V CSK 181/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 181/11

POSTANOWIENIE

Dnia 28 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Usług Wodociągowych

HKW Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w D.

przy uczestnictwie J. K.

o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie własności służebności gruntowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 30 grudnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelację

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego oddalającego wniosek

Przedsiębiorstwa Usług Wodociągowych HKW spółki z o.o. w D. o stwierdzenie, że

nabyło ono z dniem 3 grudnia 2006 r. przez zasiedzenie służebność gruntową,

polegającą na uprawnieniu do korzystania z nieruchomości położonej w D.,

oznaczonej numerami 32/6 i 32/7 w zakresie posadowienia na nieruchomości

rurociągu awaryjnego wody przemysłowej i utrzymania właściwego stanu

technicznego, w tym do wstępu na nieruchomość w każdym czasie, w celu

przeprowadzenia prac naprawczych.

Sąd Okręgowy zaakceptował zarówno dokonane przez Sąd pierwszej

instancji ustalenia faktyczne jak i dokonaną oceną prawną. Sądy obu instancji

ustaliły, że na nieruchomości uczestnika J. K. jest położony rurociąg, który stanowi

część systemu zaopatrywania w wodę pitną i surową. Rurociąg powstał w latach

1971 - 1973 w związku z budową Huty K. A. Steel Poland SA jako następca prawny

Huty K. i spółki P. Huty Stali SA powołał wnioskodawcę i przekazał w ramach

środków trwałych własność rurociągu wody przemysłowej na odcinku Pompownia

P. III - Zbiornik Ł. Rurociąg jest umiejscowiony na nieruchomości uczestnika, Na

mapie ewidencyjnej, która stanowiła podstawę wpisu do księgi wieczystej, brak jest

oznaczenia w zakresie przebiegu rurociągu.

Sąd drugiej instancji wskazał, że przed ustawowym uregulowaniem

służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie na rzecz przedsiębiorstwa

w drodze zasiedzenia prawa służebności odpowiadającej treści służebności

przesyłu i powołał się na pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia

7 października 2008 r., III CZP 98/08. W jego ocenie, art. 292 k.c. samodzielnie

określa charakter posiadania służebności gruntowej jako przesłanki nabycia jej

przez zasiedzenie. Musi to być posiadanie służebności polegające na korzystaniu

z trwałego i widocznego urządzenia znajdującego się na cudzej nieruchomości

w takim zakresie i w taki sposób, w jaki czyniłaby to osoba, której przysługuje

służebność. Nadto podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, że rurociąg jest

trwałym, ale nie jest widocznym urządzeniem, bowiem przesłanka widoczności

wymaga możliwości percepcji za pomocą wzroku (orzeczenie Sądu Najwyższego

z dnia 24 kwietnia 2002 r., V CKN 972/00). Odnosząc się do zarzutu naruszenia art.

7 k.c. stwierdził, że dla przyjęcia dobrej lub złej wiary posiadacza decydująca jest

chwila objęcia w posiadanie służebności. Wnioskodawca, po pierwsze, sam

wskazywał na złą wiarę, a po drugie nie wykazał, by objęcie w posiadanie

nieruchomości, na której jest posadowiony rurociąg, nastąpiło w trybie art. 35

ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

Skoro zatem urządzenie przesyłowe nie zostało wybudowane w oparciu o decyzje

administracyjne, a brak było zgody właściciela na ograniczenie prawa własności,

wnioskodawca jest posiadaczem w złej wierze (postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 17 grudnia 2008 r., I CSK 171/2008). Odnosząc się do kwestii możliwości

