V CSK 206/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 206/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. R. i Z. R. przeciwko "M.(..)" Spółce Akcyjnej w M.

o ustalenie własności rurociągu ciepłowniczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 stycznia 2010 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 12 lutego 2009 r., sygn. akt V ACa (…),

1. oddala skargę kasacyjną,

2. oddala

wniosek

powodów

o

zasądzenie

kosztów

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – po rozpoznaniu sprawy z powództwa M. R. i Z. R. przeciwko

spółce „M.(…)” S.A. z siedzibą w M., na skutek apelacji powodów od wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Gospodarczego w z dnia 24 września 2008 r. – wyrokiem z dnia 12

lutego 2009 r. zmienił zaskarżony wyrok i ustalił, że własność rurociągu ciepłowniczego

w M. biegnącego od zaworu początkowego K-3, znajdującego się w kotłowni przy ul. R.,

wzdłuż ulicy F. oraz Ż. do zaworu końcowego K-15 wymiennikowni ciepła przy ulicy Ż.,

przysługuje powodom.

Istotne

elementy

stanu

faktycznego

stanowiącego

podstawę

orzeczenia

przedstawiały się następująco.

Na podstawie Zarządzenia Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 10 września

1982 r. utworzone zostało przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą „P. M. I. P. W.” z

siedzibą w M. w celu prowadzenia robót w zakresie instalacji wewnętrznych i

zewnętrznych

rurociągów

technologicznych

oraz

instalacji

przygotowywanych

i

zamawianych dla potrzeb budownictwa mieszkaniowego i przemysłu węglowego. W tym

czasie w M. istniało też przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą M.(…) Z.(…) „M.(…)”.

W latach 1983 – 1984 „P. M. I. P. W.” wybudowało sieć ciepłowniczą od kotłowni

usytuowanej przy M.(…) Z.(…) „M.(…)” do wymiennikowni ciepła na swoim terenie. Sieć

ta została ujęta w ewidencji środków trwałych przedsiębiorstwa będącego jej inwestorem

i była przez nie konserwowana. Sporny ciepłociąg przebiegał także przez działki

stanowiące własność Skarbu Państwa oraz osób trzecich.

Z dniem 1 kwietnia 1990 r., na podstawie Zarządzenia Ministra Przemysłu z dnia

29 marca 1990 r., na bazie M.(…) Z.(…) „M.(…)” utworzono przedsiębiorstwo

państwowe pod nazwą M. F. „M.(…)”. Przedmiotem jego działania były produkcja, usługi

oraz

handel

w

zakresie

urządzeń

mechanicznych.

Następcą

prawnym

tego

przedsiębiorstwa jest obecnie pozwana „M.(…)” S.A. z siedzibą w M.

Aktem notarialnym z dnia 31 sierpnia 1992 r. Minister Przemysłu i Handlu, na

podstawie art. 37 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 ze zm. – dalej: „u.pr.p.p.”), w

imieniu Skarbu Państwa sprzedał Przedsiębiorstwo „P. M. I. P. W.” w M., stanowiące

zespół składników materialnych w rozumieniu art. 55 1 k.c., spółce „E.(…) – M.(…)” sp. z

o.o. w M., która w 1994 r. przekształciła się w spółkę akcyjną pod firmą „M.(…)” S.A. z

siedzibą w M. Ciepłociąg wybudowany przez „P. M. I. P. W.” figurował w ewidencji

środków trwałych „M.(…)” S.A. i spółka ta sprawowała nad nim pieczę. Ciepłociągiem

tym dostarczana była energia cieplna z kotłowni „M.(…)” S.A. do „M.(…)” S.A. oraz do

innych przyłączonych do niego odbiorców.

W 2002 r. „M.(…)” S.A. została postawiona w stan likwidacji, w związku z czym

likwidator przystąpił do sprzedaży składników majątkowych jej przedsiębiorstwa. W dniu

2 czerwca 2003 r. sprzedał powodowi część infrastruktury technicznej, w tym zakładową

sieć ciepłowniczą, tzw. wewnętrzną, a w dniu 4 lipca 2003 r. sieć zewnętrzną, czyli

rurociąg doprowadzający ciepło do zakładu, za cenę 3 000 zł. Ciepłociąg objęty umową

z dnia 4 lipca 2003 r. stanowi sporną magistralę ciepłowniczą. W dniu 1 września 2003 r.

powód zawarł z pozwaną umowę sprzedaży ciepła, zgodnie z którą rozliczanie ilości

pobranego ciepła miało odbywać się na podstawie wskazań urządzenia pomiarowego.

