V CSK 195/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 195/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Grzegorz Misiurek

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 26 kwietnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 lutego 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 7 maja 2004 r. Sąd Okręgowy w C. zasądził na rzecz

powódki M. K. od Skarbu Państwa – Prezesa Sądu Okręgowego w O. kwotę

78 082 zł z odsetkami ustawowymi, zaś w pozostałej części, wobec częściowego

cofnięcia powództwa, postępowanie umorzył, a nadto zasądził od pozwanego na

rzecz powódki kwotę 4 600 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania i odstąpił od

obciążania powódki kosztami postępowania w części dotyczącej cofniętego

powództwa.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że powódka złożyła u komornika

Rewiru IV przy Sądzie Rejonowym w C. opatrzony klauzulą wykonalności tytuł

wykonawczy wraz z wnioskiem o wszczęcie egzekucji przeciwko T. P., od którego

Sąd Rejonowy w C. prawomocnie zasądził na jej rzecz kwotę 29 877 zł wraz z

odsetkami ustawowymi.

Dokonując czynności w sprawie, komornik zwrócił się do Sądu Rejonowego

w O. – Wydziału Ksiąg Wieczystych z wnioskiem o informację, czy dłużnik jest

właścicielem nieruchomości, podając zarazem, że według posiadanych przez

komornika informacji, własność dłużnika stanowi nieruchomość w P. przy ul. D. Sąd

Rejonowy w O. potwierdził, że przedmiotowa nieruchomość jest własnością T. i M.

małżonków P., a na podstawie tej informacji komornik dokonał zajęcia

nieruchomości.

Przeprowadzone

czynności

egzekucyjne

doprowadziły

do

uzyskania dla powódki częściowego zaspokojenia przysługującej jej wierzytelności.

Informacja przekazana komornikowi okazała się jednak niekompletna, a to z uwagi

na nieaktualny stan wpisów w rejestrze właścicieli. Dłużnik i jego małżonka byli

bowiem właścicielami dwóch innych nieruchomości, których własność, już po

wszczęciu egzekucji z nieruchomości w P., zdążyli zbyć na rzecz osoby trzeciej.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że z winy funkcjonariuszy państwowych

w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w O. dopuszczono się

zaniedbania, na skutek czego powódka została trwale pozbawiona możliwości

zaspokojenia prawomocnie zasądzonego roszczenia i w oparciu o art. 417 k.c.

zasądził na jej rzecz żądaną kwotę tytułem odszkodowania. Zdaniem Sądu

Okręgowego, komornik prawidłowo prowadził postępowanie egzekucyjne, wszczęte

na

wniosek

powódki,

natomiast

szkoda

powstała

wskutek

niepełnej

i nieprawidłowej informacji udzielonej przez Sąd Rejonowy w O. Jeżeli bowiem z

jakichś przyczyn podanie kompletnych danych było niemożliwe lub znacznie

utrudnione, obowiązkiem Sądu było zwrócenie na to uwagi, co wywieść można

choćby przez analogię z art. 228 § 2 k.p.c. Postępowanie funkcjonariuszy

pozostawało w adekwatnym związku przyczynowym ze szkodą powódki. Bez

znaczenia, w opinii Sądu Okręgowego, było to, iż powódka nie skorzystała

wcześniej z możliwości wniesienia powództwa na podstawie art. 527 k.c. dla

ochrony swych praw wobec podejmowania przez dłużnika czynności mających

udaremnić skuteczną egzekucję.

Od powyższego wyroku pozwany wniósł apelację. Wyrokiem z dnia

23 lutego 2005 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób,

że powództwo oddalił, odstępując zarazem od obciążania powódki kosztami

postępowania za obie instancje. Materiał dowodowy nie pozwalał, zdaniem Sądu

odwoławczego, na przyjęcie, że powódka wykazała istnienie szkody. Sąd

Apelacyjny uznał za istotny dla sprawy fakt, że powódka nie wniosła przeciwko

dłużnikowi skargi pauliańskiej określonej w art. 527 i następnych k.c., zaś

postępowanie egzekucyjne, prowadzone przez komornika Rewiru IV przy Sądzie

Okręgowym w C., nie zostało zakończone, a dopiero jego umorzenie i stwierdzenie

bezskuteczności egzekucji mogłoby wskazać, czy i w jakiej wysokości powódka

poniosła szkodę. Ocenę Sądu Okręgowego w tym zakresie uznał Sąd Apelacyjny

za opartą wyłącznie na założeniach hipotetycznych, zaś rozstrzygnięcie w sprawie

— za przedwczesne.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik powódki zarzucił zaskarżonemu

wyrokowi naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, a to art. 382 k.p.c., a nadto naruszenie prawa materialnego poprzez jego

błędną wykładnię, poprzez przyjęcie, że wymagalność roszczenia opartego na art.