zaliczenia przez wnioskodawcę okresu posiadania przedmiotowej służebności

przez

jego

poprzedników

prawnych,

podzielił

stanowisko

wyrażone

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK 291/09 i

uznał, że przedsiębiorstwa państwowego nie można uznać w okresie do 1 lutego

1989 r. za samoistnego posiadacza nieruchomości w zakresie odpowiadającym

treści służebności gruntowej (art. 352 k.c.) co oznacza, że niedopuszczalne jest

zaliczenie okresu posiadania wykonywanego przez przedsiębiorstwo państwowe

przed tą datą do okresu posiadania potrzebnego do nabycia służebności przez

zasiedzenie przez następcę prawnego tego przedsiębiorstwa. W konsekwencji

przyjął, że bez znaczenia jest sposób wejścia w posiadanie przez przedsiębiorstwo

państwowe, bowiem przedsiębiorstwo to sprawowało jedynie zarząd mieniem

państwowym i było jedynie dzierżycielem w rozumieniu art. 338 k.c., a zatem

wykonywało posiadanie w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. Z tych przyczyn

wnioskodawca nie mógł zaliczyć okresu posiadania przedsiębiorstwa państwowego

potrzebnego do nabycia służebności, wobec czego brak było podstaw do przyjęcia,

że upłynął okres 30 lat w zakresie wymaganego posiadania w złej wierze.

W

skardze

kasacyjnej

opartej

na

obu

podstawach

kasacyjnych

wnioskodawca zarzucił:

-

w ramach pierwszej podstawy naruszenie prawa materialnego (art. 398 3 § 1

pkt 1 k.p.c.): - art. 292 k.c. w zw. z art. 49 k.c. przez błędną wykładnię

pierwszego z nich i nie zastosowanie drugiego, a w konsekwencji uznanie,

że

do

zasiedzenia

służebności

gruntowej

w treści

odpowiadającej

służebności przesyłu konieczne jest istnienie urządzenia przesyłowego,

którego element musi być widoczny na powierzchni gruntu, która to teza jest

sprzeczna z definicją urządzeń przesyłowych, która nie ogranicza ich zbioru

pojęciowego jedynie do urządzeń naziemnych, - art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw.

z art. 7 k.c. i art. 292 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie w części

dotyczącej przyjęcia a priori złej wiary poprzednich posiadaczy służebności

oraz wnioskodawcy w chwili objęcia służebności w posiadanie, - art. 172 k.c.

§ 1 i 2 k.c. w zw. z art. 176 § 1 k.c. poprzez ich niezastosowanie

i w konsekwencji uznanie, że wnioskodawca nie może doliczyć okresu

posiadania poprzednich posiadaczy służebności w tym Skarbu Państwa

oraz, że nie upłynął maksymalny trzydziestoletni okres posiadania

prowadzący do zasiedzenia służebności;

-

w ramach drugiej podstawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) naruszenie przepisów

postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. przepisu art.

234 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i niewyjaśnienie, na podstawie

jakich

dowodów Sąd

obalił domniemanie

dobrej wiary posiadacza

służebności w chwili objęcia w posiadanie.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie w przypadku uznania,

że materialnoprawna podstawa kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, a podstawa

w postaci naruszenia przepisów okazała się nieuzasadniona, o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do istoty sprawy tj. stwierdzenie

zasiedzenia służebności przesyłu przez wnioskodawcę zgodnie z żądaniem

wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na gruncie stanu prawnego obowiązującego przed dniem wejścia w życie

ustawy z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr. 116, poz. 731) możliwe było, zgodnie z utrwaloną linią

orzecznictwa,

obciążenie

nieruchomości

służebnością

gruntową

o

treści

odpowiadającej służebności przesyłu (patrz postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 157/11, niepubl. oraz postanowienia i uchwały w nim

wymienione). Zasadniczy zarzut skargi kasacyjnej, wiążący się z przedstawionym

zagadnieniem prawnym, dotyczy wykładni pojęcia „widocznego urządzenia",

o którym mowa w art. 292 k.c. Przepis ten samodzielnie określa charakter

posiadania służebności gruntowej jako przesłanki nabycia jej przez zasiedzenie.

