V CSK 218/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 218/10

POSTANOWIENIE

Dnia 9 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. F.

przy uczestnictwie Z. S.

o stwierdzenie nabycia służebności gruntowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 25 lutego 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 25 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestniczki postępowania Z. S. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 6

listopada 2009 r., uwzględniającego wniosek A. F. i stwierdzającego nabycie z

dniem 21 lutego 1989 r. przez każdoczesnych właścicieli działki nr 1246/11, objętej

księgą wieczystą nr […], prowadzoną przez Sąd Rejonowy, służebności przechodu

i przejazdu obciążającej działkę nr 1246/14, objętą księgą wieczystą nr […],

prowadzoną przez Sąd Rejonowy, pasem szerokości 3 m i długości 69 m, o

powierzchni 207 m2 – tak jak to pokazano na projekcie ustanowienia służebności

opracowanym w dniu 4 sierpnia 2009 r. przez geodetę M. K., który to projekt

stanowi integralną część postanowienia.

Wymienione postanowienie zapadło na podstawie następujących ustaleń.

W dniu 20 lutego 1969 r. wnioskodawczyni została obdarowana przez ojca działką

nr 1246/11 o pow. 9 a, wydzieloną z większej nieruchomości stanowiącej działkę

nr 1246/12 o pow. 26 a 61 m2. Do nowoutworzonej działki brak było odpowiedniego

dojazdu. Drogę, zapewniającą dojazd do niej od ulicy B. urządzono na działce nr

1246/12, wzdłuż południowej jej granicy. Początkowy odcinek tej drogi, do bramy

wjazdowej do budynku posadowionego na tej działce został utwardzony przez

rodziców wnioskodawczyni. Pozostałe 2/3 części drogi przebiegającej przez

obecną działkę nr 1246/14 wnioskodawczyni w 1969 r., po zdjęciu wierzchniej

warstwy ziemi utwardziła kamieniami i łupkiem kamiennym. Wnioskodawczyni wraz

z mężem dbali o utrzymanie całej drogi w odpowiednim stanie. Umową z dnia 27

maja 1971 ojciec wnioskodawczyni darował drugiej swojej córce działkę nr 1246/13,

powstałą z wydzielenia jej z działki nr 1246/12, której pozostała część oznaczona

została jako działka nr 1246/14. Od 1969 r. wnioskodawczyni korzystała z drogi

biegnącej po dawnej działce nr 1246/12, a obecnie po działkach nr 1246/14 i nr

1246/13. Droga ta jest oddzielona od pozostałych części tych działek płotami

siatkowymi. Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 7 grudnia 1989 r. dokonany

został dział spadku po zmarłym w dniu 20 czerwca 1980 r. ojcu wnioskodawczyni.

W wyniku tego działu wnioskodawczyni otrzymała na własność działkę nr 1246/14.

W tym stanie rzeczy Sąd pierwszej instancji przyjął, co zaakceptował Sąd

odwoławczy, że wnioskodawczyni przez 20 lat korzystała ze stanowiącej trwałe

i widoczne urządzenie drogi urządzonej na działce nr 1246/14, co uzasadnia

stwierdzenie – przy przyjęciu korzystania z drogi w złej wierze – że doszło z dniem

21 lutego 1989 r. do nabycia przez każdoczesnego właściciela działki stanowiącej

obecnie

własność

wnioskodawczyni

służebności

przechodu

i

przejazdu

obciążającej działkę nr 1246/14 (art. 292 w zw. z art. 172 k.c. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 30 września 1990 r.).

Ustosunkowując się do zarzutów apelacji Sąd Okręgowy m.in. uznał,

że okoliczność, iż w czasie od śmierci ojca (dnia 20 czerwca 1980 r.) do działu

spadku po nim (dnia 7 grudnia 1989 r.) wnioskodawczyni była współwłaścicielką

działki nr 1246/14 nie spowodowała, że przez ten czas nie biegło zasiedzenie

służebności. Nie podzielił poglądu wnioskodawczyni co do tego, że zasiedzenie

służebności może nastąpić tylko wówczas, gdy prowadzi do uzasadnionego,

a

nie

jakiegokolwiek zwiększenia użyteczności nieruchomości władnącej

i że zasiedzieć służebność można tylko w wypadku korzystania z trwałego

i widocznego

urządzenia,

gdy

zostało

ono

wykonane

przez

posiadacza

służebności, a nie przez właściciela nieruchomości, z której posiadacz korzysta.

