V CSK 181/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 181/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIE

Dnia 27 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa L. G.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "P." w L.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 19 grudnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

L. G. wystąpił z powództwem o nakazanie Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w

L. zawarcia z nim notarialnej umowy ustanawiającej odrębną własność lokalu

mieszkalnego nr 2 w budynku nr 30 przy ul. S. w L. oraz przenoszącej na powoda

nieodpłatnie własność tego lokalu.

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 30 września 2011 r. nakazał pozwanej

Spółdzielni zawarcie umowy przeniesienia nieodpłatnie własności lokalu na rzecz

powoda, dalej idące powództwo oddalił, zasądził od pozwanej na rzecz powoda

3 600 zł tytułem zastępstwa procesowego i obciążył pozwaną brakującą opłatą od

pozwu. Ustalił, że w dniu 20 lutego 1980 r. powód uzyskał przydział mieszkania

funkcyjnego nr 2 przy ul. S. 30 w L. decyzją Dyrekcji Rejonowej Kolei Państwowych

w L. Budynek pozostawał wówczas w dyspozycji PKP. Został on wniesiony na

gruncie będącym w wieczystym użytkowaniu pozwanej Spółdzielni, ale nie jest

znane źródło finansowania budowy. Księgę wieczystą dla budynku założono w

2006 r. i ujawniono Spółdzielnię jako właściciela. Próba wykupienia mieszkania

przez powoda od pracodawcy nie powiodła się, co PKP S.A. tłumaczyła

niewykupieniem gruntu od Spółdzielni. W lipcu 2010 r. PKP S.A. wypowiedziała

pozwanej Spółdzielni umowę dzierżawy gruntu i wydała jej budynek, następnie

Spółdzielnia zawarła umowę najmu mieszkania z powodem. Po przejęciu budynku

przez pozwaną powód podjął nieskuteczne starania o przeniesienie na niego

własności mieszkania na podstawie art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116;

dalej „u.s.m.”), nie został też przyjęty w poczet członków Spółdzielni. Brak kworum

na posiedzeniach walnego zgromadzenia uniemożliwił Spółdzielni ustalenie

warunków wykupu mieszkań przy ul. S. przez ich najemców. Powód nie zalega z

płatnościami czynszowymi.

Sąd Okręgowy przyjął, że art. 48 ust. 1 u.s.m. nie wymaga, by przejmowany

przez spółdzielnię mieszkaniową lokal był wcześniej własnością przedsiębiorstwa

państwowego. W konsekwencji stwierdził, że stan faktyczny rozpoznawanej sprawy

wyczerpuje

przesłanki

nieodpłatnego

nabycia

lokalu

przez

powoda.

Nieuzasadnione jest natomiast, według Sądu Okręgowego, żądanie ustanowienia

odrębnej własności tego lokalu, skoro nie wskazano warunków ani sposobu

wyodrębnienia, np. nie uzyskano zaświadczenia o samodzielności lokalu, nie

wskazano przynależności i nie ma mowy o rozporządzeniu stosownym udziałem

w gruncie ani o odpłatności za część gruntu, która byłaby konieczna do

skutecznego nabycia własności.

Spółdzielnia wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego, zaskarżając go

w całości.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 grudnia 2011 r. oddalił apelację i

zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 2 700 zł tytułem kosztów

postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że

jest

oczywiste,

iż zawarcie

umowy

przenoszącej na powoda własność lokalu wymagałoby jego wyodrębnienia

i przeniesienia

wraz

z

własnością

lokalu

stosownego

udziału

w gruncie

i w częściach wspólnych budynku, o czym w pozwie nawet nie wspomniano.

Oczywiste jest także, że złożenie takiego oświadczenia wymagałoby uprzedniego

ustanowienia odrębnej własności lokalu, co dotąd nie nastąpiło. W konsekwencji

orzeczenie Sądu Okręgowego w punkcie I nie odpowiada dosłownej treści żądania

pozwu i nie zaspokaja towarzyszącej mu intencji uzyskania orzeczenia na

podstawie art. 64 k.c., natomiast potwierdza, że powodowi przysługuje wobec

Spółdzielni uprawnienie przewidziane w art. 48 ust. 1 u.s.m. Dlatego Sąd

Apelacyjny odczytał wyrok Sądu Okręgowego w części uwzględniającej powództwo

jako unormowane w art. 189 k.p.c. orzeczenie o charakterze ustalającym prawo,

stanowiące punkt wyjścia do dalszych czynności prawnych i ewentualnych

roszczeń procesowych.