Przesłanką tą jest posiadanie służebności polegające na korzystaniu z trwałego

i widocznego urządzenia znajdującego się na cudzej nieruchomości w takim

zakresie i w taki sposób, w jaki czyniłaby to osoba, której przysługuje służebność

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2010 r., I CSK 181/09,

niepubl.). Dotychczasowa wykładnia pojęcia „widoczne urządzenie" jednolicie

przyjmowała, że jest to istniejące, trwałe urządzenie materialne mające postać

widocznego przedmiotu będącego rezultatem świadomego i celowego działania

człowieka, znajdujące się na cudzej nieruchomości lub na nią wkraczające

i umożliwiające lub ułatwiające korzystanie z tej nieruchomości (postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2002 r. niepubl., II CKN 160/00, z dnia 24

kwietnia 2002 r. V CKN 972/00, niepubl., z dnia 19 maja 2004 r., II CK 496/02,

niepubl., z dnia 4 października 2006 r., II CSK 119/06, publ. Monitor Prawniczy

2006, nr 21, s. 1128, z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 157/11, niepubl., uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2011 r., III CZP 10/11, OSNC 2011/12/129).

Przyjmowano nadto, że „widoczność" oznacza możliwość postrzegania urządzenia

za pomocą wzroku. Jednakże w postanowieniu z dnia 24 kwietnia 2002 r. V CKN

972/00 Sąd Najwyższy uznał, że widocznym urządzeniem jest widoczny na

powierzchni ziemi osadnik z rurą kanalizacyjną znajdującą się pod powierzchnią

gruntu, zaś w postanowieniu z dnia 6 lipca 2011 r. I CSK 157/11 przyjął, że dla

nabycia przez zasiedzenie służebności przesyłu nie jest niezbędne, by widoczne

elementy

trwałego

urządzenia,

będące

przedmiotem

korzystania

przez

przedsiębiorcę przesyłowego znajdowały się na nieruchomości, którą obciążać ma

ta służebność. W sprawie niniejszej bezsporne jest, że rurociąg przebiega przez

nieruchomość uczestnika pod powierzchnią gruntu i nie ma na powierzchni

żadnych widocznych jego trwałych elementów. Skarżący zarzut naruszenia art. 292

k.c. w zw. z art. 49 k.c. uzasadnił tym, że art. 292 k.c. nie wymaga, by urządzenie

było widoczne w terenie, a nadto ochronna funkcja tej przesłanki jest spełniona

także wówczas, gdy przebieg urządzeń przesyłowych jest uwidoczniony na mapie

ewidencyjnej lub ujawniony w inny sposób. W toku postępowania wnioskodawca

powoływał się na fakt, że przebieg rurociągu również na odcinku w granicach

nieruchomości uczestnika, jest uwidoczniony na wyrysie z mapy zasadniczej

nieruchomości dołączonej do księgi wieczystej. Sądy obu instancji ustaliły jednak,

że na mapie ewidencyjnej, która stanowiła podstawę wpisu do księgi wieczystej

brak jest oznaczenia w zakresie przebiegu rurociągu. Ustaleniem tym Sąd

Najwyższy jest związany, a w braku w tym zakresie zarzutów opartych na drugiej

podstawie kasacyjnej (art. 39813 § 2 k.p.c., art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), stanowi ono

podstawę oceny prawnej z punktu widzenia przesłanek zasiedzenia służebności

odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Wskazać jedynie należy, że ciężar

dowodu co do tej okoliczności, zgodnie z treścią art. 6 k.c., spoczywa na

wnioskodawcy. Skoro zatem bezsporne jest, że na powierzchni nieruchomości

uczestnika nie ma żadnych trwałych i widocznych urządzeń, wnioskodawca nie

wykazywał, że takie urządzenia są zlokalizowane na nieruchomościach sąsiednich

w sposób wskazujący na przebieg rurociągu przez nieruchomość uczestnika oraz

przebieg

rurociągu

nie

został

uwidoczniony

na

mapie,

którą

wskazał

wnioskodawca, wykładnia art. 292 k.c. została dokonana przez Sąd Okręgowy

prawidłowo. W tak ustalonym stanie faktycznym zbędne jest także odnoszenie się

do przedstawionego zagadnienia prawnego i zarzutu naruszenia art. 292 k.c. w zw.

z art. 49 k.c. w kontekście dokonania wykładni pierwszego z tych przepisów

w zakresie przesłanki widoczności urządzenia oraz nie zastosowania drugiego

z wymienionych przepisów.

