V CSK 177/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 177/12

POSTANOWIENIE

Dnia 15 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z wniosku wierzyciela Z. B., F.W. G. m.b.H. w S. (Austria)

przy uczestnictwie D. P.

o zakaz prowadzenia działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

w L.

z dnia 2 grudnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawcy na rzecz

uczestnika postępowania 120 (sto dwadzieścia) zł kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 12 lipca 2011 r. Sąd Rejonowy w W. orzekł, że

pozbawia D. P. na okres 10 lat prawa prowadzenia działalności gospodarczej na

własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub

pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni,

fundacji lub stowarzyszeniu.

Sąd ustalił, że D. P. pełnił w „P. T. TD” M. T. M. J. spółce jawnej w Ł. funkcję

prokurenta samoistnego. Spółka nakazem zapłaty Sądu Okręgowego w L. została

zobowiązana do zapłaty na rzecz wnioskodawcy kwoty 135 908 euro. Egzekucja

z majątku spółki okazała się bezskuteczna, spółka ma także znaczne długi

w stosunku do innych wierzycieli.

Zdaniem Sądu prokurent spółki jawnej należy do kręgu podmiotów

zobowiązanych na podstawie art. 21 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. prawo

upadłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r., Nr 176, poz. 1360 ze zm.;

dalej – „u.p.n.”) do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości i ponosi

odpowiedzialność za niedopełnienie tego obowiązku. Za obciążeniem go

odpowiedzialnością za niezłożenie w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości

przemawia funkcja ochronna art. 21 ust. 3 p.u.n., nakazująca przede wszystkim

ochronę wierzycieli i samego dłużnika. W ocenie Sądu D. P. miał świadomość

podejmowanych przez wspólniczki spółki czynności zmierzających do pozbywania

się przez nie majątku ruchomego spółki. W zachowaniu D. P. Sąd dopatrzył się

winy

umyślnej,

polegającej

na

przyzwoleniu

na

dokonywanie

czynności

dotyczących majątku spółki ze znacznym pokrzywdzeniem wierzycieli.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w L.– na skutek apelacji

uczestnika postępowania – zmienił postanowienie Sądu pierwszej instancji i oddalił

wniosek oraz orzekł o kosztach postępowania za obie instancje.

Zdaniem Sądu odwoławczego prokurent jest uprawniony do złożenia

wniosku

o

ogłoszenie

upadłości,

dysponując

szczególnego

rodzaju

pełnomocnictwem, jest bowiem umocowany do podejmowania związanych

z prowadzeniem przedsiębiorstwa czynności sądowych i pozasądowych. Może

zatem nie tylko zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości, ale także reprezentować

spółkę w postępowaniu sądowym. Jednakże podstawy jego działania – według

Sądu odwoławczego – nie stanowi mandat, ale stosunek prawny łączący

prokurenta z mocodawcą. Ponosi on zatem odpowiedzialność kontraktową za

nienależyte wykonanie umowy. Z art. 21 p.u.n. nie można natomiast wyprowadzić

obowiązku prokurenta do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Nie

ponosi on zatem przewidzianej w art. 373 p.u.n. odpowiedzialności za niezłożenie

wniosku o ogłoszenie upadłości.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, wnioskodawca zarzucił

naruszenie art. 373 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 21 ust. 2 i 3 p.u.n. i art. 109 1 k.c.

oraz art. 378 § 1, art. 381, art. 382 k.p.c., art. 391 § 1 w związku z art. 217 § 2

k.p.c., art. 391 § 1 w związku z art. 233 § 1 k.p.c. i art. 391 § 1 w związku z art. 361

i 328 § 2 k.p.c. Powołując się na te podstawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia i uwzględnienie wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prawo upadłościowe i naprawcze rozróżnia osoby, którym przysługuje

uprawnienie do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 20) oraz osoby, na

których spoczywa obowiązek zgłoszenie takiego wniosku (art. 21). Nie ulega też

wątpliwości – co zauważono również w literaturze – że obowiązkowi zgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości

zawsze odpowiada uprawnienie do jego

zgłoszenia, ale uprawnieniu do zgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości nie

zawsze odpowiada obowiązek zgłoszenie takiego wniosku. Ogłoszenia upadłości

może domagać się np. wierzyciel dłużnika (art. 20 ust. 1 p.u.n), nie należy on

jednak do kręgu wymienionych w art. 21 p.u.n. podmiotów obciążonych

obowiązkiem zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Zgodnie z art. 20 ust. 2 pkt 2 p.u.n. uprawnionym do zgłoszenia wniosku

o ogłoszenie

upadłości

w

stosunku

do

osób

prawnych

oraz

jednostek

organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym odrębna ustawa

przyznaje zdolność prawną jest każdy, kto ma prawo je reprezentować sam lub

łącznie z innymi osobami. Przepis ten wywołał kontrowersje, czy przez

reprezentantów, o których w nim mowa, należy rozumieć także osoby, których

umocowanie opiera się na czynności prawnej np. prokurentów.