Sąd Apelacyjny nie podzielił ustalenia Sądu Okręgowego, że budynek przy

ul. S. 24 - 30 został wybudowany na gruncie będącym w użytkowaniu wieczystym

Spółdzielni. Przeciwnie, jest niewątpliwe, że został on wniesiony najpóźniej w 1980

r. na gruncie państwowym, w 1990 r. skomunalizowanym (obecnym właścicielem

użytkowanego przez Spółdzielnię gruntu jest Gmina L.). Skoro prawo wieczystego

użytkowania wieczystego gruntu Spółdzielnia uzyskała dopiero w 1986 r., jest też

oczywiste, że wcześniej nie miała ona żadnego prawa ani do tego gruntu, ani do

budynku, na którym została uwłaszczona nie później niż w 2004 r., czyli już w

okresie pozostawania gruntu w dzierżawie PKP. Chronologia zdarzeń pozwala

również bez żadnych wątpliwości stwierdzić, że co najmniej od 1980 r. budynek

przy ul. S. 24-30 pozostawał w dyspozycji PKP - ówcześnie przedsiębiorstwa

państwowego - oraz że został wniesiony na państwowym gruncie z państwowych

środków. Tym samym wykluczone jest, by został on wybudowany ze środków

Spółdzielni, która nawet nie twierdziła i oczywiście także nie dowiodła, by

późniejsze jej uwłaszczenie budynkiem było odpłatne. W okresie obowiązywania

umowy dzierżawy przedsiębiorstwo państwowe PKP, a później PKP S.A. nie

dokonywały na rzecz Spółdzielni płatności z tytułu władania budynkiem

i odnoszenia korzyści z zawartych z pracownikami umów najmu lokali. Sąd

Apelacyjny nie miał zatem wątpliwości, że powód spełnia przesłanki nieodpłatnego

nabycia własności zajmowanego lokalu mieszkalnego.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, celem art. 48 ust. 1 u.s.m. było uwłaszczenie

możliwie szerokiego kręgu najemców lokali zakładowych w powszechnym

rozumieniu tego terminu - będących przed ich przejęciem przez spółdzielnie

mieszkaniowe w dyspozycji państwowych osób prawnych, w tym przedsiębiorstw

państwowych. Nie ma więc znaczenia, że fizyczne władztwo nad budynkiem

Spółdzielnia uzyskała wprost od PKP S.A. niebędącej już żadną z jednostek

wymienionych w tym przepisie. Znamienne jest jednak, że w okresie dzierżawy

Spółdzielnia nie zgłaszała wobec PKP S.A. żadnych roszczeń przysługujących jej

jako właścicielowi lokali, co wskazuje, że honorowała „zakładowy” charakter

budynku i specyficzny tryb jej uwłaszczenia.

Pozwana wniosła skargę kasacyjną, w której zaskarżyła wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie

art. 189 k.p.c. i art. 48 ust. 1 u.s.m. w związku z art. 155 § 1 k.c. i w związku z art.

158 k.c., oraz naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 321 § 1 k.p.c.,

art. 6 k.c., art. 232 zdanie pierwsze i art. 234 k.p.c. w związku z art. 3 ust. 1 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej „u.k.w.h.”).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego należy postrzegać jako próbę

„ratowania” błędnego, choć niewątpliwie w części słusznego rozstrzygnięcia Sądu

Okręgowego. Błąd polega mianowicie na tym, że chociaż Sąd Okręgowy słusznie

uwzględnił powództwo w zakresie zobowiązania pozwanej do przeniesienia

własności, to nietrafnie oddalił powództwo w zakresie żądania ustanowienia

odrębnej własności lokalu. Istota przekształceń własnościowych w spółdzielniach

mieszkaniowych w odniesieniu do przysługujących określonym osobom praw do

lokali polega bowiem na tym, że osoby te uzyskują roszczenie o przeniesienie

własności lokalu, które jest nierozerwalnie związane z roszczeniem o ustanowienie

odrębnej własności lokalu. Według postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca

2009 r., V CSK 15/09 (OSNC-ZD 2010 A, poz. 14), umowa zawierana przez

właściciela nieruchomości z nabywcą lokalu nie tylko bowiem ustanawia,

ale również przenosi na nabywcę odrębną własność lokalu (art. 8 ust. 3 in fine

ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali, jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr

80, poz. 903 ze zm.). W konsekwencji wyrok Sądu Okręgowego jest niewykonalny,

nie można bowiem przenieść własności lokalu, która nie została wyodrębniona.

Wspomniany wyrok nie stanowi zatem orzeczenia zastępującego oświadczenie woli

pozwanej, nie jest więc wyrokiem, o którym mowa w art. 64 k.c. i w art. 1047 § 1

k.p.c. w związku z art. 491 u.s.m. Błąd Sądu Okręgowego mógł być naprawiony

w postępowaniu apelacyjnym, jednakże powód nie wniósł apelacji. W tej sytuacji

należy przyjąć, że Sąd Apelacyjny nie naruszył prawa, oceniając rozstrzygnięcie

Sądu Okręgowego w części uwzględniającej powództwo jako ustalenie na

podstawie art. 189 k.p.c., że powodowi przysługuje roszczenie określone

w przepisach art. 48 u.s.m.

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 48 ust. 1 u.s.m. w związku z art. 155 § 1

k.c. i w związku z art. 158 k.c. Gdyby bowiem, jak twierdzi skarżąca, zamieszczony

w art. 48 ust. 1 u.s.m. zwrot „przed przejęciem przez spółdzielnię mieszkaniową był

mieszkaniem przedsiębiorstwa państwowego” odnosił się tylko do takiej sytuacji,

gdy spółdzielnia nabywałaby od przedsiębiorstwa państwowego nieruchomość

w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego, po pierwsze, niezbędne

byłoby wyraźne odesłanie do art. 4 ustawy z dnia 12 października 1994 r.

o zasadach

przekazywania

zakładowych

budynków

mieszkalnych

przez

przedsiębiorstwa państwowe (Dz.U. Nr 119, poz. 567 ze zm.). Po drugie, odesłanie

do tej ustawy znalazło się wprawdzie w art. 48 ust. 4 u.s.m., ale wyłącznie

w odniesieniu do kaucji mieszkaniowych. Po trzecie, art. 48 ust. 1 u.s.m. nie

dotyczy przekazania nieruchomości czy budynku, ale wspomina o przejęciu lokalu

mieszkalnego przez spółdzielnię mieszkaniową, posługuje się więc zupełnie inną

terminologią niż powołana ustawa z dnia 12 października 1994 r.

Podniesione

w

skardze

kasacyjnej

zarzuty

naruszenia

przepisów

postępowania zostały błędnie sformułowane, gdyż dotyczą postępowania przed

sądem pierwszej instancji w sytuacji, gdy skarga odnosi się do rozstrzygnięcia

wydanego w drugiej instancji. Zarzuty te powinny więc dotyczyć wymienionych

w skardze przepisów w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

Niezależnie jednak od tego należy podkreślić, że nie jest trafny zarzut

naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 18 sierpnia 2011 r., I CSK 44/11 (niepubl.), inna kwalifikacja prawna

przedstawionego pod osąd roszczenia, zgodnie z zasadą da mihi factum dabo tibi

ius, nie jest naruszeniem art. 321 § 1 k.p.c.

Zarzut naruszenia art. 6 k.c., art. 232 zdanie pierwsze i art. 234 k.p.c.

w związku z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. jest ściśle związany z zarzutem naruszenia art. 48

ust. 1 u.s.m. w związku z art. 155 § 1 k.c. i w związku z art. 158 k.c. i z tych samych

powodów jest nietrafny.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.

jw