Co do zasady zbędne jest także odnoszenie się do pozostałych zarzutów

prawa materialnego i procesowego, bowiem uznanie, że rurociąg przebiegający

przez nieruchomość uczestnika nie jest urządzeniem widocznym, wyklucza

możliwość zasiedzenia służebności treścią odpowiadającej służebności przesyłu.

Wskazać jednak należy, że ma wprawdzie rację skarżący, iż art. 7 k.c. wprowadza

domniemanie dobrej wiary posiadacza, którym był w dacie objęcia w posiadanie

Skarb Państwa, jednakże sposób obalenia tego domniemania jest uzależniony od

podstawy faktycznej wskazanej przez posiadacza, w zakresie wejścia w posiadanie.

We wniosku powodowa Spółka nie powoływała się na objęcie nieruchomości za

zgodą właściciela i wskazywała na 30 - letni okres posiadania w złej wierze. Ponadto

w wypadku, gdy wnioskodawca jako podstawę dzierżenia przedsiębiorstwa

państwowego i posiadania Skarbu Państwa w dobrej wierze wskazał art. 35 ustawy

z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst

jedn. Dz. U. z 1974 r., Nr 10, poz. 64 ze zm.), a zatem twierdził, że zapadła decyzja

administracyjna zezwalająca na przeprowadzenie rurociągu na nieruchomości

uczestnika,

zaprzeczenie

przez

uczestnika

istnieniu

decyzji,

nakłada

na

wnioskodawcę obowiązek udowodnienia jej wydania przez uprawnione organy (art. 6

k.c.). Nie jest natomiast wystarczające wykazanie faktu wydania decyzji o lokalizacji

pompowni awaryjnej, bowiem nie stanowi ona podstawy do ograniczenia prawa

własności nieruchomości przez ustanowienie trwałego obowiązku znoszenia przez

właściciela stanu ukształtowanego poprzez posadowienie urządzeń przesyłowych.

Z tych względów nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7

k.c. i art. 292 k.c. oraz art. 234 k.p.c. Wbrew argumentom podniesionym

w uzasadnieniu zarzutu naruszenia art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 176 § 1 k.c., Sąd

Okręgowy nie uznał, iż wnioskodawca nie może doliczyć okresu posiadania

poprzednich posiadaczy służebności, w tym Skarbu Państwa, lecz przyjął,

że wnioskodawca nie może doliczyć okresu dzierżenia służebności przez Kombinat

Metalurgiczny Hutę K. przed dniem 1 lutego 1989 r. Pogląd ten był konsekwencją

stanowiska wnioskodawcy, który wnosił o doliczenie okresu „posiadania" przez

Kombinat Metalurgiczny Huta K., natomiast nie wnosił o doliczenie okresu

posiadania Skarbu Państwa. Zgodnie bowiem z ustaloną linią orzecznictwa,

dopuszczalne jest zaliczenie do okresu posiadania służebności odpowiadającej

treścią służebności przesyłu, okresu posiadania przez Skarb Państwa przed dniem 1

lutego 1989 r. jeżeli nastąpiło przeniesienie posiadania, natomiast niedopuszczalne

jest przed tą datą doliczenie okresu dzierżenia przez przedsiębiorstwa państwowe

władające mieniem państwowym w ramach sprawowanego zarządu (postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK 291/09, niepubl., z dnia

13 października 2011 r., V CSK 502/10, niepubl. i powołane w nim orzeczenia).

Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.