V CSK 220/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 220/10

POSTANOWIENIE

Dnia 9 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z wniosku Banku Millennium S.A. w W.

przy uczestnictwie K. S.A. w upadłości układowej w C.

o wpis w dziale IV Kw nr [...],

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 28 stycznia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Bank Millennium S.A. z siedzibą w W. wystąpił z wnioskiem o dokonanie

wpisu w księdze wieczystej KW [...] hipoteki przymusowej zwykłej na jego rzecz w

kwocie 2.131.800 zł na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego

klauzulą wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w C. z dnia 16 czerwca

2009 r. Podobne wnioski zostały złożone w kolejnych dwóch księgach wieczystych.

Wpisem z dnia 11 sierpnia 2009 r. referendarz sądowy uwzględnił wszystkie

wnioski i obciążył hipotekami w pełnej wysokości wszystkie trzy nieruchomości.

Skargę na wpis referendarza w przedmiotowej księdze złożył uczestnik

postępowania K. S.A z siedzibą w C., żądając jego wykreślenia w całości i

oddalenia wniosku na podstawie art. 1111 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124 , poz. 1361 ze zm. dalej

u.k.w.h.).

Sąd Rejonowy w C. podzielił zarzut skarżącego wskazując, że wierzyciel

powinien sprecyzować sposób podziału obciążenia poszczególnych nieruchomości,

z uwagi zaś na brak takiego wskazania istniała przeszkoda do dokonania wpisu

hipoteki w pełnej wysokości na dalszych nieruchomościach celem zabezpieczenia

tej samej wierzytelności. Natomiast wpis hipoteki na podstawie pierwszego (w

kolejności wpływu) wniosku złożonego w niniejszej sprawie uznał za dokonany

prawidłowo.

Apelację od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 20 października 2009 r.

utrzymującego zaskarżony wpis wniósł uczestnik postępowania Spółka K., który

domagał się jego uchylenia i oddalenia wniosku.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy stwierdził, że w dniu 30

września 2009 r. wpłynął do przedmiotowej księgi wieczystej wniosek uczestnika o

ujawnienie wzmianki o ogłoszeniu upadłości Spółki K. Do wniosku został

dołączony odpis prawomocnego postanowienia o ogłoszeniu upadłości Spółki. W

takim stanie rzeczy - jak stwierdził - wpis hipoteki nie jest dopuszczalny, chociażby

wniosek o wpis został złożony przed ogłoszeniem upadłości. Zgodnie bowiem z art.

81 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego – ustawa z dnia 28 lutego 2003 r.

(tekst. jedn. Dz. U. z 2009 r. , Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej jako „pr. up. i n.”),

po ogłoszeniu upadłości nie można obciążyć składników masy upadłości hipoteką

w celu zabezpieczenia wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości.

Przepis ten nie ma zastosowania, jeżeli wniosek o wpis hipoteki został złożony w

sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie

upadłości. W rozpoznawanej sprawie wniosek o ogłoszenie upadłości został

złożony 17 czerwca 2009 r., postanowienie o ogłoszeniu upadłości zapadło 21

sierpnia 2009 r. i uprawomocniło się 8 września 2009 r. Wniosek Banku MILENIUM

o wpis hipoteki przymusowej został złożony 21 lipca 2009 r., tj. po złożeniu wniosku

o ogłoszenie upadłości. Wpis hipoteki został więc dokonany z naruszeniem art. 81

§ 1 pr. up. i n.

