V CSK 208/09 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 22 stycznia 2010 r., V CSK 208/09

Jeżeli po zakończeniu postępowania upadłościowego spółki akcyjnej

pozostanie majątek spółki, jej wykreślenie z rejestru nie musi być

poprzedzone ogłoszeniem i przeprowadzeniem likwidacji (art. 459 i nast.

k.s.h.).

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku syndyka masy upadłości "W.P." S.A. w

W. przy uczestnictwie "W.P." S.A. w W. oraz "E.H." S.A. w W. o wykreślenie z

rejestru, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22

stycznia 2010 r. skargi kasacyjnej uczestnika postępowania "W.P." S.A. w W. od

postanowienia Sądu Okręgowego Sądu Gospodarczego we Wrocławiu z dnia 15

stycznia 2009 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu we

Wrocławiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości "W.P." S.A. wniósł o wykreślenie z rejestru "W.P."

S.A., jako przyczynę wykreślenia wskazując zakończenie postępowania

upadłościowego, w wyniku którego doszło do likwidacji majątku spółki. Do wniosku

dołączono postanowienie Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej z dnia 24

kwietnia 2008 r., stwierdzające zakończenie postępowania upadłościowego. Sąd

ustalił, że zaspokojono w 100% wierzycieli upadłego uznanych na liście

wierzytelności oraz że po ich zaspokojeniu, na dzień 30 marca 2008 r. pozostały w

masie upadłości środki w kwocie 11 301 203,54 zł. Wobec wykonania ostatecznego

planu podziału funduszów masy upadłości Sąd na podstawie art. 368 ust. 2 w

związku z art. 368 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i

naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.")

stwierdził zakończenie postępowania upadłościowego. Reprezentant upadłego, w

oświadczeniu z dnia 4 kwietnia 2008 r., poparł wniosek syndyka, nie składając

żadnych zastrzeżeń. Postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2008 r. sędzia-komisarz

zatwierdził ostateczne sprawozdanie syndyka z jego działalności i przedstawił akta

Sądowi w celu rozpoznania wniosków syndyka.

Zdaniem Sądu, nie ulega wątpliwości, że zostały spełnione przesłanki

uzasadniające zakończenie postępowania. Nie ma znaczenia fakt, że pozostał

jeszcze znaczący majątek upadłego, gdyż – jak wynika z art. 1 ust. 1 in principio

oraz art. 2 Pr.u.n. – postępowanie upadłościowe, nawet obejmujące likwidację

majątku dłużnika, prowadzi się w celu maksymalnego zaspokojenia wszystkich

wierzycieli, a nie w celu zlikwidowania całego majątku dłużnika i przekazania mu

następnie czystej polikwidacyjnej nadwyżki pieniężnej, po uprzednim zaspokojeniu

wszystkich wierzycieli i pokryciu kosztów postępowania. (...)

Postanowieniem z dnia 4 września 2008 r. Sąd oddalił wniosek syndyka o

wykreślenie z rejestru przedsiębiorców "W.P." S.A. w W., a apelacja wniesiona

przez uczestnika "W.P." S.A. w W. została oddalona postanowieniem Sądu

Okręgowego we Wrocławiu z dnia 15 stycznia 2009 r.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację, oparł się na ustaleniach Sądu pierwszej

instancji. Podkreślił, że biorąc pod uwagę art. 459 pkt 3 i art. 477 § 1 i 2 k.s.h.,

postanowienie sądu rejestrowego o wykreśleniu spółki akcyjnej z rejestru jest

konsekwencją zakończenia postępowania upadłościowego, jednak nie każde

zakończone postępowanie upadłościowe doprowadzi do rozwiązania spółki i

wykreślenia z rejestru, co wynika jednoznacznie z art. 477 § 2 k.s.h. W ocenie

Sądu, Prawo upadłościowe i naprawcze zezwala na zakończenie postępowania

upadłościowego po zaspokojeniu wszystkich wierzycieli i bez konieczności likwidacji

całego majątku. Tak znacząca zmiana przepisów postępowania upadłościowego co

do zakończenia postępowania nie może pozostać bez wpływu na wykładnię art. 477

k.s.h, którego treść nie została zmieniona.

