V CSK 234/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 234/06

POSTANOWIENIE

Dnia 19 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa Gminy W.

przeciwko Syndykowi Masy Upadłości "I." Spółce z o.o.

z udziałem interwenientów ubocznych "IS." z/s w C. (Francja) i E.O.

o rozwiązanie umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 października 2006 r.,

skargi kasacyjnej interwenienta ubocznego "IS." z/s w C. (Francja)

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 marca 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie w pkt II i przekazuje sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

i

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 28 października 2004 r. uwzględnił

powództwo Gminy W. przeciwko Syndykowi Masy Upadłości „I.” Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością i rozwiązał zawartą w dniu 20 grudnia 1996 r.

umowę użytkowania wieczystego gruntu o powierzchni 1,5402 ha, obejmującego

działki położone w W. przy ulicy J. 27-28, oznaczone w ewidencji numerami [...],

obręb SM, dla których w Sądzie Rejonowym w W. prowadzona jest księga

wieczysta KW Nr [...], a na których znajdują się ruiny B. Wyrok ten wydany został

po rozpoznaniu sprawy z udziałem interwenientów ubocznych „IS.”. z siedzibą w C.

(Francja) i E.O., którzy przystąpili do strony pozwanej. Pierwszy z wymienionych

interwenientów wniósł w dniu 29 grudnia 2004 r. apelację od tego orzeczenia.

Postanowieniem z dnia 10 października 2005 r. Sąd Okręgowy umorzył

postępowanie wywołane wniesieniem tego środka odwoławczego. Jednocześnie,

w tym samym postanowieniu, orzekł w kwestiach wpadkowych, jakie wynikły

w związku z próbą zaskarżenia wyroku przez wymienionego interwenienta.

Umorzenie postępowania zainicjowanego wniesieniem apelacji przez

interwenienta ubocznego „IS”. Sąd Okręgowy uzasadnił stanowiskiem pozwanego,

który sprzeciwił się tej czynności procesowej.

Zażalenia na powyższe postanowienie wnieśli interwenienci uboczni.

Sąd Apelacyjny postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną odrzucił

zażalenie A.O., zaś zażalenie „IS.” oddalił.

Sąd Apelacyjny

uznał, że A.O. nie jest legitymowana do zaskarżenia

postanowienia Sądu Okręgowego. Zwrócił przy tym uwagę na fakt, że orzeczenie

powyższe

zawiera rozstrzygnięcia dotyczące czynności procesowych oraz

wniosków podjętych przez „IS.”. Rozpoznaniu podlega zatem jedynie zażalenie

wniesione przez tego interwenienta.

Odnosząc się do zarzutów podniesionych w tym zażaleniu Sąd Apelacyjny

w pełni

zaaprobował

ocenę

Sądu

pierwszej

instancji

wskazującą

na

niedopuszczalność - w świetle art. 79 k.p.c. – zaskarżenia wyroku apelacją przez

interwenienta ubocznego niesamoistnego wbrew wyraźnemu sprzeciwowi strony,

do której przystąpił. Uznał, że skuteczność oświadczenia Syndyka Masy Upadłości

wyrażającego taki sprzeciw (cofającego apelację interwenienta) nie została w art.

131 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października

1934 r. Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.;

dalej: „Pr. upadł.”) uwarunkowana zezwoleniem rady wierzycieli, które w stanie

faktycznym rozpoznawanej sprawy nie było udzielone.

Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się pozbawienia interwenienta ubocznego „IS.”

możności obrony swych praw, skutkującego nieważnością postępowania, w fakcie

niedoręczenia mu odpisów pism Syndyka z 15 lipca 2005 r. i z 30 września 2005 r.

zawierających

oświadczenie

o

odwołaniu

czynności

procesowych

tegoż

interwenienta oraz cofnięciu wniesionej przez niego apelacji. Nie dostrzegł wreszcie

przesłanek uzasadniających zawieszenia postępowania na podstawie art. 174 § 1

pkt 4 k.p.c. wskazując, iż w jego toku Syndyk Masy Upadłości przystąpił do sprawy i

została ona rozpoznana z jego udziałem, oraz stwierdzając, że przedmiotowa

nieruchomość została już wydana i skutki tego zdarzenia są nieodwracalne.

W skardze kasacyjnej na powyższe postanowienie opartej na obu

podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c. interwenient uboczny „IS” zarzucił

Sądowi Apelacyjnemu naruszenie:

- art. 131 § 1 pkt 10 Pr. upadł. przez błędną wykładnię oraz niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że bez zgody rady wierzycieli syndyk masy upadłości

może skutecznie cofnąć apelację od niekorzystnego dla siebie wyroku;

- art. 174 § 1 pkt 4 i § 2 w zw. z art. 179 § 3 k.p.c. przez wydanie orzeczenia

w sprawie pomimo obowiązku zawieszenia postępowania z urzędu;

- art. 378 § 1 w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. poprzez nierozpoznanie wszystkich

zarzutów, w szczególności zarzutu naruszenia art. 174 § 2 k.p.c.