Z tych względów postanowieniem z dnia 28 stycznia 2010 r. Sąd Okręgowy

zmienił

zaskarżone

postanowienie

przez

nakazanie

Sądowi

Rejonowemu

wykreślenia zaskarżonego wpisu i oddalenie wniosku.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie:

1/ art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. polegające na zaniechaniu wskazania

motywów i podstawy prawnej rozstrzygnięcia w sposób umożliwiający odtworzenie

jego rozumowania i tym samym kontroli zaskarżonego postanowienia;

2/ art. 316 § 1 w zw. z art. 319 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 626 6 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 6268 § 1 i 2 k.p.c. polegające na błędnej wykładni i przyjęciu, że

w przypadku zaistnienia przeszkody do wpisu po rozpoznaniu wniosku o wpis

hipoteki przymusowej w KW, lecz przed uprawomocnieniem się orzeczenia w tym

przedmiocie, sąd rozpoznając środek odwoławczy od wpisu nie jest związany

stanem rzeczy i treścią księgi wieczystej istniejącym w chwili złożenia wniosku oraz

kolejnością jego wpływu, lecz stanem rzeczy i treścią księgi wieczystej z chwili

orzekania,

3/art. 81 ust. 1 i 2 pr. up. i n. w zw. z art. 29 u.k.w.h. polegające na:

-

błędnym zastosowaniu i błędnej subsumcji normy mimo, że w stanie sprawy

brak było podstaw

do ich zastosowania z uwagi na dokonanie wpisu

hipoteki przymusowej na rzecz wnioskodawcy przed datą ogłoszenia

upadłości,

-

polegające na błędnej wykładni i uznaniu, że w przypadku ogłoszenia

upadłości dopuszczalne jest obciążenie składników masy hipoteką tylko

wówczas jeżeli wniosek został złożony co najmniej na 6 miesięcy przed

dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz, że momentem

obciążenia

składników

masy

upadłości

hipoteką

jest

uzyskanie

prawomocnego wpisu hipoteki.

Wnosił

o

uchylenie

postanowienia

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

i

i

przekazanie

sprawy

rozstrzygnięcia

o

Sądowi

kosztach

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W stanie sprawy, w którym zapadło zaskarżone postanowienie - w ocenie

Sądu Najwyższego dostateczne i wystarczająco uzasadnione dla potrzeb

dokonania jego kontroli kasacyjnej - wniosek o wpis hipoteki został złożony po

dacie

złożenia

wniosku

o

ogłoszenie

upadłości

uczestnika,

co

wyłącza

zastosowanie ustanowionego w art. 81 ust. 2 pr. up. i n. wyjątku od reguły zakazu

wpisu w księdze wieczystej hipoteki celem zabezpieczenia wierzytelności

w stosunku do upadłego, określonej w ust.1 tego przepisu.

Nie jest dokonaniem wpisu dotyczącego składnika masy upadłości w celu

zabezpieczenia wierzytelności w (art. 81 ust. 1 pr. up. i n.) wpisanie hipoteki

łącznej, powstałej z mocy prawa na skutek podziału obciążonej nieruchomości, do

nowej księgi wieczystej założonej dla części obciążonej nieruchomości, ponieważ

zabezpieczenie tej wierzytelności przez wpis hipoteki następuje już wcześniej,

przed ogłoszeniem upadłości. (postanowienie Sądu Najwyższego z 8 marca 2007

r., III CSK 356/06, Lex nr 278687). Ujawnienie hipoteki łącznej nie stanowi zmiany

hipoteki istniejącej dotychczas, lecz jedynie jej przekształcenie polegające na

prawnym przystosowaniu dokonanego już zabezpieczenia do sytuacji, jaka

powstała na skutek podziału nieruchomości.

Jednak według twierdzeń wnioskodawcy uzasadniających wniosek, a także

jego dalszych pism, wnioskodawca domagał się wpisania oddzielnie trzech

przymusowych hipotek na podstawie art. 109 ust. 1 u.k.w.h., a nie hipoteki

przymusowej łącznej na podstawie art. 1111 u.k.w.h., jak błędnie przyjął Sąd

Rejonowy.