Urządzenie to zostało zainstalowane przy wymiennikowni ciepła znajdującej się przy

zakładzie byłej spółki „M.(…)” S.A., oznaczonej jako K-15. W 2003 r. powód złożył

pozwanej ofertę sprzedaży spornego ciepłociągu, lecz pozwana jej nie przyjęła;

odrzuciła też ofertę dzierżawy.

W dniu 1 maja 2005 r. powodowie zawiązali spółkę cywilną, do której powód

tytułem wkładu wniósł m.in. sporny ciepłociąg. W 2007 r. ciepłociąg ten został odcięty od

instalacji pozwanej, a dostawcą ciepła za jego pomocą jest obecnie Przedsiębiorstwo E.

C. Sąd Apelacyjny uznał, że skoro wytwórcą energii cieplnej były M. Z. „M.(…)”, a

następnie pozwana „M.(…)” S.A., to sporny ciepłociąg z chwilą podłączenia do kotłowni

poprzednika prawnego pozwanej wszedł w skład jego przedsiębiorstwa i przestał być

częścią składową gruntów, przez które przebiegał (art. 49 k.c.). Poprzednik prawny

pozwanej nie nabył jednak prawa własności tego urządzenia, gdyż nie stało się ono

częścią składową jego instalacji (art. 47 § 2 k.c.). Trzeba zatem przyjąć – stwierdził Sąd

Apelacyjny – że sporny ciepłociąg stanowił własność „P. M. I. P. W.”, które go

wybudowało. W czasie budowy obowiązywały przepisy ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r.

o gospodarce energetycznej (Dz.U. Nr 21, poz. 96 ze zm.) i wydanego na jej podstawie

zarządzenia Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 24 sierpnia 1964 r. w sprawie zasad

przyłączania do wspólnej sieci urządzeń do wytwarzania, przetwarzania, przesyłania,

rozdzielania i odbioru energii elektrycznej i cieplnej oraz paliw gazowych (M.P. Nr 62,

poz. 286 ze zm.). Zgodnie z § 18 ust. 1 tego zarządzenia, urządzenia przyłącza i odcinki

sieci bez względu na to, czyim kosztem zostały wykonane, stanowiły własność Państwa

i przechodziły w zarząd i użytkowanie zarządzającego wspólną siecią. Przepisy te

pozostawały jednak bez znaczenia dla statusu spornego ciepłociągu, Trybunał

Konstytucyjny bowiem w uchwale z dnia 4 grudnia 1991 r., W 4/91 (OTK Zb. Urz. 1991,

nr 1, poz. 22), uznał, że regulacja zawarta w § 18 ust. 1 zarządzenia jest niezgodna z

powołaną ustawą z dnia 6 kwietnia 1984 r. o gospodarce energetycznej. Poza tym,

regulacja ta dotyczyła osób fizycznych, a nie jednostek gospodarki uspołecznionej, a

taki status miało wówczas „P. M. I. P. W.”, które było inwestorem ciepłociągu. Pod

rządem art. 128 k.c. prawo własności mienia państwowego przysługiwało wyłącznie

Skarbowi Państwa, który jedynie wyposażał przedsiębiorstwa państwowe w mienie

niezbędne do ich funkcjonowania. Przepis ten został uchylony z dniem 1 października

1990 r. przez art. 1 pkt 23 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks

cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321) i od tej daty Skarb Państwa mógł rozporządzać mieniem

stanowiącym nadal jego własność, a pozostającym w zarządzie przedsiębiorstw

państwowych, na rzecz innych podmiotów na mocy ustaw prywatyzacyjnych. Sprzedaż

„P. M. I. P. W.” dokonana w dniu 31 sierpnia 1992 r. obejmowała – podkreślił Sąd

Apelacyjny – wszystkie jego składniki majątkowe i niemajątkowe, a więc także sporny

ciepłociąg. W konsekwencji, jego właścicielem została „E.(…) – M.(…)” spółka z o.o., a

po jej przekształceniu – „M.(…)” S.A. w M. Następnie, na podstawie umowy sprzedaży z

dnia 4 lipca 2003 r., własność ciepłociągu nabył powód, a na podstawie umowy spółki –

powodowie. Sąd Apelacyjny uznał, że powodowie mają interes prawny w żądaniu

ustalenia prawa własności spornego rurociągu ciepłowniczego (art. 198 k.p.c.).

