V CSK 202/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 202/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku A. B.

przy uczestnictwie A. B. i in. ,

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 4 listopada 2011 r., sygn. akt […],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Ż. postanowieniem z dnia 31 marca 2011 r. stwierdził, że

wnioskodawca A. B. nabył przez zasiedzenie z dniem 13 czerwca 2009 r. własność

nieruchomości położonej w C., składającej się z działek nr 1489/1, 1499/3, 1500/1,

1504, 1500/2, 1501, 1502,1503/1, 1503/2 o łącznej powierzchni 1 ha 92 a 50m 2,

objętej księgą wieczystą nr […] Sądu Rejonowego w Ż., przyjmując za podstawę

rozstrzygnięcia następujące ustalenia i ich ocenę prawną.

W księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości objętej wnioskiem

wpisani są jako właściciele małżonkowie S. B. i R. B. na prawach wspólności

majątkowej. W rejestrze gruntów jako władający wszystkimi działkami wpisany jest

A. B.. R. B. zmarła w dniu 8 lutego 1976 r., a spadek po niej nabyli jej mąż S. B.

oraz rodzeństwo M. K., A. D. i J.Ś..

M. K. zmarła w 1997 r., a spadek po niej

nabyli brat J. Ś. oraz siostrzenica H. A. po 1/2 części spadku. A. .k zmarła w 1992 r.

a jej jedynym spadkobiercą ustawowym jest córka H. A.. J. Ś. zmarł w 2003 r., a

jego spadkobiercami ustawowymi są żona R. Ś. oraz dzieci K. S., M. C. i W. Ś. W

toku postępowania zmarła uczestniczka R. Ś., a jej następcami prawnymi są jej

dzieci K. S., M. C. i W. Ś.. S. B. zmarł 27 stycznia 1994 r. w B., gdzie zamieszkiwał

wraz z żoną B. Ś. – B.. S.B. pozostawił dzieci A. B., A.B., J. B., J. B., Z. B., H. P.,

N. K. i A. Ś.. Z. B. zmarł w 1997 r., a jego następcami prawnymi są żona S. B. oraz

wyżej wymienione rodzeństwo.

Do chwili śmierci R. B. na przedmiotowej nieruchomości zamieszkiwali wraz

nią jej mąż S.B. oraz pasierbowie A. B. i A. B.. Po śmierci R. B., S. B. ożenił się z B.

Ś. – B. i w 1979 r. zamieszkał B.. A. B. nie był zainteresowany prowadzeniem

przedmiotowego gospodarstwa rolnego; w 1979 r. ożenił się, wyprowadził z C. i

zamieszkał w K.. S. B. w dniu 13 czerwca 1979 r. w drodze umowy zawartej w

Urzędzie Gminy P. przekazał synowi A. B. posiadanie przedmiotowego

gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,92 ha. A. B. ożenił się w 1980 r. z H. B.,

która zamieszkiwała wraz z nim i z dziećmi w tym gospodarstwie rolnym przez 6 lat,

po czym H. B. wraz z dziećmi wyprowadziła się do domu swojej matki w C.

Wnioskodawca w spornym gospodarstwie hodował świnie, kury, kaczki, króliki i

owce. Od 1980 r. był członkiem spółdzielni rolniczej, w związku z czym część

gruntów należących do gospodarstwa przekazał jako wkład do tej spółdzielni, w

zamian za dotacje w postaci zboża i ziemniaków. Wnioskodawca uprawiał grunty

należące do gospodarstwa, pomagała mu w tym żona, także po wyprowadzeniu się

z nieruchomości. Spółdzielnia rolnicza uprawiała grunty należące do tego

gospodarstwa do 1998 r. Wnioskodawca po 2000 r. wydzierżawił grunty S. B., który

dzierżawił je przez okres 4 - 5 lat, później grunty te wydzierżawił od A. B. - P. W.

Wnioskodawca zajmował się rosnącymi koło domu drzewkami owocowymi, część

z nich ściął, gdyż były spróchniałe. Zajmował się również pracami porządkowymi

wokół budynku. W latach 80-tych i 90-tych

wyremontował podłogi w spornym

budynku, na jego zlecenie przeprowadzono remont komina i wymalowano

pomieszczenia. Nikt z rodziny wnioskodawcy nie interesował się przedmiotowym

gospodarstwem, nie pracowali w nim też spadkobiercy R. B.

Oceniając

tak

ustalony

stan

faktyczny,

Sąd

Rejonowy

przyjął,

że wnioskodawca po zawarciu w dniu 13 czerwca 1979 r. umowy przeniesienia

posiadania ze S. B. był samoistnym posiadaczem nieruchomości objętej

wnioskiem. Przewidziany w art. 172 k.c. okres trzydziestoletniego posiadania

samoistnego przez wnioskodawcę przedmiotowej nieruchomości, warunkujący przy uwzględnieniu złej wiary - jej zasiedzenie upłynął zatem w dniu 13 czerwca

2009 r.