Powołując się na tak sformułowane podstawy kasacyjne interwenient

uboczny wniósł o zawieszenie postępowania z urzędu na podstawie art. 174 § 1 pkt

4 k.p.c. i uchylenie w całości wszystkich orzeczeń wydanych w sprawie po

ogłoszeniu

upadłości

Spółki

„I.”,

ewentualnie

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania równorzędnemu

Sądowi drugiej instancji, bądź też uchylenie obok wymienionego orzeczenia także

postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 10 października 2005 r.

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania równorzędnemu Sądowi

Okręgowemu.

W odpowiedziach na skargę kasacyjną Syndyk Masy Upadłości Spółki „I.”

oraz powódka wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuję:

Zgodnie z treścią art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw. W granicach

zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

W świetle powyższego unormowania strona nie ma obowiązku zgłoszenia w tym

zakresie zarzutu. Nie uczynił też tego skarżący, ale we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania podniósł, że niedoręczenie mu przez Sąd Okręgowy, jak

i

przez

Sąd

Apelacyjny

przed

wydaniem

kwestionowanych

postanowień

(umarzającego postępowanie wywołane wniesieniem przez interwenienta apelacji

i oddalającego zażalenie na to postanowienie) pism Syndyka Masy Upadłości

Spółki „I.” oraz strony powodowej, pozbawiło go możności obrony swych praw, a w

konsekwencji skutkowało nieważnością postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Niezbędne jest zatem odniesienie się do tej kwestii przed przystąpieniem do oceny

zasadności podniesionych w skardze zarzutów.

W judykaturze utrwalił się pogląd, według którego Sąd Najwyższy bada

jedynie nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji. Nieważność

postępowania pierwszoinstancyjnego może podlegać kontroli kasacyjnej w sposób

pośredni tylko wtedy, gdy skarżący zarzucił sądowi drugiej instancji naruszenie art.

386 § 2 k.p.c. przez nie uwzględnienie nieważności postępowania przed sądem

pierwszej instancji. W rozpoznawanym zażaleniu zarzut taki nie został postawiony.

Wskazywane w nim uchybienia Sądu pierwszej instancji nie mogą być zatem

przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego.

Skarżący nie kwestionował faktu doręczenia mu przez Sąd pierwszej

instancji odpisów pism procesowych Syndyka z 15 lipca 2005 r. i 30 września 2005

r. wyrażających sprzeciw wobec czynności interwenientów ubocznych (w tym

wobec wniesionej przez skarżącego apelacji) wraz z odpisem postanowienia

odrzucającego jego apelację. Nie ma więc żadnych podstaw do wiązania uchybień

w zakresie tego doręczenia z działaniem Sądu drugiej instancji.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, Sąd Apelacyjny nie miał

obowiązku doręczenia mu odpisu odpowiedzi powódki na zażalenie (doręczone jej

15 grudnia 2005 r.; k. 722) na postanowienie umarzające postępowanie apelacyjne,

jako że odpowiedź ta złożona została w dniu 2 stycznia 2006 r. (k. 725), a więc po

upływie tygodniowego terminu (art. 167 w zw. z art. 395 § 1 zd. 2 k.p.c.).

Postępowanie przed tym Sądem nie było więc dotknięte nieważnością.

Przechodząc do oceny zasadność przytoczonych przez skarżącego

zarzutów w pierwszej kolejności należy odnieść się do tych, które podniesione

zostały w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Zarzutom tym nie można odmówić

słuszności.

Z

przyjętych

przez

Sąd

Apelacyjny

za

podstawę

zaskarżonego

postanowienia ustaleń wynika, że upadłość pozwanej „I.” Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością ogłoszona została przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.).

Postępowanie upadłościowe wobec tej Spółki prowadzone jest według przepisów

Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo

upadłościowe. Zgodnie z art. 20 tej regulacji skutkiem ogłoszenia upadłości jest

utrata przez upadłego prawa zarządu oraz możności korzystania i rozporządzania

majątkiem wchodzącym w skład masy upadłości. W konsekwencji upadły nie może

być stroną żadnego postępowania sądowego lub administracyjnego dotyczącego

mienia wchodzącego w skład masy upadłości. Postępowanie takie – jak stanowi o

tym art. 60 Pr. upadł. - może być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez

syndyka lub przeciwko niemu. Z unormowaniem tym zsynchronizowany został

przepis art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. nakazujący sądowi zawieszenie postępowania z

urzędu w przypadku, gdy ogłoszono upadłość strony, a spór dotyczy przedmiotu

wchodzącego w skład masy upadłości. Rozwiązania powyższe podyktowane

zostały koniecznością zapewnienia realizacji celu postępowania upadłościowego,

jakim jest doprowadzenie do zaspokojenia wierzycieli upadłego z sum uzyskanych

z likwidacji majątku upadłego. Nakładają one na sąd (zarówno pierwszej, jak i

drugiej instancji) rozpoznający spór z udziałem strony, która znalazła się w stanie

upadłości, obowiązek rozważenia z urzędu, czy nie zachodzą wskazane wyżej

przesłanki zawieszenia postępowania.

W judykaturze i piśmiennictwie prezentowane jest zgodne zapatrywanie,

wedle którego postępowanie dotyczy przedmiotu wchodzącego w skład masy

upadłości, jeżeli jego wynik mógłby wpływać na stan masy upadłości i możliwość

zaspokojenia się z niej przez wierzycieli upadłego. Bez znaczenia jest przy tym, czy

spór prowadzony jest w ramach powództwa o świadczenie, ukształtowanie lub

ustalenie prawa bądź stosunku prawnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

14 lutego 2003 r., IV CKN 1750/00, Prawo Bankowe 2003/7-8/25; uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 24 maja 2002 r., III CZP 25/02, OSNC 2003/7-8/94). Nie ulega

wątpliwości,

że

w

razie

ogłoszenia

upadłości

użytkownika

wieczystego

przysługujące mu prawo użytkowania wieczystego wchodzi do masy upadłości.

Oczywistym

jest

też,

że

rozwiązanie

umowy

użytkowania

wieczystego

stanowiącego składnik masy upadłości nie pozostaje bez wpływu na stan tej masy.

Rozpoznając zażalenie interwenienta ubocznego „IS.” na postanowienie

umarzające postępowanie wywołane wniesieniem przez niego apelacji Sąd

Apelacyjny nie podzielił zarzutu dotyczącego naruszenia przez Sąd pierwszej

instancji art. 174 § 1 pkt 4 i § 2 k.p.c. W motywach rozstrzygnięcia nie odniósł się

jednak do stanowiska szczegółowo i obszernie

zaprezentowanego przez

skarżącego. Ograniczył się natomiast do stwierdzenia, że przystąpienie Syndyka do

sprawy w toku jej rozpoznawania oraz fakt, że nieruchomość została już wydana

sprzeciwiają się zawieszeniu postępowania na podstawie wymienionego przepisu.

Trafnie zarzucił skarżący, że ta lakoniczna argumentacja, nie nawiązująca we

właściwy sposób do przesłanek uzasadniających - wchodzącą w grę - konieczność

zawieszenia postępowania na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., nie czyni zadość

obowiązkowi przeprowadzenia przez sąd drugiej instancji kontroli zaskarżonego

orzeczenia. W uzasadnieniu postanowienia oddalającego zażalenie niezbędne jest

ustosunkowanie się do wszystkich zarzutów skarżącego i wyjaśnienie, dlaczego

zarzuty te zostały uznane za bezzasadne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 9 lutego 1999 r., I CKN 857/98, nie publ.). Konieczność taka zachodzi także w

przypadku, gdy przedmiotem zarzutów są kwestie podlegające badaniu przez sąd

drugiej instancji z urzędu. Zaniechanie rozpoznania zgłoszonych w zażaleniu

zarzutów może uzasadniać zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w zw. art. 397 § 2

k.p.c. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W takim bowiem

przypadku

sąd

odwoławczy

w istocie

rzeczy

stwarza

jedynie

pozory

przeprowadzenia kontroli instancyjnej.

Sąd Apelacyjny skoncentrował swoją uwagę na zarzutach kwestionującym

ocenę skuteczności oświadczenia Syndyka sprzeciwiającego się wniesieniu

apelacji przez interwenienta ubocznego. Tymczasem rozważenie tej kwestii

wymagało w pierwszym rzędzie zbadania, czy w sprawie zostały spełnione

przesłanki obligujące Sąd do zawieszenia postępowania i czy zachodzi potrzeba

rozstrzygnięcia o losach wydanych już orzeczeń stosownie do dyspozycji art. 174 §

1 pkt 4 i § 2 k.p.c.

Wypada w tym miejscu zauważyć, że w dotychczasowych wypowiedziach

judykatury prezentowany był pogląd,

opowiadający się za niedopuszczalnością

rozwiązania użytkowania wieczystego po ogłoszeniu upadłości użytkownika

wieczystego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1995 r., III AZP

5/95, OSNP 1995/19/235; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia

8 września 1998 r., I S.A. 2147/97, nie publ.). Stanowisko to wyrażone zostało na

gruncie art. 26 ust. 3 nie obowiązującej już ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r.

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U z 1991 r.

Nr 30, poz. 127 ze zm.), przewidującego możliwość rozwiązanie użytkowania

wieczystego z mocy decyzji właściwych organów administracji rządowej lub

samorządowej. Niezbędne jest zatem rozważenie jego aktualności na gruncie

nowej regulacji – ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

(jedn. tekst: Dz. U. z 2004 r., Nr 261, poz. 2603 ze zm.).

Uchylenie się przez Sąd Apelacyjny od przeprowadzenia takiej oceny nie

pozwala odeprzeć podniesionych przez skarżącego zarzutów naruszenia przepisów

postępowania.

Uznanie za usprawiedliwioną drugiej podstawy kasacyjnej czyni zbędnym

odnoszenie się do zarzutu podniesionego w ramach podstawy naruszenia praw

materialnego.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.