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwana, powołując się na

podstawę określoną w art. 3983 § 1 k.p.c., wnosiła o jego uchylenie i oddalenie

powództwa ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach

powołanej podstawy kasacyjnej wskazała na naruszenie: art. 551 k.c. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 25 września 2003 r. w związku z art. 552, art. 49 i art. 47

k.c. przez przyjęcie, że sporny ciepłociąg wszedł w skład „P. M. I. P. W.” w M., mimo że

wszedł on w skład Z. M. „M.(…)” i z racji połączenia z kotłownią tych Zakładów stał się

częścią składową ich instalacji, art. 37 ust. 1 pkt 1 u.pr.p.p. w związku z art. 55 1 k.c.

przez przyjęcie, że Minister Przemysłu i Handlu umową z dnia 31 sierpnia 1992 r.

sprzedał sporny ciepłociąg spółce „E.(…)”, mimo że wchodził on w skład Z. M. „M.(…)”, i

ewentualnie także art. 49 w związku z art. 191 k.c. przez przyjęcie, że doszło do

zerwania z regułą wyrażoną w art. 191 k.c., mimo że ciepłociąg wybudowany przez „P.

M. I. P. W.” przebiega także przez działki stanowiące własność Skarbu Państwa oraz

osób trzecich.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dokonując

oceny

prawnej

stanu

faktycznego

przyjętego

za

podstawę

zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny powołał się na uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2006 r., III CZP 105/05 (OSNC 2006, nr 10, poz.

159), zgodnie z którą przepis art. 49 k.c. nie stanowi samoistnej podstawy prawnej

przejścia urządzeń służących do doprowadzania lub odprowadzania wody, pary, gazu,

prądu elektrycznego oraz innych podobnych urządzeń na własność właściciela

przedsiębiorstwa przez ich połączenie z siecią należącą do tego przedsiębiorstwa.

Powołana uchwała zapadła na gruncie art. 49 k.c. w pierwotnym brzmieniu, który

stanowił, że urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania wody, pary,

gazu, prądu elektrycznego oraz inne urządzenia podobne nie należą do części

składowych gruntu lub budynku, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa lub zakładu.

W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy wskazał, że wejście urządzeń

wymienionych w art. 49 k.c. w skład przedsiębiorstwa jest jedynie przesłanką ich

wyłączenia spod działania zasady superficies solo cedit wyrażonej w przepisach art. 48 i

191 k.c. Kwestia własności tych urządzeń pozostaje natomiast poza zakresem art. 49

k.c., który nie określa, do kogo urządzenia te będą należały i na podstawie jakiego tytułu

prawnego. Wejście w skład przedsiębiorstwa jest przy tym kwestią faktu, czyli

fizycznego połączenia z siecią przedsiębiorstwa. Od chwili wejścia w skład

przedsiębiorstwa, własność wspomnianych urządzeń nie jest już pochłaniana przez

własność nieruchomości, wobec czego urządzenia te muszą być zakwalifikowane jako

rzeczy ruchome zarówno jako samoistne rzeczy ruchome, jak i części składowe takich

rzeczy. Przez połączenie z siecią stają się one składnikiem przedsiębiorstwa w

rozumieniu art. 551 k.c., a tym samym elementem sieci jako zbioru rzeczy (universitas

rerum). Sformułowanie „wchodzą w skład przedsiębiorstwa” nie oznacza jednak, że

właścicielowi przedsiębiorstwa musi przysługiwać względem przyłączonych urządzeń

prawo własności. Decydujące znaczenie dla określenia statusu prawnego omawianych

urządzeń ma stopień ich fizycznego i funkcjonalnego powiązania z siecią należącą do

przedsiębiorstwa. Urządzenia, które zostają tak dalece związane z instalacją należącą

do sieci, że spełniają określone w art. 47 § 2 k.c. warunki do uznania ich za część

składową,

uzyskują

status

części

składowej

tej

instalacji,

skutkiem

czego

dotychczasowy właściciel traci ich własność na rzecz przedsiębiorcy sieciowego. Jeżeli

natomiast nie dochodzi do tak ścisłego związania z instalacją, że przyłączane

urządzenia uzyskują przymiot części składowej, wówczas – mimo połączenia z siecią

należącą

do

przedsiębiorstwa

–

pozostają

one

własnością

dotychczasowego

właściciela. O tym, jaki tytuł prawny do przyłączonych urządzeń będzie przysługiwał w

takim wypadku przedsiębiorcy sieciowemu, zdecyduje umowa stron, a jeżeli do jej

zawarcia

nie

dojdzie

właściciel

posiadaczem przyłączonych urządzeń.