Sąd Okręgowy w B. postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną, na

skutek apelacji uczestniczki H. A., zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten

sposób, że oddalił wniosek.

Sąd Okręgowy wskazał, że skoro wnioskodawca jest współwłaścicielem

przedmiotowej nieruchomości, to mógł domagać się stwierdzenia zasiedzenia

jedynie pozostałego udziału. Na wnioskodawcy spoczywał obowiązek określenia,

jaki jest jego aktualny udział we współwłasności i w konsekwencji wskazania, czy

żąda stwierdzenia zasiedzenia całego pozostałego udziału, czy tylko niektórych

udziałów we współwłasności. Tymczasem Sąd Rejonowy, wydając zaskarżone

postanowienie, nie wiedział, jaki udział przysługuje wnioskodawcy. Wnioskodawca

nie przeprowadził

wszystkich postępowań spadkowych, które pozwoliłyby na

ustalenie jego udziału, a Sąd Rejonowy nie zobowiązał go do tego pod rygorem

zawieszenia postępowania.

Na etapie postępowania apelacyjnego nie można

zgłosić żądania zasiedzenia udziału w miejsce żądania zasiedzenia całości; nie

można więc wezwać wnioskodawcy do sprecyzowania wniosku poprzez zmianę

jego żądania z żądania zasiedzenia całej nieruchomości na żądanie zasiedzenia

udziału we współwłasności nieruchomości z podaniem wielkości tego udziału.

Z tych przyczyn konieczna jest zmiana zaskarżonego postanowienia przez

oddalenie wniosku.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3

§ 1 k.p.c., wnioskodawca, w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, zarzucił

naruszenie:

-

art. 1025 § 1 i 2 k.c. oraz art. 1027 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwie

zastosowanie polegające na przyjęciu - bez przeprowadzenia postępowania

spadkowego w przepisanym trybie - że jest on współwłaścicielem

nieruchomości będącej przedmiotem dziedziczenia;

-

art. 172 k.c. przez niewłaściwe zastosowaniu w następstwie uznania,

że przepis ten nie ma zastosowania do ustalonego stanu faktycznego

sprawy;

-

art. 348 i art. 351 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie wskutek uznania,

że nie mają one zastosowania do ustalonego stanu faktycznego sprawy

i nieuwzględnienie skutków przeniesienia posiadania dla zasiedzenia udziału

we współwłasności nieruchomości.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie:

-

art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez

sporządzenie

uzasadnienia

postanowienia

zawierającego

wewnętrzne

sprzeczności, enigmatycznego, tj. niespełniającego ustawowych wymogów

i niepoddającego się kontroli kasacyjnej;

-

art. 382 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przez oparcie orzeczenia na

ustaleniach niedokonanych przez Sąd pierwszej i drugiej instancji,

niemających oparcia w zebranym materiale dowodowym;

-

art. 669, 670, 671, 672, 673, 674,675, 676 i 677 k.p.c. przez przyjęcie,

że wnioskodawca

przedmiotem

jest

współwłaścicielem

dziedziczenia

bez

nieruchomości

przeprowadzenia

będącej

postępowania

spadkowego;

-

art. 321 § 1 w związku z art. 391 § 1, art. 383 oraz art. 386 § 1 k.p.c.

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przez ich nieuzasadnione zastosowanie;

-

art. 385 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przez ich niezastosowanie mimo

istnienia przesłanek.

Ponadto, z ostrożności procesowej, skarżący zarzucił:

-

naruszenie art. 383 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przez przyjęcie,

że z przepisu tego wynika bezwzględny zakaz zmiany powództwa na etapie

postępowania apelacyjnego;

-

art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przez jego niezastosowanie;

-

art. 45, art. 78, art. 176 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji RP poprzez naruszenie

zasady dwuinstancyjności postepowania sadowego i zasady zaufania

obywateli do Państwa;

-

art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka przez naruszenie prawa

do rzetelnego procesu sądowego wskutek nierespektowania zasady

dwuinstancyjności postępowania;

-

art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c. w związku z art. 321 § 1 k.p.c. w związku

z art. 391 § i art. 13 § 2 k.p.c. przez wydanie orzeczenie poza zakresem

żądania i nieuzasadnione rozszerzenie granic powagi rzeczy osądzonej

zaskarżonym postanowieniem, względnie art. 386 § 6 w związku z art. 13

§ 2 k.p.c. przez wskazanie przez Sąd drugiej instancji oceny prawnej dla

Sądu pierwszej instancji w sytuacji, gdy nie następowało przekazanie mu

sprawy do ponownego rozpoznania oraz

-

art. 379 pkt 5 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. powodujące nieważność

postępowania wobec pozbawienia wnioskodawcy możliwości obrony swych

praw.

