpisanych tam hipotek. Do wniosku dołączyła

uchwałę z dnia 11 maja 2000 r. o wykluczeniu M. B. i A. B. ze Spółdzielni i

pozbawieniu ich przedmiotowego spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego oraz postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 9 stycznia 2003 r.

oddalające ich wniosek o założenie księgi wieczystej dla powyższego prawa.

Postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2009 r. referendarz sądowy oddalił

wniosek. Również Sąd Rejonowy, po rozpoznaniu skargi wnioskodawczyni,

postanowieniem z dnia 27 lipca 2009 r. oddalił wniosek.

Sąd ten ustalił, że w przedmiotowej księdze wieczystej, prowadzonej dla

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr 111 przy ul. D.

15, stanowiącego własność Śródmiejskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, w dziale II

ujawnieni są M. i A. B. we wspólności ustawowej małżeńskiej, w dziale III widnieje

wzmianka o wszczęciu egzekucji z nieruchomości oraz ostrzeżenie o niezgodności

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, a w dziale IV wpisane są

hipoteki: umowna zwykła w kwocie 50 000 zł. na rzecz Banku Gospodarki

Żywnościowej oraz cztery hipoteki przymusowe zwykle w kwotach 27 703,50 zł,

17 709,50 zł, 15 167,50 zł i 68 809,20 zł na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że ponieważ wnioskodawczyni nie

wskazała, kto, po uwzględnieniu wniosku, miałby zostać wpisany w księdze

wieczystej w miejsce dotychczasowych właścicieli, dział II pozostałby bez wpisów,

co byłoby równoznaczne z koniecznością zamknięcia księgi wieczystej, a w sprawie

nie występują okoliczności uzasadniające zamknięcie księgi, przewidziane w § 17

ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r.

w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbioru dokumentów (Dz. U. Nr 102,

poz. 1122 ze zm., dalej: „rozp. o prowadzeniu ksiąg wieczystych”). W szczególności

brak

orzeczenia

sądu,

na

mocy

którego

zamknięcie

księgi

mogłoby

nastąpić, bowiem prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 23 maja

2007 r. oddalono powództwo Spółdzielni o uzgodnienie treści przedmiotowej księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, a w uzasadnieniu wyroku Sąd

stwierdził brak podstaw do uwzględnienia żądania zamknięcia księgi wieczystej, jak

również przyjęcia, że księga wieczysta nie jest założona, gdy w istocie księga ta

istnieje. Nie można też, zdaniem Sądu Rejonowego, uznać, że prowadzenie księgi

wieczystej jest bezprzedmiotowe, skoro zawiera ona wpisy, w szczególności wpisy

hipotek w dziale IV.

Sąd Rejonowy stwierdził również, że wbrew stanowisku wnioskodawczyni,

przedmiotowe spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu nie wygasło. Nie doszło

bowiem do konfuzji (art. 247 k.c.) ani nie dokonano odpowiedniej czynności

prawnej (art. 246 k.c.), a uchwała o pozbawieniu członkostwa nie może stanowić

podstawy wykreślenia dotychczasowych właścicieli spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu mieszkalnego, gdyż art. 178 ust. 1 u.s.m. został uznany przez

Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją w wyroku z dnia 30 marca

2004 r. K 32/2003 (OTK-A 2004/3/22), który wszedł w życie w dniu 15 kwietnia

2004 r. Od tej chwili przesłanką utraty prawa do lokalu nie może być utrata

członkostwa w spółdzielni. Wprawdzie wykluczenie ze Spółdzielni małżonków

Budzowskich nastąpiło przed utratą mocy art. 17 8 ust. 1 u.s.m., ale w uchwale

z dnia 23 czerwca 2005 r. III CZP 35/2005 (OSNC 2006/5/81) Sąd Najwyższy

stwierdził, że nawet gdy wykluczenie członka ze spółdzielni nastąpiło przed

wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 marca 2004 r.

K 32/2003, były członek spółdzielni może się skutecznie powołać na przysługujące

mu wobec spółdzielni spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego.