przedsiębiorstwa

sieciowego

będzie

jedynie

Ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731 – dalej: „ustawa nowelizująca”), która

weszła w życie z dniem 3 sierpnia 2008 r., a więc przed wydaniem zaskarżonego

wyroku, art. 49 k.c. został znowelizowany. Zgodnie z jego nowym brzmieniem,

urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii

elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych

nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa (§ 1); osoba, która poniosła

koszty budowy urządzeń, o których mowa w § 1, i jest ich właścicielem, może żądać,

aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za

odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Ż

żądaniem przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca (§

2).

Pomimo zmiany stanu prawnego większość tez przyjętych w omawianej uchwale

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego nie utraciła aktualności. Założenia, jakie

przyjął ustawodawca wprowadzając regulację zawartą w art. 49 § 2 k.c., powodują

jednak konieczność odstąpienia od konstrukcji części składowej instalacji. Ustawodawca

przesądził bowiem, że urządzenia wymienione w § 1 tego artykułu z chwilą, gdy przez

fizyczne połączenie z siecią przestają być częścią składową nieruchomości, zachowują

status samoistnych rzeczy ruchomych, które mogą być przedmiotem odrębnej własności

i odrębnego obrotu. Świadczy o tym użyte w § 2 sformułowanie „osoba, która poniosła

koszty budowy urządzeń, o których mowa w § 1, i jest ich właścicielem”. Dodatkowym

argumentem na rzecz tej tezy jest treść wprowadzonego ustawą nowelizującą art. 305 3 §

1 k.c., zgodnie z którym „służebność przesyłu przechodzi na nabywcę przedsiębiorstwa

lub nabywcę urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1 k.c.”. Nie można w tej sytuacji

podtrzymywać przyjętej w uzasadnieniu omawianej uchwały koncepcji urządzeń jako

części składowych instalacji należących do przedsiębiorstwa.

Konkludując, trzeba stwierdzić, że urządzenia wymienione w art. 49 § 1 k.c. z

chwilą ich fizycznego połączenia z siecią należącą do przedsiębiorstwa przestają być

częścią składową nieruchomości i stają się samoistnymi rzeczami ruchomymi, które

mogą być przedmiotem odrębnej własności i odrębnego obrotu. Może zatem dojść do

przeniesienia własności tych urządzeń w drodze umowy na rzecz przedsiębiorcy lub

osoby trzeciej; można też oddać je w leasing lub najem.

W świetle art. 49 § 2 k.c. sfinansowanie kosztów budowy urządzeń, które po

połączeniu z siecią są samoistnymi rzeczami ruchomymi, ma zasadnicze znaczenie dla

określenia, kto jest ich właścicielem. Jest tak dlatego, że wykazanie faktu poniesienia

kosztów budowy urządzeń – gdy nie należą już do części składowych nieruchomości, bo

wchodzą w skład przedsiębiorstwa – przesądza o ich własności jako rzeczy ruchomych.

Legitymacja do dochodzenia przewidzianego w art. 49 § 2 zdanie pierwsze k.c.

roszczenia o nabycie własności wspomnianych urządzeń przysługuje w pierwszej

kolejności osobie, która poniosła koszty ich budowy i jest ich właścicielem. Jeżeli osoba

ta przeniesie własność urządzeń jako rzeczy ruchomych (czyli po ich połączeniu z

siecią) na rzecz osoby trzeciej, legitymowany z art. 49 § 2 zdanie pierwsze k.c. będzie

ich nabywca. Zgodnie natomiast z art. 49 § 2 zdanie drugie k.c., z żądaniem

przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca. Trzeba

dodać, że w art. 49 § 2 k.c. zawarte zostało zastrzeżenie, zgodnie z którym

przewidziane w nim roszczenie przysługuje, „chyba że w umowie strony postanowiły

inaczej”.

Jeżeli koszty budowy urządzeń poniósł przedsiębiorca sieciowy, staje się on – po

ich połączeniu z siecią – właścicielem tych urządzeń jako samoistnych rzeczy

ruchomych, w art. 49 § 2 k.c. jest bowiem mowa o urządzeniach, o których stanowi art.