Sąd Okręgowy uznał, że skoro nie dokonano likwidacji całego majątku w

postępowaniu upadłościowym, to mogła ona nastąpić wyłącznie w ramach

postępowania likwidacyjnego. Zgodnie z przepisami kodeksu spółek handlowych,

należy wtedy ogłosić likwidację i wezwać wierzycieli w Monitorze Sądowym i

Gospodarczym, sporządzić bilans otwarcia likwidacji, a także, dopiero po upływie

terminu roku od ostatniego wezwania wierzycieli, przystąpić do podziału majątku

między akcjonariuszy i dokonać zatwierdzenia sprawozdania likwidacyjnego przez

walne zgromadzenie. Brak majątku spółki i zakończenie jej działalności nie

uzasadnia wykreślenia z rejestru, jeśli okoliczności tych nie potwierdza zakończone

postępowania upadłościowe lub likwidacyjne. Za koniecznością przeprowadzenia

likwidacji w przypadku każdej przyczyny rozwiązania spółki (art. 461 § 1 k.s.h.)

przemawiają także przepisy europejskiego prawa o spółkach, pierwsza bowiem

dyrektywa Rady z dnia 9 marca 1968 r. kategorycznie zabrania rozwiązywania lub

unieważniania spółek kapitałowych bez przeprowadzenia likwidacji (art. 12 ust. 2).

Nie mogło mieć wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, zdaniem Sądu

Okręgowego, również to, że zarząd zlikwidował wszystkie składniki majątku, które

pozostały po zakończeniu postępowania upadłościowego, o czym świadczy złożone

do akt rejestrowych sprawozdanie finansowe. Brak ustalenia, że w dniu orzekania

spółka nie miała już żadnego majątku, nie miał jednak żadnego znaczenia dla

rozstrzygnięcia; wykreślenie spółki akcyjnej z rejestru jest uwarunkowane

faktycznym zamknięciem jej spraw, rzeczywistym rozdysponowaniem jej majątku i

zakończeniem działalności oraz przeprowadzeniem postępowania likwidacyjnego

według reguł określonych w kodeksie lub zgodnie z przepisami prawa

upadłościowego.

W konsekwencji Sąd Okręgowy stwierdził, że jeżeli w toku postępowania

upadłościowego nie dochodzi do likwidacji całego majątku spółki akcyjnej i po

zakończeniu postępowania z zaspokojeniem wierzycieli według reguł właściwych

dla postępowania upadłościowego pozostanie jej majątek, to wykreślenie spółki z

rejestru nie jest możliwe bez przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego

przewidzianego w przepisach kodeksu spółek handlowych.

W skardze kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.

art. 459 pkt 3 i art. 477 § 1 i 2 oraz art. 468 § 1, art. 473, 474 § 1 i art. 476 § 1 k.s.h.

przez błędną wykładnię wskutek przyjęcia, że orzeczenie sądu stwierdzające

zakończenie postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku

upadłego nie stanowi samoistnej podstawy do wykreślenia spółki akcyjnej z rejestru

przedsiębiorców, art. 368 ust. 2 Pr.u.n. w związku z art. 459 pkt 3 i art. 477 § 1

zdanie 1 i § 2 k.s.h. przez błędną wykładnię wskutek przyjęcia, że zakończenie

postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku upadłego (...)

obliguje zarząd spółki – jeżeli zamierza doprowadzić do rozwiązania spółki – do

wszczęcia kolejnego postępowania likwidacyjnego, tym razem w trybie przepisów

kodeksu spółek handlowych, a także art. 12 ust. 2 pierwszej dyrektywy Rady z dnia

9 marca 1968 r. (68/151/EWG) w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są

wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi

Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności w całej Wspólnocie, dla zapewnienia

ochrony interesów zarówno wspólników jak i osób trzecich (Dz.U. E.W.G. L. z dnia

14 marca 1968 r., s. 8-12), w drodze niewłaściwego zastosowania wskutek

przyjęcia, że likwidacyjne postępowanie upadłościowe nie jest procedurą likwidacji

wystarczającą do rozwiązania spółki.

Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, które mogło

mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 23 ust. 1 i 2 oraz art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 20

sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr

168, poz. 1186 ze zm. – dalej: "u.K.Rej.S.") w związku z art. 477 § 1 k.s.h. wskutek

przyjęcia w sposób dowolny, że możliwe było przeprowadzenie po zakończeniu

upadłości spółki postępowania likwidacyjnego, podczas gdy złożone do akt

rejestrowych dokumenty nie stwarzały podstaw do przyjęcia, że spółka posiada

wystarczający majątek do przeprowadzenia tego postępowania, art. 365 § 1 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz w związku z art. 368 ust. 1 i 2 i art. 337 ust. 2

Pr.u.n. wskutek nieuwzględnienia, że prawomocne postanowienie sądu

upadłościowego o zakończeniu postępowania upadłościowego wiąże nie tylko

strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i

organy administracji publicznej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy trafnie zwrócił uwagę, że na tle art. 368 ust. 2 Pr.u.n.

likwidacyjne postępowanie upadłościowe może zostać zakończone nawet wtedy,

gdy po zaspokojeniu wszystkich wierzycieli pozostanie jeszcze majątek upadłego,

nie ma jednak w takiej sytuacji podstaw prawnych oddalenia wniosku o wykreślenie

upadłej spółki z rejestru przedsiębiorców, gdy do wniosku dołączono postanowienie

o zakończeniu postępowania upadłościowego oraz oświadczenie upadłego, że

popiera on taki wniosek, a także dowód na to, iż spółka nie dysponuje żadnym

majątkiem.

Należy zwrócić uwagę, że jeżeli postępowanie upadłościowe doprowadziło do

zaspokojenia wszystkich wierzycieli upadłego, którzy zgłosili swoje wierzytelności, a

pozostał jeszcze majątek spółki, to nie w każdej sytuacji istnieją podstawy do jej

wykreślenie i pozbawienia bytu prawnego. Spółka, która po zakończeniu

postępowania upadłościowego odbiera pozostały majątek, decyduje tym samym o

jego losie. Nie ma w takiej sytuacji przeszkód, aby zgłosiła sprzeciw co do jej

wykreślenia z rejestru i podjęła działalność. W takiej sytuacji istnieją podstawy do

odejścia od literalnej wykładni art. 477 § 1 i 2 k.s.h., trudno bowiem wykreślić spółkę

po przeprowadzeniu postępowania, w ramach którego zaspokojeni zostali jej

wierzyciele, ale dysponuje ona dalej swoim majątkiem i w sposób prawem

przewidziany wyraża wolę dalszego istnienia. Można w takiej sytuacji stosować

odpowiednio art. 460 k.s.h.; jeżeli walne zgromadzenie podjęło uchwałę, wniosek o

jej wykreślenie z rejestru powinien zostać oddalony. Po rozpoczęciu przez spółkę

normalnej działalności jej wykreślenie z rejestru może nastąpić tylko z

zachowaniem przepisów o likwidacji lub ewentualnie ponownej upadłości, w czasie

bowiem odnowionej działalności mogą pojawić się nowi wierzyciele, a ochrona ich

interesów wymaga zachowania przewidzianych przez prawo procedur

likwidacyjnych i upadłościowych.

Jeżeli upadła spółka popiera złożony przez syndyka wniosek o jej wykreślenie

z rejestru i przedstawia dowód, że pozostały po zakończonym postępowaniu

upadłościowym majątek został przekazany wierzycielom, powstaje pytanie, czy

istnieją podstawy do odejścia od literalnej wykładni art. 477 § 1 i 2 k.s.h., zgodnie z

którym rozwiązanie spółki przez jej wykreślenie z rejestru następuje po zakończeniu

postępowania upadłościowego. Tylko wtedy, gdy postępowanie kończy się układem

lub zostało uchylone lub umorzone spółki nie wykreśla się z rejestru, pomimo że

faktycznie postępowanie upadłościowe się skończyło. Skoro została spełniona

przesłanka przewidziana w art. 477 § 1 k.s.h., a nie zachodzą wyjątki określone w

art. 477 § 2 k.s.h., a ponadto zainteresowana spółka nie podjęła działań

zmierzających do tego, aby mogła dalej istnieć brak podstaw do oddalenia wniosku

o jej wykreślenie z rejestru.