417 k.c. zależy od uprzedniego podniesienia przeciwko dłużnikowi roszczenia z art.

k.c.

oraz

od

formalnego

zakończenia

postępowania

egzekucyjnego.

Podnosząc powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia

i przekazanie

sprawy

Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania, wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie oraz

o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest zasadny podnoszony w ramach drugiej podstawy skargi zarzut

naruszenia art. 382 k.p.c. Skarżąca upatrywała naruszenia tego przepisu

w pominięciu

przez

wskazującego

na

Sąd

drugiej

niekompletność

instancji

i

części

materiału

nieprawdziwość

dowodowego

informacji

udzielonej

prowadzącemu egzekucję komornikowi przez pracowników Sądu Rejonowego

w O. Pominięcie tej części materiału dowodowego nie miało jednak miejsca. Fakt

udzielenia takiej informacji został ustalony przez Sąd Okręgowy i tego ustalenia

Sąd drugiej instancji nie zakwestionował, uznał natomiast powództwo za

przedwczesne wobec nieskorzystania przez powódkę ze skargi pauliańskiej i braku

umorzenia postępowania egzekucyjnego. Te kwestie jednak nie mieszczą się

w zarzutach natury proceduralnej.

Dalsze natomiast zarzuty, podnoszone w ramach pierwszej podstawy skargi,

należy uznać za trafne, choć nie w pełni można podzielić przedstawioną przez

skarżącą

argumentację.

Nie

budzi

wątpliwości,

że

podstawą

prawną

odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego Skarbu Państwa jest art. 417 § 1

k.c. Przewidziana w tym przepisie odpowiedzialność dotyczy szkody wyrządzonej

przez niezgodne z prawem zachowanie funkcjonariusza przy wykonywaniu

powierzonej mu czynności, nie zaś – jak to wskazywała skarżąca w uzasadnieniu

skargi - przez zachowanie zawinione. Kwestię tę wyjaśnił szczegółowo Trybunał

Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/2000 (OTK 2001, nr 8,

poz. 256). Chodzi tu o obiektywną „niezgodność z prawem”, rozumianą zgodnie

z konstytucyjnym

ujęciem

źródeł

prawa,

jako

uchybienie

obowiązkom

przewidzianym w źródłach prawa (art. 77 ust. 1 i art. 87-94 Konstytucji). Jak wynika

z art. 761 § 1 k.p.c., komornik może żądać, m.in. od instytucji, informacji

niezbędnych do prowadzenia egzekucji. W świetle tego przepisu nie można mu

odmówić prawa do zwrócenia się do sądu wieczystoksięgowego o udzielenie

informacji dotyczących posiadanych przez dłużnika nieruchomości. Rodzi to z kolei

obowiązek

udzielenia

informacji,

o

ile

nie

istnieją

szczególne

względy

uzasadniające odmowę. Obowiązek ten powinien być wykonany sprawnie,

sumiennie i zgodnie z obowiązującymi przepisami (por. § 56 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 listopada 1987 r. Regulamin wewnętrznego

urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. nr 38, poz. 218 ze zm.). Informacja

udzielana przez sąd, podpisana przez przewodniczącego wydziału, stanowi

dokument urzędowy, korzystający – stosownie do art. 244 § 1 k.p.c. z domniemania

prawdziwości tego, co zostało w nim urzędowo zaświadczone. Informacja, o jaką

chodzi w sprawie, została udzielona zgodnie z zapisami istniejącymi w kartotece

„spis właścicieli nieruchomości”, obowiązek prowadzenia której wynika z § 1758 ust.

1 pkt 8 obowiązującego w tym czasie zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 lutego 1988 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych

oraz innych działów administracji sądowej (wydanego na podstawie art. 132 pkt 1

ustawy z dnia 12 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz. U.

nr 31, poz. 137 ze zm.). Zgodnie z § 17529 ust. 1 tego zarządzenia spis właścicieli

nieruchomości ujawnionych w księdze wieczystej prowadzi się systemem

kartotekowym, a jedna karta powinna obejmować wszystkie nieruchomości obojga

małżonków. Jak ustalono, kartoteka nie zawierała prawidłowych danych, bowiem

karta prowadzona na nazwisko dłużnika nie obejmowała wszystkich nieruchomości.