Przepis art. 81 ust. 1 pr. up. i n.

ustanawia dwa zakazy, a to

zakaz

obciążania składników masy upadłości, tj. dokonywania czynności obciążających,

a więc umów ustanawiających zabezpieczenie, o którym jest w nim mowa

(ich skuteczność podlega ocenie na podstawie art. 76 –79 pr. up. i n.), oraz istotny

dla dopuszczalności dokonania wnioskowanego wpisu, zakaz dokonywania wpisów

po

ogłoszeniu

konsekwencje

upadłości

w

celu

zabezpieczenia

wierzytelności,

którego

ocenia się na podstawie art. 82 pr. up. i n. Wpis dokonany

z naruszeniem art. 81 pr. up. i n. podlega wykreśleniu z urzędu.

Przeciwny stanowisku zaskarżonego postanowienia pogląd skarżącego

o dopuszczalności dokonania wnioskowanego wpisu nie znajduje podstawy

w mających go uzasadniać przepisach art. 29 u.k.w.h., art. 6266 § 1 i 6268 § 1 i 2

k.p.c.

Istota wątpliwości powstających na tle zarzutów naruszenia wymienionych

przepisów oraz art. 316 § 1 k.p.c. dotyczy w pierwszej kolejności wzajemnej relacji

między przepisami art. 82 pr. up. i n. i art. 29 u.k.w.h. i sprowadza się do tego,

który z nich

ma pierwszeństwo przy rozpoznawaniu wniosku o wpis hipoteki

przymusowej na majątku upadłego, złożonego przed ogłoszeniem upadłości.

Przepis

art.

u.k.w.h.

jest

przepisem

ogólnym

ustanawiającym

w postępowaniu wieczystoksięgowym zasadę mocy wstecznej wpisu. Dotyczy ona

wpisu dokonanego zgodnie z prawem., a więc dopuszczalnego. Taki wpis będzie

miał skutki prawne od daty złożenia wniosku o wpis. Wpisem dokonanym w tym

ujęciu nie będzie dokonany przed ogłoszeniem upadłości przez referendarza wpis

hipoteki przymusowej, którego wykreślenie nakazał sąd w dalszym toku

postępowania (odmiennie, lecz nietrafnie w ocenie składu obecnie orzekającego

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 22 lipca 2005 r., III CK 107/05, nie publ.).

Przepis art. 81 pr. up. i n., będący przepisem szczególnym w stosunku do

art. 29 u.k.w.h. przyjmuje natomiast jako datę wpisu datę jego faktycznego

dokonania, a nie złożenia wniosku o wpis (analogicznie SN w uchwale z

dnia

18 lutego 1994 r., III CZP 1994, nr 9, poz. 170 na gruncie art. 27 rozporządzenia

P. Rz. z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe, tekst jedn. Dz. U.

z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.). Jest to podyktowane jego funkcją jako

przepisu ustanowionego dla ochrony masy upadłości po ogłoszeniu upadłości.

Zgodnie z tym, momentem odniesienia dla oceny dopuszczalności wpisu hipoteki

przymusowej zabezpieczającej wierzytelność przeciwko upadłemu (na majątku

upadłego) jest moment dokonywania tego wpisu, a nie data złożenia wniosku

o wpis. Przeszkodą wyłączająca jego dokonanie na majątku dłużnika stanowi, co

do zasady, ogłoszenie jego upadłości.

Tym samym nie będzie tu miała również zastosowania zasada wyrażona

w uchwale składu 7 s. SN z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, (OSNC 2010,

nr 6, poz. 84), zgodnie którą Sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej

związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku i kolejnością

jego wpływu.

Uznanie w myśl tego stanowiska, że dokonanie wpisu na podstawie

dokumentów

niedołączonych

do

wniosku

(zapadłego

po

jego

złożeniu

postanowienia o ogłoszeniu upadłości) stanowi przekroczenie granic kognicji sądu

wieczystoksięgowego i jest niedopuszczalne, prowadziłoby do faktycznej derogacji

szczególnej normy art. 81 r. up. i n.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji.