V CSK 215/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 215/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Z. B. i M. B.

przeciwko [...] Holdingowi Węglowemu S.A.

o naprawienie szkody,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w [...]

z dnia 15 grudnia 2011 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację (pkt 2)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

i

orzeczenia

postępowania kasacyjnego,

2) odrzuca skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

o kosztach

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez powodów – Z. B. i M. B. wyrokiem z dnia 15 grudnia

2011 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony przez powodów wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 17 marca 2011 r., w ten sposób, że zasądzoną kwotę

205.390 złotych podwyższył do kwoty 224.273, a zasądzoną kwotę 23.825 złotych

podwyższył do kwoty 25.731 oraz oddalił apelację w pozostałym zakresie. W

sprawie tej ustalono co następuje.

Powodowie są współwłaścicielami, na zasadzie ustawowej wspólności

majątkowej małżeńskiej, nieruchomości położonej w K. zabudowanej budynkami:

mieszkalnym i gospodarczym. W trakcie intensywnych opadów w lipcu 2009 r. i

maju 2010 r. doszło do zalania budynków i uszkodzenia znajdujących się w nich

ruchomości. Powodowie wykonali szereg prac naprawczych, kosztów których

pozwana – Holding Węglowy S.A. im nie zwróciła, zaś zaproponowane przez nią

odszkodowanie za zniszczone zalaniem ruchomości nie odpowiadało wysokości

poniesionej przez powodów szkody.

Prowadzona w latach 1964 - 2010 eksploatacja górnicza spowodowała

obniżenie terenu wynoszące 7,8 metra. Spowodowało to podniesienie się

zwierciadła wody gruntowej w rejonie, w którym posadowione są budynki.

W okresie opadów atmosferycznych wody powierzchniowe spływają w kierunku

budynków, co w przypadku intensywnych opadów może prowadzić do kolejnego

zalania.

Oprócz stałego zalania fundamentów i murów podziemia grożącego utratą

stabilności, szkoda w budynku mieszkalnym obejmuje również silne zawilgocenie

ścian parteru, zarysowania tynków ścian i stropów. W budynku gospodarczym

zalanie fundamentów i murów podziemia również zagraża jego stabilności, zaś

dalsza szkoda polega na silnym zawilgoceniu posadzek i podłoży pod podłogami

oraz zawilgoceniu ścian. Taki, utrzymujący się od kilkunastu lat stan budynków

powodów doprowadził do nieodwracalnej ich dewastacji, jak również przyziemia

budynków, w następstwie czego przywrócenie do stanu poprzedniego jest

niemożliwe. Położenie budynków powoduje stałe zagrożenie zalania w przypadku

intensywnych opadów atmosferycznych.

Przy aktualnym poziomie cen koszt wzniesienie takiego samego budynku

mieszkalnego wynosiłby 374 346 złotych. Ustalono także, że poza szkodą górniczą,

naturalne zużycie budynku wynosi 49,5%, zatem jego aktualna wartość odpowiada

kwocie 189 045 złotych. W przypadku zaś budynku gospodarczego, koszt

wzniesienia takiego budynku wynosiłby 41 991 złotych. Przy uwzględnieniu, że jego

naturalne zużycie wynosi 61%, jego aktualna wartość odpowiada kwocie 16.345

złotych.

W tym stanie rzeczy wyrokiem z dnia 17 marca 2011 r. Sąd Okręgowy

zasądził od pozwanej Holdingu Węglowego Spółki Akcyjnej na rzecz pozostających

w ustawowej wspólności majątkowej powodów M. B. i Z. B. kwotę 205.390 złotych z

ustawowymi odsetkami od dnia 17 marca 2011 r. oraz kwotę 23.825 złotych z

ustawowymi odsetkami od dnia 29 września 2010 r., oddalając powództwo w

pozostałej części obejmującej żądanie zapłaty odszkodowania za budynki

mieszkalny i gospodarczy jak i zwrotu nakładów poniesionych na usunięcie szkody.

Sąd I instancji przyjął, że żądanie powodów domagających się ustalenia

odszkodowania w kwocie odpowiadającej kosztom wzniesienia budynków jest

bezzasadne.