49 § 1 k.c., czyli urządzeniach, które nie należą do części składowych nieruchomości. W

takim wypadku przedsiębiorca jest właścicielem urządzeń, bo sfinansował ich budowę,

natomiast właściciel nieruchomości, na której zostały one posadowione nie jest już ich

właścicielem, bo nie stanowią części składowej jego nieruchomości, gdyż wejście w

skład przedsiębiorstwa uchyla stosowanie zasady superficies solo cedit.

Ustawa nowelizująca nie zawiera przepisów wprowadzających, niemniej nie

powinno ulegać wątpliwości, że znowelizowany art. 49 k.c. dotyczy również sytuacji, w

których odnośne urządzenia zostały wybudowane i podłączone do sieci przed dniem 3

sierpnia 2008 r. Samo bowiem podłączenie do sieci jedynie wyłącza te urządzenia spod

działania zasady superficies solo cedit, a nie rodzi skutku w postaci przeniesienia ich

własności lub ustanowienia innego prawa na rzecz przedsiębiorcy sieciowego.

Retroaktywność art. 49 k.c. nie narusza przy tym reguły wyrażonej w art. 3 k.c., gdyż

wynika z celu regulacji, jakim było uporządkowanie stanu prawnego związanego z

podłączaniem wymienionych w tym przepisie urządzeń do sieci przedsiębiorstwa.

Charakter retroaktywny miały również regulacje zawarte w art. 66 ustawy z dnia 10

kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne ( tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 ze

zm.) i w art. 31 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i

zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 ze zm.;

zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2006 r., I CSK 83/05, nie publ.).

Przechodząc od powyższych rozważań natury ogólnej na grunt niniejszej sprawy

za pozbawiony racji trzeba uznać podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut, że sporny

ciepłociąg stał się częścią składową instalacji Z. M. „M.(…)” w M., w związku z czym

dotychczasowy właściciel utracił jego własność na rzecz tychże Zakładów, będących

poprzednikiem prawnym skarżącej. Zarzut ten nawiązuje do wspomnianej już koncepcji

części składowej instalacji, która nie może być przyjmowana, ponieważ nie uzyskała

aprobaty ustawodawcy. Wręcz przeciwnie, z chwilą podłączenia przedmiotowego

ciepłociągu do sieci poprzednika prawnego pozwanej stał się on samoistną rzeczą

ruchomą, której właścicielem było „P. M. I. P. W.” w M., a następnie „E. – M.” spółka z

o.o. w M. Nie było przy tym przeszkód prawnych do przeniesienia własności tego

urządzenia w trybie art. 37 ust. 1 pkt 1 u.pr.p.p. na rzecz „E. – M.” spółki z o.o., a

następnie – po jej przekształceniu w spółkę akcyjną i postawieniu w stan likwidacji – w

drodze umowy sprzedaży na rzecz powoda. Stanowiło ono bowiem samoistną rzecz

ruchomą, która mogła być odrębnym przedmiotem obrotu cywilnoprawnego. Nie można

też podzielać poglądu skarżącej, że przedmiotowy ciepłociąg pozostaje nadal częścią

składową nieruchomości, ponieważ nie wszedł w skład ani przedsiębiorstwa

poprzedników prawnych powodów, ani przedsiębiorstwa poprzedników prawnych

skarżącej, a stało się tak dlatego że żaden z nich nie uzyskał tytułu prawnego do

korzystania

z tego

urządzenia.

Zapatrywanie

to

pozostaje

w

sprzeczności

z

przedstawioną na wstępnie rozważań wykładnią art. 49 k.c. i przyjętymi za podstawę

zaskarżonego wyroku ustaleniami, z których wynika, że sporny ciepłociąg jest

podłączony do sieci i nadal jest nim dostarczana energia cieplna z Przedsiębiorstwa

Energetyki Cieplnej. Dokonanej oceny nie zmienia przy tym podnoszona przez skarżącą

okoliczność, że sporny ciepłociąg przebiega także przez nieruchomości stanowiące

własność osób trzecich.

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną uzasadnionych podstaw. Ze względu na to,

że odpowiedź na skargę została wniesiona po upływie terminu określonego w art. 3987 §

1 k.p.c., wniosek powodów o zasądzenie od pozwanej kosztów postępowania

kasacyjnego ulegał oddaleniu.