Nie przyjął, że złożenie w 1985 r. przez uczestniczkę postępowania wniosku

o dział spadku po ojcu, w którym domagała się przyznania jej działki nr 1246/14

pozostałej w spadku, przerwało bieg zasiedzenia służebności.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżyła skargą kasacyjną uczestniczka

postępowania. Podstawą skargi jest naruszenie prawa materialnego, a to:

1) art. 172 w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 września 1990 r. w zw. z art. 292

zd. drugie k.c. poprzez błędną wykładnię powodującą przyjęcie, że doszło do

zasiedzenia służebności gruntowej, podczas gdy w czasie biegu zasiedzenia

w okresie od 20 czerwca 1980 r. do dnia 7 grudnia 1989 r. wnioskodawczyni była

współwłaścicielem – w ramach wspólności majątku spadkowego – nieruchomości

obciążonej, 2) art. 292 w zw. z art. 285 § 2 k.c. poprzez błędną wykładnię

powodującą przyjęcie, że doszło do zasiedzenia służebności gruntowej, pomimo

iż nie prowadzi ono do uzasadnionego (a nie jakiegokolwiek) zwiększenia

użyteczności nieruchomości władnącej, 3) art. 292 zd. pierwsze k.c. poprzez błędną

wykładnię powodującą przyjęcie, że doszło do zasiedzenia służebności gruntowej,

pomimo iż trwałe i widoczne urządzenie nie zostało w całości wykonane

przez właściciela nieruchomości władnącej, 4) art. 123 § 1 pkt 1 w zw. z art. 175

w zw. z art. 292 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie powodujące przyjęcie,

że złożony przez uczestniczkę postępowania w dniu 11 czerwca 1985 r. wniosek

o dział spadku po ojcu nie przerwał biegu zasiedzenia służebności gruntowej.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Ograniczone prawo rzeczowe jest prawem przysługującym na rzeczy

cudzej lub obciążającym prawo należące do innej osoby. Konsekwencją tego jest

przepis art. 247 k.c., według którego ograniczone prawo rzeczowe wygasa, jeżeli

przejdzie na właściciela rzeczy obciążonej albo jeżeli ten, komu prawo to

przysługuje, nabędzie własność rzeczy obciążonej (tzw. konfuzja), chyba że przepis

szczególny, jak np. art. 325 § 2 k.c. w odniesieniu do zastawu, stanowi inaczej.

Jednakże o konfuzji można mówić tylko wówczas, gdy wszystkie prawa i obowiązki

przechodzą na tę samą osobę lub osoby. Nie jest tak w sytuacji, gdy ten, któremu

przysługuje ograniczone prawo rzeczowe nabędzie udział w nieruchomości

obciążonej. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 marca

1983 r., III CZP 3/83 (OSNCP 1983, nr 8, poz. 115) co do przypadku nabycia

w drodze dziedziczenia udziału w spadku, w skład którego wchodzi nieruchomość

obciążona służebnością osobistą, przez osobę, której służebność przysługuje

oraz w postanowieniu z dnia 28 kwietnia 2007 r., IV CSK 40/07 (LEX nr 319585)

co do

przypadku

przez właściciela

dotyczącego

służebności

gruntowej,

nieruchomości

władnącej

udziału

w

razie

nabycia

we współwłasności

nieruchomości obciążonej.

Ograniczone prawo rzeczowe, które ma obciążać rzecz, nie może być

ustanowione, jeżeli ma być uprawnieniem przysługującym właścicielowi tej rzeczy.

Służebność gruntowa obciążająca nieruchomość nie może więc być ustanowiona

na rzecz właściciela innej nieruchomości, jeżeli jest on także właścicielem

nieruchomości obciążonej. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy właściciel

nieruchomości

władnącej

jest

współwłaścicielem

nieruchomości

obciążonej

lub właściciel nieruchomości obciążonej jest współwłaścicielem nieruchomości

władnącej. Służebność gruntowa nie może obciążać udziału we współwłasności

nieruchomości ani nie może być ustanowiona na rzecz współwłaściciela innej

nieruchomości. Dopuszczalne jest więc ustanowienie służebności gruntowej jako

prawa przysługującego właścicielowi nieruchomości władnącej, obciążającego

nieruchomość, która jest przedmiotem współwłasności, przy czym bez znaczenia

jest, że jednym współwłaścicielem nieruchomości obciążonej jest właściciel

nieruchomości władnącej. Dotyczy to także nabycia służebności gruntowej

w drodze zasiedzenia (art. 292 k.c.). Dopuszczalne więc było nabycie przez

zasiedzenie służebności gruntowej na rzecz wnioskodawczyni jako właścicielki

nieruchomości władnącej, gdyby była ona współwłaścicielką nieruchomości

obciążonej. Nabycie to jest więc także (można rzec tym bardziej) dopuszczalne,

gdy wnioskodawczyni jedynie tylko przez pewien okres w czasie potrzebnym do

zasiedzenia była jednocześnie współwłaścicielką nieruchomości władnącej. Okres

ten nie podlega odliczeniu od czasu korzystania z trwałego i widocznego

urządzenia na nieruchomości obciążonej, potrzebnego do nabycia służebności

gruntowej

przez

zasiedzenie.

gdy wnioskodawczyni

stała

się

Nie

można

też

współwłaścicielką

przyjąć,

że

z

chwilą,

nieruchomości obciążonej

(tj. z chwilą otwarcia spadku po ojcu), bieg zasiedzenia został przerwany i zaczął

się na nowo, gdy wnioskodawczyni przestała być współwłaścicielką nieruchomości

obciążonej (tj. z chwilą prawomocnego dokonania działu spadku).

Wbrew zarzutowi skarżącej Sąd Okręgowy nie naruszył zatem art. 172

w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 września 1990 r. w zw. z art. 292 k.c.

przez

błędną

wykładnię

przyjmując,

że

doszło

do

zasiedzenia

przez wnioskodawczynię, jako właścicielkę nieruchomości władnącej, służebności

przechodu i przejazdu obciążającej nieruchomość, której współwłaścicielką

przez pewien okres w czasie potrzebnym do zasiedzenia była wnioskodawczyni.

2. Stosownie do art. 292 w zw. z przepisami o nabyciu własności

nieruchomości przez zasiedzenie (art. 172-176 k.c.), do których odsyła ten przepis,

przesłankami nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej są: 1) posiadanie

służebności, tj. faktyczne korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie

odpowiadającym treści służebności (art. 352 § 1 k.c.), z tym że posiadanie to musi

polegać na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia i 2) nieprzerwane

posiadanie służebności przez – obecnie – dwadzieścia lub trzydzieści lat

w zależności od tego, czy posiadacz jest w dobrej czy w złej wierze. W myśl

art. 285 § 2 k.c. służebność gruntowa może mieć jedynie na celu zwiększenie

użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części i jeżeli prawo

odpowiadające treści służebności nie ma służyć zwiększeniu użyteczności

nieruchomości władnącej lub

jej oznaczonej części, brak

jest

podstawy

do ustanowienia służebności gruntowej. Jednakże okoliczność, że korzystanie

z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności gruntowej

miało na celu zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej lub oznaczonej

jej części przez czas potrzebny do zasiedzenia (i czy ma je nadal) nie jest

przesłanką zasiedzenia służebności gruntowej. Nabycie służebności gruntowej

przez zasiedzenie, tak jak i nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie,

jest nabyciem – w razie spełnienia przesłanek zasiedzenia – z mocy prawa, a sąd

jedynie stwierdza to nabycie i żadne inne okoliczności poza dotyczącymi

przesłanek zasiedzenia nie mają wpływu na orzeczenie wydane w takiej sprawie.

Należy jedynie zauważyć, że z ustaleń faktycznych stanowiących podstawę

zaskarżonego

postanowienia

wynika,

iż

jedynym

szlakiem

drogowym

umożliwiającym dostęp (przejście i przejazd) do nieruchomości władnącej była

od czasu utworzenia tej nieruchomości i jest nadal droga biegnąca od ulicy B.

wzdłuż południowej granicy nieruchomości obciążonej. Służebność gruntowa

przechodu i przejazdu tą drogą niewątpliwie zwiększa użyteczność nieruchomości

władnącej. Kwestia odpowiedniego dostępu tej nieruchomości do drogi publicznej

nie została objęta ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

postanowienia. Miałaby ona znaczenie w sprawie o ustanowienie drogi koniecznej

(art. 145 k.c.), a nie w sprawie o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie

służebności przechodu i przejazdu. Sąd Okręgowy nie naruszył zatem także art.

292 w zw. z art. 285 § 2 k.c. poprzez błędną wykładnię powodującą przyjęcie, że

doszło do zasiedzenia służebności, pomimo iż nie prowadzi ono do zwiększenia

użyteczności nieruchomości władnącej.

3. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1974 r., III CRN 94/74,

(OSNCP 1976, nr 6, poz. 94) wyrażony został pogląd, że służebność gruntową

można nabyć przez zasiedzenie tylko wtedy, gdy trwałe i widoczne urządzenie

zostało wykonane przez posiadacza służebności, a nie przez właściciela

nieruchomości, z której posiadacz korzysta w zakresie służebności. Został on

podtrzymany m. in. w orzeczeniach Sądu Najwyższego: z dnia 10 marca 1998 r.,

I CKN 543/97 (LEX nr 78419), z dnia 29 maja 2000 r., III CKN 742/98 (LEX

nr 51360), z dnia 7 marca 2002 r., II CKN 160/00 (LEX nr 54477), z dnia 9 marca

2004 r., I CKN 434/03 (nie publ.). Wyrażając ten pogląd Sąd Najwyższy

już w wyroku z dnia 24 maja 1974 r. dopuścił w wyjątkowych wypadkach możliwość

zasiedzenia służebności gruntowej, mimo że trwałe i widoczne urządzenie wykonał

właściciel nieruchomości. Wskazał, że może tak być wówczas, gdy chodzi

o korzystanie z takiego urządzenia w sposób szczególny, zwracający uwagę

właściciela

nieruchomości

na

charakter

posiadania

osoby

korzystającej

z urządzenia. W postanowieniu z dnia 27 stycznia 2006 r., III CSK 38/05 (OSP

2006, nr 10, poz. 114) Sąd Najwyższy uznał natomiast, że nabycie służebności

gruntowej polegającej na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia nie jest

wyłączone z tego względu, że urządzenie to zostało wykonane przez właściciela

nieruchomości obciążonej.

W zaskarżonym postanowieniu Sąd Okręgowy przyłączył się do tego

ostatniego poglądu. Za jego trafnością przemawia, po pierwsze, to, że art. 292 k.c.

ani żaden inny przepis ustawy nie określa jako przesłanki nabycia służebności

gruntowej przez zasiedzenie konieczności wykonania trwałego i widocznego

urządzenia przez posiadacza służebności. Po drugie, nie zachodzi potrzeba

konstruowania w drodze wykładni dodatkowej przesłanki nabycia służebności

gruntowej przez zasiedzenie, polegającej na wymaganiu, żeby trwałe i widoczne

urządzenie zostało wykonane przez posiadacza służebności. Potrzeba ostrzeżenia

właściciela nieruchomości, że istniejący na jego gruncie stan może doprowadzić

do zasiedzenia służebności gruntowej, co stanowi zasadniczy argument mający

przemawiać za tą przesłanką, jest w wystarczający sposób realizowana

przez expressis verbis przewidzianą przez ustawę przesłankę nabycia tej

służebności przez zasiedzenie w postaci korzystania przez posiadacza z trwałego

i widocznego urządzenia.