Informacja zatem, udzielona przez pracowników Sądu na wniosek prowadzącego

egzekucję komornika, chociaż zgodna z kartoteką, była jednak obiektywnie

nieprawdziwa. Udzielenie jej stanowiło o obiektywnej bezprawności zachowania

funkcjonariuszy Skarbu Państwa, polegającej na wywołaniu przeświadczenia

komornika o braku innych nieruchomości, z których można prowadzić egzekucję,

a co za tym idzie, mogącej być podstawą odpowiedzialności na podstawie art. 417

k.c. (por. także wyrok SN z dnia 27 marca 2003 r., V CKN 41/01, OSNC 2004, nr 6,

poz. 96). Skarżąca wykazała tym samym wystarczająco istnienie związku

przyczynowego w rozumieniu art. 361 k.c. pomiędzy udzieleniem tej informacji

a szkodą w postaci braku możliwości zaspokojenia się z nieruchomości wykazanej

w

kartotece

„spis

właścicieli

nieruchomości”.

Nie

zostało

w

sprawie

zakwestionowane, że po zajęciu nieruchomości figurującej w tej kartotece dłużnik

sprzedał za cenę 140 000 zł inne nieruchomości, których komornik nie zajął wobec

braku świadomości ich istnienia. Brak natomiast w sprawie stanowczych ustaleń

odnośnie do tego, czy – biorąc pod uwagę ewentualne istnienie innych wierzycieli –

uzyskana z egzekucji tych nieruchomości kwota mogła być wystarczająca dla

zaspokojenia

skarżącej.

Wbrew

stanowisku

Sądu

Apelacyjnego,

uznanie

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za niezgodne z prawem

zachowanie jego funkcjonariuszy przy wykonywaniu powierzonej im czynności nie

jest

uzależnione

procesowych,

od

podjęcia

zmierzających

przez

do

poszkodowanego

wyegzekwowania

innych

czynności

stwierdzonej

tytułem

egzekucyjnym wierzytelności. W szczególności nie jest uzależnione od wytoczenia

powództwa opartego na art. 527 k.c. (tzw. skarga pauliańska) przeciwko nabywcy

nieruchomości, z której mogła być prowadzona egzekucja, gdyby dłużnik się jej nie

wyzbył. Wytoczenie takiego powództwa – jak trafnie zarzucała skarżąca - jest

prawem, a nie obowiązkiem wierzyciela. Może on z tego prawa skorzystać, jeżeli

jednak tego nie uczyni, nie pozbawia się prawa wytoczenia powództwa

odszkodowawczego przeciwko Skarbowi Państwa

szkody

poprzez

niezgodne

z

prawem

w związku z wyrządzeniem

zachowanie

jego

funkcjonariuszy.

W konsekwencji za wadliwe należy uznać stanowisko Sądu drugiej instancji,

zgodnie z którym wytoczenie powództwa odszkodowawczego było przedwczesne.

Drugą przyczyną uznania powództwa za nieuzasadnione było przyjęcie,

że powódka nie wykazała istnienia szkody, bowiem egzekucja nie została

zakończona. Dopiero jej zakończenie może prowadzić do oceny, czy egzekucja

była skuteczna. Niewątpliwie zakończenie postępowania egzekucyjnego stanowi

podstawę do oceny jego skuteczności. Nie można jednak, wbrew ocenie Sądu

drugiej instancji, uznać, że tylko po umorzeniu egzekucji można stwierdzić jej

bezskuteczność. Przede wszystkim, umorzenie postępowania egzekucyjnego może

nastąpić z różnych przyczyn (art. 823 i nast. k.p.c.), nie tylko z powodu

bezskuteczności egzekucji. Ponadto, nie można uznać, aby brak formalnego

umorzenia

takiego

postępowania,

pomimo

istnienia

uzasadniających

takie

rozstrzygnięcie przyczyn, stanowił przeszkodę w dochodzeniu odszkodowania od

Skarbu Państwa. W procesie odszkodowawczym Sąd nie jest bowiem pozbawiony

możliwości oceny, po rozważeniu i ocenie dowodów przedstawionych przez strony,

czy egzekucja z innego majątku dłużnika mogła doprowadzić do zaspokojenia

wierzyciela. Brak w tym zakresie jakichkolwiek ustaleń Sądu drugiej instancji nie

pozwala Sądowi Najwyższemu na szczegółowe odniesienie się do zarzutów

skarżącej w tym względzie i stanowi o konieczności uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815 k.p.c.

jz