Rozpoznający apelację Sąd II instancji nie podzielił stanowiska powodów

domagających się zasądzenia odszkodowania w kwocie odpowiadającej wartości

odtworzeniowej stanowiących ich własność budynków. W niniejszej sprawie biegły

obliczył

wartość

odtworzeniową

zarówno

budynku

mieszkalnego

jak

i gospodarczego, ustalił stopień ich zużycia odpowiednio na 49,5% i 61%,

a następnie odliczył od wartości nowych budynków (odtworzeniowej) kwoty

odpowiednie do stopnia ich zużycia, uzyskując ich wartość techniczną.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego wysokość świadczenia odszkodowawczego

winna być adekwatna do rozmiaru szkody. W przypadku gdyby ustalając wysokość

należnego odszkodowania Sąd pominął stopień zużycia uszkodzonych budynków,

apelujący uzyskaliby świadczenie

w kwocie

przewyższającej wartość ich

nieruchomości przed zdarzeniem, z którym wiązali oni wystąpienie szkody.

W związku z powyższym za chybiony uznać należy zawarty w apelacji zarzut

popełnienia przez Sąd I instancji „błędu logicznego" polegającego na zasądzeniu

odszkodowania w wysokości aktualnej wartości rynkowej budynków. Zdaniem

strony powodowej powyższe rozstrzygnięcie prowadzi do wniosku, że przyjęcie

aktualnej

wartość

nieruchomości,

jako

podstawy

określenia

wysokości

odszkodowania, spowodowałaby, iż zasądzona kwota malałaby proporcjonalnie do

wzrostu stopnia zniszczeń wywołanych ruchem zakładu górniczego pozwanej.

Powyższy

pogląd

nie

znajduje

oparcia

w

materiale

dowodowym

zgromadzonym w toku postępowania. Podkreślenia wymaga, że biegły obliczając

wartość techniczną (aktualną - jak chce strona powodowa) budynków uwzględnił

stopień ich naturalnego zużycia, co oznacza, że podstawowym czynnikiem

wpływającym na ich wartość był czas jaki upłynął od ich wzniesienia. Z treści opinii

wynika też, że stopień zużycia przyjęto jak dla budynków o prawidłowej gospodarce

remontowej z uwzględnieniem remontu przeprowadzonego po zalaniu w 2009 r.

Zdaniem Sądu II instancji za nietrafne należy uznać stanowisko powodów,

którzy kwestionują pogląd wyrażony przez Sąd Okręgowy, że przywrócenie do

stanu poprzedniego w drodze remontu jest niemożliwe. Z materiału dowodowego

zgromadzonego w sprawie niewątpliwie wynika, że naprawa szkód w budynkach

stanowiących własność powodów jest technicznie i ekonomicznie niemożliwa.

W związku z faktem, iż w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki odstąpienia od

restytucji naturalnej, a szkoda powstała na rzeczach używanych zasadne było

zasądzenie odszkodowania w wysokości odpowiadającej aktualnej wartości

budynków powodów. Nawet gdyby za trafne uznać stanowisko strony powodowej,

że doznana przez nich szkoda polega na utracie możliwości mieszkania

i korzystania z nieruchomości będących ich własnością zaś jej naprawa na

zapłacie kwoty potrzebnej do przywrócenia stanu sprzed szkody, to przyjąć należy,

że chodzi o stan na dzień 14 lipca 2009 r. W konsekwencji brak jest podstaw

usprawiedliwiających żądanie wypłaty odszkodowania w wysokości odpowiadającej

wartości odtworzeniowej czyli wartości nowych budynków. Odszkodowanie

powinno bowiem w zasadzie ściśle odpowiadać wysokości szkody; nie powinno być

niższe od wysokości szkody, tak że nie rekompensuje całej szkody, ale nie powinno

być

od

niej

wyższe

i

stanowić

źródła

bezpodstawnego

wzbogacenia

poszkodowanego.