Według

ustaleń

faktycznych

stanowiących

podstawę

zaskarżonego

postanowienia, jedynie część drogi, z której korzystała wnioskodawczyni, została

urządzona przez jej ojca, a więc właściciela nieruchomości obciążonej. Większą jej

część urządziła wnioskodawczyni i ona wraz z mężem dbała o utrzymanie całej

drogi w odpowiednim stanie. W tych okolicznościach pogląd dopuszczający wyjątki

od zasady, że służebność gruntową można nabyć przez zasiedzenie tylko wtedy,

gdy trwałe i widoczne urządzenie zostało wykonane przez posiadacza służebności,

a nie przez właściciela nieruchomości, z której posiadacz korzysta w zakresie

służebności, także nie sprzeciwia się przyjęciu, że w sprawie spełnione zostały

przesłanki zasiedzenia służebności gruntowej przez zasiedzenie.

Zarzut skarżącej, że Sąd Okręgowy naruszył art. 292 zd. pierwsze k.c.

poprzez błędną wykładnię powodującą przyjęcie, że doszło do zasiedzenia

służebności gruntowej, pomimo iż trwałe i widoczne urządzenie nie zostało

w całości wykonane przez właściciela nieruchomości władnącej, nie zasługuje

zatem na uwzględnienie.

4. Również nie zasługuje na uwzględnienie zarzut skarżącej naruszenia

art. 123 § 1 pkt 1 w zw. z art. 175 w zw. z art. 292 k.c. poprzez niewłaściwe

zastosowanie powodujące przyjęcie, że złożony przez uczestniczkę postępowania

w dniu 11 czerwca 1985 r. wniosek o dział spadku po ojcu nie przerwał biegu

zasiedzenia służebności gruntowej.

Posiadanie przez wnioskodawczynię służebności gruntowej, prowadzące

do nabycia jej przez zasiedzenie, nie wchodziło w skład spadku, którego dotyczył

wniosek o dział i złożenie tego wniosku było bez znaczenia dla posiadania

służebności. Wynik działu nie mógł spowodować zmiany własności nie wchodzącej

w skład

spadku

nieruchomość

nieruchomości

obciążona

mogła

władnącej. Wprawdzie

stać

się

własnością

na

skutek

działu

wnioskodawczyni

(co spowodowałoby, że zasiedzenie przestało by biec, co wynika z art. 247 k.c.),

ale po pierwsze, wniosek o dział nie zmierzał do takiego rezultatu, gdyż wnosząca

go

uczestniczka

postępowania

żądała

przyznania

nieruchomości

jej

a nie wnioskodawczyni, a po drugie, wynikiem działu spadku było przyznanie

nieruchomości właśnie uczestniczce. Okoliczność, że w wyniku rozpoznania

wniosku zasiedzenie biegło w stosunku do innego podmiotu (podmiotów) niż przed

działem spadku, nie jest okolicznością przerywającą bieg zasiedzenia. Nie można

zatem uznać, że złożenie przez uczestniczkę postępowania wniosku o dział spadku

po ojcu było czynnością bezpośrednio przedsięwziętą przed sądem, przerywającą

bieg

zasiedzenia

służebności

gruntowej

polegającej

na

korzystaniu

przez wnioskodawczynię z drogi urządzonej na nieruchomości spadkowej (art. 123

§ 1 pkt 1 w zw. z art. 175 i art. 292 k.c.). Powołana przez skarżącą uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 18 czerwca 1968 r., III CZP 46/68 (OSNCP 1969, nr 4,

poz. 62), według której wniosek spadkobiercy o dział spadku przerywa bieg

zasiedzenia

w

stosunku

do

współspadkobiercy,

który

jest

posiadaczem

nieruchomości należącej do spadku, nie dotyczy zasiedzenia służebności gruntowej

i nie znajduje zastosowania do biegu tego zasiedzenia.

Z

przytoczonych

względów,

uznając

że

skarga

kasacyjna

nie

ma

uzasadnionych podstaw, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. orzekł jak w sentencji.