W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy uznał, że spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu nadal przysługuje małż. B., a zatem załączona uchwała o

wykluczeniu ich ze Spółdzielni nie może być w sprawie podstawą zmian w dziale II

księgi wieczystej. Stwierdził też, że co do żądania wykreślenia hipotek

wnioskodawczyni nie powołała się ani nie dołączyła żadnych dokumentów, które

mogłyby stanowić podstawę ich wykreślenia.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 13 stycznia 2010 r. Sąd Okręgowy

oddalił apelację wnioskodawczyni przyjmując za własne ustalenia i ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji. Wskazał, że mimo oddalenia wniosku o założenie księgi

wieczystej dla własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego

postanowieniem z dnia 9 stycznia 2003 r., księga wieczysta założona w oparciu o

postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 20 lutego 2001 r. nie została zamknięta.

Stwierdził, że podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż postanowienia z dnia

9 stycznia 2003 r. oraz z dnia 1 kwietnia 2009 r. nie mogą stanowić podstawy do

wykreślenia M. B. i A. B. z działu II i hipotek z działu IV. Obowiązujące przepisy nie

dopuszczają możliwości prowadzenia księgi wieczystej, w której dziale II nie byłby

ujawniony właściciel. Wniosek i apelacja zmierza faktycznie do zamknięcia księgi

wieczystej, a to jest możliwe tylko w sytuacjach określonych w art. 17 ust. 1 rozp.

o prowadzeniu ksiąg wieczystych, które nie występują.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: art. 5 u.k.w.h.

w wyniku przyjęcia, że przepis ten daje podstawę do wpisu do księgi wieczystej

nieistniejącego prawa, które wygasło jeszcze przed założeniem księgi wieczystej;

art. 172 u.s.m. przez przyjęcie, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego małż. B. nie wygasło; § 17 ust. 1 pkt 2 rozp. o prowadzeniu ksiąg

wieczystych. przez przyjęcie, że wniosek o zamknięcie księgi wieczystej jest

bezpodstawny.

W ramach zarzutów procesowych wskazała na naruszenie art. 328 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 361 k.p.c. przez pominięcie w uzasadnieniu przyczyn, dla których Sąd

odmówił mocy dowodowej postanowieniu Sądu Rejonowego z dnia 9 stycznia 2003

r.

oddalającemu

wniosek

o

założenie

przedmiotowej

księgi

wieczystej

i

postanowieniu tego Sądu z dnia 1 kwietnia 2009 r. o odtworzeniu części akt

postępowania wieczystoksięgowego oraz naruszenie art. 358 k.p.c. i art. 626 9 k.p.c.

przez pominiecie w rozstrzygnięciu treści powyższych postanowień.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skuteczny jest kasacyjny zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 328

§ 2 k.p.c., bowiem uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie odpowiada

wymaganiom tego przepisu w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i nie pozwala na

merytoryczną ocenę stanowiska Sądu drugiej instancji co do zasadniczej dla

rozstrzygnięcia sprawy kwestii: z jakich przyczyn Sąd ten uznał, że załączone do

wniosku postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 9 stycznia 2003 r. prawomocnie

oddalające wniosek o założenie przedmiotowej księgi wieczystej, nie może

stanowić podstawy do uwzględnienia wniosku o wykreślenie wpisów dokonanych w

tej księdze i jej zamkniecie. Sąd Okręgowy stwierdził, że podziela w tej kwestii

stanowisko Sądu pierwszej instancji, jednak przeoczył, iż Sąd Rejonowy nie

wypowiedział się w ogóle w tym przedmiocie. W konsekwencji nie wiadomo

dlaczego powyższy dokument załączony do wniosku i stanowiący podstawę

żądania został pominięty przez Sąd pierwszej instancji a przez Sąd drugiej instancji

uznany za dokument nie mogący stanowić podstawy wniosku o wpis (wykreślenie)

w rozumieniu art. 6268 § 2 k.p.c. Jest to kwestia zasadnicza dla rozstrzygnięcia

sprawy, bowiem zgodnie z powyższym przepisem sąd rozpoznając wniosek o wpis

(wykreślenie) bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku

dokumentów oraz treść księgi wieczystej, a zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. sąd jest

związany

prawomocnym

orzeczeniem

innego

sądu.

Oznacza

to,

że

w

rozpoznawanej sprawie o wykreślenie z przedmiotowej księgi wieczystej wszystkich

dokonanych w niej wpisów, Sąd powinien ocenić, jako podstawę żądania, przede

wszystkim powyższe wiążące go prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego z

dnia 9 stycznia 2003 r. oddalające wniosek o założenie tejże księgi wieczystej. Nie

miał

natomiast

uprawnienia

do

merytorycznej

oceny,

czy

spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu M. i A. B. wpisane do tej księgi wieczystej wygasło

czy nie, jak również nie miał podstaw do oddalenia wniosku o wykreślenie tego

prawa w oparciu o dokonaną przez siebie ocenę, że prawo to nie wygasło. Jak

wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, kognicja sądu wieczystoksięgowego jest

ściśle określona przez art. 6268 § 2 k.p.c. i nie obejmuje badania ani rozstrzygania

jakichkolwiek sporów o istnienie lub nieistnienie prawa, które ma być wpisane

(wykreślone), zarówno w charakterze przesłanki rozstrzygnięcia jak i samego

rozstrzygnięcia (porównaj między innymi postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

6 grudnia 1999 r. III CKN 892/99, z dnia 19 lutego 2010 r. II CSK 406/09 i z dnia

18 czerwca 2009 r. II CSK 4/09, niepubl.). Wbrew tej zasadzie Sądy

w rozpoznawanej

sprawie

rozstrzygnęły

merytorycznie,

że

spółdzielcze

własnościowe prawo do przedmiotowego lokalu nie wygasło i uczyniły to z urzędu,

gdyż spór w tym przedmiocie w istocie nie zaistniał, bowiem nikt w sprawie nie

kwestionował powołanego przez wnioskodawcę faktu wygaśnięcia tego prawa.

Nie odniosły się natomiast w żadnym zakresie do wskazanego wyżej,

wiążącego je prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 9 stycznia

2003 r. oddalającego wniosek o założenie przedmiotowej księgi wieczystej i

stanowiącego dokument będący podstawą wniosku o wykreślenie. Nie rozpoznały

zatem istoty sprawy, co powoduje, że obecnie bezprzedmiotowa jest ocena

zarzutów skargi kasacyjnej zgłoszonych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

Kwestionowana

księga

wieczysta

została

założona

w

oparciu

o nieprawomocne postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 20 lutego 2001 r., które

w

wyniku

odwołania

Śródmiejskiej

Spółdzielni

Mieszkaniowej

zostało

prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 9 stycznia 2003 r.

zmienione a wniosek o założenie księgi wieczystej i wpis spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego na rzecz M. i A. B. oddalony. Jak

wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 września 1996 r. III CZP 104/96

(OSNC 1996/12/163), oznacza to, że dotychczasowy wpis- orzeczenie przestał

istnieć i nie było dopuszczalne ponowne orzekanie w tym przedmiocie przez

jakikolwiek sąd. Konsekwencją takiego orzeczenia powinna być techniczna

czynność sądu fizycznego wykreślenia z księgi wieczystej skutku nie istniejącego

już orzeczenia, a więc wykreślenie wpisów bezprzedmiotowych, dokonanych w

oparciu o nieprawomocne orzeczenie, które zostało wyeliminowane z obrotu

prawnego a wniosek o założenie księgi wieczystej prawomocnie oddalony. Nie

istniała więc podstawa prawna do założenia i prowadzenia przedmiotowej księgi

wieczystej. W tym kontekście powinien być oceniony wniosek złożony w sprawie i

jego konsekwencje wskazane przez Sądy obu instancji i rozważane na gruncie § 17

rozp. o prowadzeniu ksiąg wieczystych.

Z uwagi na to, że wszystkie te okoliczności, o znaczeniu decydującym dla

rozstrzygnięcia sprawy, zostały pominięte przez Sąd Okręgowy, konieczne stało się

uchylenia zaskarżonego orzeczenia na podstawie art. 398 15 k.p.c. i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 398 21 k.p.c.).

md