W oparciu o tak ujęte podstawy kasacyjne skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sadowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania, względnie o uchylenie w całości zarówno postanowienia

Sądu drugiej instancji, jak i postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazania

sprawy

temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania, bądź – w razie

uznania, że zachodzi przypadek przewidziany w art. 398 16 k.p.c. - o uchylenie

postanowienia Sądu Okręgowego w całości i wydanie orzeczenie co do istoty

sprawy, oddalającego apelację uczestniczki H. A.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy odnieść się do najdalej idącego zarzutu

podniesionego

w

ramach

podstawy

kasacyjnej

naruszenia

przepisów

postepowania, tj. zarzutu nieważności postępowania. Skarżący wywodził, że został

pozbawiony możliwości obrony swych praw wskutek wydania przez Sąd drugiej

instancji niekorzystnego dla niego orzeczenia reformatoryjnego. Zapatrywania tego

nie można podzielić. Nieważność postępowania zachodzi wtedy, gdy strona nie

została dopuszczona do udziału w określonych czynnościach sądu lub w razie

innych konkretnych uchybień w postępowaniu, pozbawiających stronę jej

uprawnień procesowych, zagwarantowanych ustawą. Sąd Okręgowy nie dopuścił

się takich uchybień. Sąd drugiej instancji może dokonać odmiennych ustaleń

(art. 382 k.p.c.) i orzec merytorycznie odmiennie niż sąd pierwszej instancji

(art. 386 § 1 k.p.c.), co wcale nie znaczy, że w takim wypadku strona zostaje

pozbawiona możności obrony swych praw. Zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c.

okazał się zatem chybiony.

Pozostałe zarzuty wypełniające drugą podstawę kasacyjną zmierzały

przede wszystkim do wykazania, że Sąd Okręgowy wydał postanowienie

reformatoryjne opierając się na ustaleniu Sądu pierwszej instancji, którego Sąd ten

w istocie nie dokonał, a mianowicie, że wnioskodawca wskutek dziedziczenia stał

się współwłaścicielem nieruchomości objętej wnioskiem. W konsekwencji w ocenie skarżącego - Sąd Okręgowy doszedł do błędnego przekonania, że na

etapie

postępowania

apelacyjnego

nie

rozstrzygnięcia niż oddalającego wniosek.

było

możliwości

podjęcia

innego

Trafnie

zarzucił

skarżący,

że

Sąd

pierwszej

instancji

nie

ustalił,

że wnioskodawca jest współwłaścicielem spornej nieruchomości, a wskazał

jedynie, że A. B. należy do kręgu spadkobierców ustawowych S.B. Stwierdzenie to

nie przesądza, że wnioskodawca nabył spadek po ojcu i tym samym nabył udział w

przedmiotowej nieruchomości. Dowodem praw wynikających z dziedziczenia jest

stwierdzenie nabycia spadku lub zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia

(art. 1027 k.c.). Brak wyjaśnienia w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia

rzeczywistej podstawy ustalenia, że wnioskodawca w wyniku spadkobrania jest

współwłaścicielem przedmiotowej nieruchomości nie pozwala skutecznie odeprzeć

zarzutów naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz

art. 382 k.p.c.

Sąd Okręgowy prawidłowo dostrzegł, że okoliczność, iż wnioskodawca

należy do kręgu spadkobierców ustawowych ujawnionego w księdze wieczystej

współwłaściciela nieruchomości objętej wnioskiem może mieć istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy, rzutując na stan prawny nieruchomości objętej wnioskiem.

W świetle tej okoliczności, istotne było ustalenie, czy wnioskodawca nabył spadek

po swoim ojcu, a jeżeli tak, to jakie udziały we współwłasności tej nieruchomości

przysługują jemu oraz uczestnikom postępowania. Pozwoliłoby to wyjaśnić, co jest

przedmiotem zasiedzenia - cała nieruchomość, czy jedynie udział w tej

nieruchomości. Sąd Okręgowy błędnie założył, że nie jest władny dokonywać

w tym przedmiocie ustaleń oraz że uwzględnienie wniosku zakresie obejmującym

część nieruchomości stanowiłoby niedopuszczalną w postępowaniu apelacyjnym

zmianę żądania. Pogląd ten nie znajduje jednak uzasadnienia.