W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili naruszenie prawa materialnego,

tj.: art. 361 § 1 i 2 oraz art. 363 § 1 i 2 k.c. przez ich błędną wykładnię polegającą

na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji stanowiska, że zasądzenie odszkodowania

w

wysokości

odpowiadającej

kosztom

wzniesienia

budynków

(wartości

odtworzeniowej nieruchomości sprzed szkody) stanowiłoby źródło bezpodstawnego

wzbogacenia, podczas gdy stanowi ono ekwiwalent jedynego możliwego sposobu

przywrócenia nieruchomości (rzeczy) uszkodzonej do stanu poprzedniego, a to

poprzez doprowadzenie jej do stanu używalności w zakresie, jaki istniał przed

wyrządzeniem szkody.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzut naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów kodeksu

cywilnego zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie mamy do

czynienia ze szkodą wywołaną ruchem zakładu górniczego. Odszkodowanie za

takie szkody należy ustalać z uwzględnieniem ustawy Prawo geologiczne

i górnicze. Przepis art. 222 aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 9 czerwca

2011 r. (Dz. U. Nr 163, poz. 981 ze zm.), przewiduje, że do postępowań

wszczętych przed dniem wejścia tej ustawy, czyli przed 1 stycznia 2012 r., należy

stosować

przepisy

dotychczasowe.

Postępowanie

o

naprawienie

szkody

wyrządzonej powodom ruchem zakładu górniczego zostało niewątpliwie wszczęte

przed 1 stycznia 2012 r. W tej sytuacji przy ustalaniu należnego im wynagrodzenia

stosować należy przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo geologiczne

i górnicze (jedn. tekst Dz. U. z 2005 r., Nr 228, poz. 1947 ze zm.). Zgodnie z art. 94

ust. 1 tej ustawy naprawienie szkody wywołanej ruchem zakładu górniczego

powinno nastąpić poprzez przywrócenie do stanu poprzedniego. Jak wynika

natomiast z art. 95 ust. 1 powołanej ustawy jeżeli nie jest możliwe przywrócenie

stanu poprzedniego lub koszty tego przywrócenia rażąco przekraczałyby wielkość

poniesionej szkody, naprawienie szkody następuje przez zapłatę odszkodowania.

Trafnie orzekające w sprawie Sądy uznały, że w sytuacji powodów, nie jest

możliwe przywrócenie do stanu poprzedniego, gdyż teren na którym położone są

uszkodzone budynki, ze względu jego znaczne obniżenie i zawilgoceni, stale grozi

ich dewastacją. Sąd Apelacyjny zasadnie także zwrócił uwagę, że wysokość

odszkodowania nie może być wyższa niż wysokość szkody jakiej doznali

powodowie. Wysokości tego odszkodowania powinna być jednak taka, aby

powodowie mogli nabyć lub wybudować budynki, takie jakie mieli przed

wyrządzeniem im szkody ruchem zakładu górniczego. Nie wystarczy wobec tego

ustalić wartość odtworzeniową takich budynków i pomniejszyć ją o stopień zużycia,

ale konieczne będzie ustalenie jak kształtują się ceny takich budynków na lokalnym

rynku. Należy przy tym brać pod uwagę ceny podobnych co do kubatury,

wyposażanie i położenia budynków, które nie zostały uszkodzone wskutek

działania zakładu górniczego. Jak wynika z art. 363 § 2 k.c. wysokość

odszkodowania powinna być ustalana według cen z daty ustalania odszkodowania.

Należy wobec tego określić jaka jest aktualna cena budynków o podobnej

kubaturze, położeniu i wyposażeniu, co uszkodzone budynki powodów. Dopiero tak

ustalone odszkodowanie będzie odpowiadało zasadom jego ustalania wynikającym

z Prawa geologicznego i górniczego oraz z przepisów k.c. regulujących zasady

ustalania odszkodowań za szkody wyrządzone ruchem zakładów górniczych.

Zasądzone przez Sąd Apelacyjny odszkodowanie nie zostało ustalone w ten

sposób, wobec tego uznać należy, zarzut naruszenia art. 361 i 363 k.c. za

uzasadniony.

Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art.

es

k.p.c., orzekł jak w sentencji wyroku.