Sądy orzekające w sprawie upatrywały podstaw do wykładni art. 477 § 1 i 2

k.s.h., nieznajdującej uzasadnienia w jego brzmieniu, w konieczności ochrony

wierzycieli spółki oraz w zasadzie, że spółka, która posiada majątek, nie może być

wykreślona z rejestru bez przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego

przewidzianego przepisami kodeksu spółek handlowych. Stanowisko takie nie

zasługuje na aprobatę z kilku względów.

Po pierwsze, jak wynika z ustaleń, w dniu rozpoznawania wniosku o

wykreślenie z rejestru spółka nie miała już majątku, gdyż ten, który pozostał po

zakończeniu postępowania upadłościowego został przekazany przez zarząd

wierzycielom.

Po drugie, powoływanie się na potrzebę ochrony interesów wierzycieli spółki

nie jest uzasadnione. Ochronie wierzycieli służyło postępowanie upadłościowe, a

jeżeli po jego zakończeniu pozostał majątek i zarząd przekazał go tym osobom,

które wykazały, że mają jeszcze wierzytelności wobec spółki, to działania tego nie

można co do zasady kwestionować. Na ocenie Sądu zaważyło zapewne to, że

pozostały po zakończeniu postępowania upadłościowego majątek był znaczny,

przyjęcie jednak zasady, że zawsze gdy pozostaje jeszcze majątek spółki, musi ona

prowadzić postępowanie likwidacyjne, skutkuje wnioskiem, iż konieczne jest

ogłaszanie likwidacji nawet wtedy, gdy pozostały majątek przedstawia wartość

symboliczną. (…)

Po trzecie, założenie, że interesy wierzycieli spółki zostały naruszone jest

dowolne, Sądy bowiem nie zbadały w jaki sposób zarząd przekazał pozostały

majątek spółki. Ochronie interesów wierzycieli służy postępowanie upadłościowe, a

nie ulega wątpliwości, że zostały one zabezpieczone, gdyż postanowienie o

zakończeniu postępowania upadłościowego zapadło po zaspokojeniu wszystkich

zgłoszonych wierzytelności. Ustawodawca nie wskazuje, co w takiej sytuacji ma

zrobić zarząd spółki; jedna z możliwości została opisana, trzeba jednak stwierdzić,

że przedsiębiorca, który został poddany upadłości likwidacyjnej, wyjątkowo tylko

będzie chciał odnowić działalność pod tą samą firmą. Z reguły chodzić będzie tylko

o to, aby pozostający majątek został rozdysponowany tak, aby nie naruszyć

podstawowych zasad rządzących likwidacją.

Punktem odniesienia może być art. 366 ust. 2 Pr.u.n., do którego odsyła art.

368 ust. 3 Pr.u.n.; to zarząd powinien doprowadzić do "likwidacji" pozostałego

majątku, przekazując go w pierwszej kolejności osobom, które zgłosiły

wierzytelności, w dalszej kolejności wspólnikom, a w ostateczności przekazać

majątek na cele dobroczynne. Rozstrzygnięcie w konkretnym przypadku zależy od

wielkości pozostałego majątku, zgłoszonych wierzytelności oraz kosztów

związanych z likwidacją. Za swoje działania w tym względzie zarząd ponosi

odpowiedzialność wobec spółki oraz jej wspólników i wierzycieli na zasadach

przewidzianych w kodeksie spółek handlowych oraz ustawach szczególnych. W

ramach kontroli sprawowanej na podstawie art. 23 u.K.Rej.S. sąd tylko wyjątkowo,

gdyby działania zarządu w sposób oczywisty naruszały prawo, mógłby odmówić

wykreślenia spółki z rejestru.

Po czwarte, jeżeli po zakończeniu postępowania upadłościowego zarząd byłby

zmuszony do ogłoszenia likwidacji, to z reguły w konsekwencji likwidatorzy

musieliby ponownie zgłaszać spółkę do upadłości, oficjalne bowiem wezwanie

wierzycieli do zgłaszania wierzytelności powoduje, że wierzyciele zgłaszają także

roszczenie o odsetki, których nie mogli liczyć w czasie trwania "pierwszej"

upadłości. Spowoduje to, że nie wystarczy majątku pozostałego po zakończeniu

upadłości. (...)

Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjne okazały się

w znacznej części zasadne Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 15 k.p.c., orzekł,

jak w sentencji.