W sprawie o zasiedzenie sąd nie może stwierdzić zasiedzenia innej

nieruchomości niż objęta wnioskiem. Jeżeli jednak wyniki postępowania wskazują

na to, że wniosek jest uzasadniony w części, gdyż doszło do zasiedzenia części

lub udziału w nieruchomości, sąd może orzec w tym zakresie pozytywnie a dalej

idący wniosek oddalić. Orzeczenie

stwierdzające zasiedzenie ma charakter

deklaratoryjny; stanowi potwierdzenie przez sąd nabycia prawa własności, które

następuje ex lege. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że

postępowanie o stwierdzenie zasiedzenia ma szczególny charakter, gdyż jego

celem jest określenie stosunków własnościowych nieruchomości. Dlatego toczy się

ono w trybie nieprocesowym, a sąd nie jest związany żądaniem zawartym we

wniosku, lecz ma obowiązek wydania orzeczenia odpowiadającego stanowi

prawnemu, jaki wynika z dokonanych w toku postępowania ustaleń (art. 610 § 1 w

związku z art. 677 k.p.c.). Nie jest zatem wykluczone również stwierdzenie

zasiedzenia nieruchomości w mniejszym rozmiarze, niż wynika to ze zgłoszonego

żądania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2008 r., I CSK

225/08, niepubl.). Brak związania sądu żądaniem w postępowaniu o stwierdzenie

zasiedzenia

dotyczy możliwości określenia innego nabywcy, innej daty nabycia

ewentualnie innego, ograniczonego przedmiotowo, zakresu nabycia własności; nie

obejmuje natomiast możliwości orzekania o innym przedmiocie, ani o innym prawie,

które nie było przedmiotem żądania. W tym zakresie na podstawie art. 13 § 2 k.p.c.

w postępowaniu procesowym odpowiednie zastosowanie znajduje art. 321 § 1

k.p.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2010 r., I

CSK 528/09, niepubl. i z dnia 5 lipca 2011 r., IV CSK 606/11, niepubl.).

Sąd Okręgowy, wychodząc z odmiennego - błędnego - założenia naruszył

wymieniony przepis.

Postępowanie

apelacyjne

choć

jest

postępowaniem

odwoławczym

i kontrolnym, to jednak zachowuje charakter postępowania rozpoznawczego.

Oznacza to, że sąd drugiej instancji ma pełną swobodę jurysdykcyjną, ograniczoną

jedynie granicami zaskarżenia. W konsekwencji może, a jeżeli je dostrzeże -

powinien, naprawić wszystkie naruszenia prawa materialnego, niezależnie od tego,

czy zostały wytknięte w apelacji, pod warunkiem, że mieszczą się w granicach

zaskarżenia. Sąd drugiej instancji nie może ograniczać się jedynie do oceny

zarzutów skarżącego,

lecz

musi

dokonać

ponownych,

własnych

ustaleń,

a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa materialnego. Nietrafnie zatem Sąd

Okręgowy, powołując się na zakaz wynikający z art. 383 k.p.c. w związku z art. 13

§ 2 k.p.c., uznał, że częściowe uwzględnienie wniosku o stwierdzenia zasiedzenia

całej nieruchomości jest niedopuszczalne. Jeśli Sąd doszedł do przekonania, że

wnioskodawca

nabył

przez

zasiedzenie

jedynie

własność

udziału

(gdyż

w pozostałej części nabył udział w tej nieruchomości w drodze dziedziczenia), to

wniosek powinien zostać uwzględniony w części, a dalej idący należało oddalić.

Postanowienie takie nie naruszałoby zakazu przewidzianego w art. 321 k.p.c. w

związku z 13 § 2 k.p.c.

Niewątpliwie do ustalenia stanu prawnego a tym samym udziałów

uczestników niniejszego postepowania w przedmiotowej nieruchomości konieczne

było

przeprowadzenie

postępowań

o

stwierdzenie

nabycia

spadku

po

współwłaścicielach nieruchomości ujawnionych w księdze wieczystej i ich

następcach. Zaniechanie zobligowania wnioskodawcy do przeprowadzenia tych

postępowań

nie

mogło

skutkować

negatywnym

dla

wnioskodawcy

rozstrzygnięciem wniosku o zasiedzenie. Sąd Okręgowy słusznie bowiem wskazał,

że Sąd Rejonowy powinien pod rygorem zawieszenia postępowania w sprawie

i zobowiązać wnioskodawcę do przeprowadzenie niezbędnych postępowań

o stwierdzenie

nabycia

spadku.

Błąd

ten

powinien

zostać

skorygowany

w postępowaniu apelacyjnym.

Zasadność zarzutów poniesionych w ramach podstawy naruszenia

przepisów postępowania, podważających skutecznie zasadniczą przesłankę

zaskarżonego

postanowienia,

wypełniających

podstawę

uniemożliwia

naruszenia

dokonanie

prawa

oceny

materialnego,

zarzutów

czyniąc

ją

przedwczesną.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.

jw