W literaturze zdecydowanie dominuje stanowisko, że w rozumieniu

omawianego przepisu prawo do reprezentacji osoby prawnej albo jednostki

organizacyjnej oznacza

uprawnienie wynikające z powołania w skład organu,

oparte na mandacie, a nie wynikające z czynności prawnej. Wskazuje na to sposób

sformułowania art. 20 ust. 2 pkt 2 p.u.n. oraz fakt wyraźnego wskazania w art. 20

ust. 2 pkt 5 p.u.n. likwidatorów. Wprawdzie wzgląd na ochronę wierzycieli i interes

dłużnika – zdaniem zwolenników omawianego stanowiska – mógłby przemawiać za

przyznaniem uprawnienia do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości także

prokurentom, a nawet pełnomocnikom dłużnika, jednakże nie ma do tego podstaw.

Zwrócono także uwagę, że w toku prac nad rozporządzeniem Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (tekst jedn.:

Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.) podkomisja postępowania

upadłościowego odrzuciła poprawkę wyłączającą uprawnienie prokurenta do

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, wychodząc z założenia, że jest to jasne

i bez tego.

Argumentów przemawiających za omawianą wykładnią dostarcza również

uchwała Sądu Najwyższego z dnia z dnia 21 lipca 2006 r., III CZP 45/06 (OSNC

2007, nr 22, poz. 1267), w której Sąd Najwyższy – rozstrzygając wątpliwości, czy

przewidziane w art. 1097 § 2 k.c. wygaśnięcie prokury wskutek ogłoszenia

upadłości dotyczy tylko ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku

upadłego, czy również upadłości z możliwością zawarcia układu oraz czy jest

dopuszczalne ustanowienie prokury przez upadłego, co do którego ogłoszono

upadłość z możliwością zawarcia układu, pozostawiając mu zarząd własny mieniem

wchodzącym do masy upadłości – orzekł, że z chwilą ogłoszenia upadłości prokura

wygasa, a nowa nie może być ustanowiona. W tej sytuacji trudno dopatrzeć się

racjonalnych

argumentów

przemawiających

za

przyznaniem

prokurentowi

uprawnienia do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli z chwilą

ogłoszenia upadłości traci on możliwość dalszego działania w sprawie z powodu

wygaśnięcia prokury.

W literaturze można także spotkać odmienny pogląd, że prokurent jest

uprawniony do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy.

Podejmowana przez zwolenników tego poglądu polemika dotyczy jednak kwestii

uprawnienia prokurenta do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Odnośnie

zaś kwestii obowiązku zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości i konsekwencji

jego niedopełnienia wyrażane jest stanowisko, że nie ulega wątpliwości,

iż prokurent nie ponosi odpowiedzialności za niezłożenie wniosku o ogłoszenie

upadłości, a zatem konsekwencji uchybienia obowiązkowi podjęcia stosownych

działań i złożenia wniosku w odpowiednim terminie. Czynność złożenia wniosku

o ogłoszenie upadłości – według omawianego zapatrywania – mieści się bowiem

w zakresie uprawnień prokurenta.

Przedstawiona rozbieżność poglądów miałby znaczenie w sprawie, w której

prokurent zgłosiłby wniosek o ogłoszenie upadłości. Tymczasem w niniejszej

sprawie chodzi o zastosowanie przewidzianej w art. 373 p.u.n. instytucji orzekania

o pozbawieniu prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek

oraz pełnienia wskazanych w tym przepisie funkcji, będącej – jak wyjaśniono

w uzasadnieniu projektu ustawy prawo upadłościowe i naprawcze – środkiem

dyscyplinującym

przedsiębiorców

do

rzetelnej

działalności

i

wykonywania

obowiązków ciążących na nich w postępowaniu upadłościowym. Oparta na

podstawie określonej w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n. sankcja pozbawienia prawa

prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia

oznaczonych funkcji może być stosowana wobec dłużnika lub jego reprezentanta,

którzy nie wykonali obowiązku zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości

z przyczyn i w terminach określonych w art. 21 ust. 1 i 2 p.u.n. Tymczasem nie ma

podstaw do przyjęcia, że prokurent – nawet gdyby podzielić pogląd, że przysługuje

mu

uprawnienie do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości – jest także

obciążony obowiązkiem zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Uszło uwagi

skarżącego, że przedstawiona wyżej kontrowersja w literaturze dotycząca

legitymacji prokurenta do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, do której

odwołuje

się

w skardze

kasacyjnej,

dotyczy uprawnienia

do

zgłoszenia

wspomnianego wniosku, a nie obowiązku jego zgłoszenia. Nawet zwolennicy

poglądu, że prokurent jest uprawniony do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie

upadłości przyjmują, że nie ulega wątpliwości, iż prokurent nie ponosi

odpowiedzialności za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, a zatem

konsekwencji uchybienia obowiązkowi podjęcia stosownych działań i złożenia

wniosku w odpowiednim terminie, ponieważ czynność złożenia wniosku mieści się

w zakresie uprawnień prokurenta, a nie jego obowiązków.

Reasumując, zarzut skarżącego, że zaskarżone postanowienie zostało

wydane z naruszeniem art. 373 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 21 ust. 2 i 3 p.u.n. oraz

1091 k.c. przez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż zakaz prowadzenia

działalności gospodarczej nie może zostać orzeczony wobec uczestnika jako

prokurenta, należało uznać za nieuzasadniony.

Zaskarżone postanowienie nie zostało wydane także – wbrew zarzutom

skarżącego – z naruszeniem przytoczonych w skardze kasacyjnej przepisów

postępowania.

Zarzuty naruszenia art. 378 § 1, art. 381, art. 382, k.p.c. art. 391 § 1

w związku z art. 217 § 2 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c.

sprowadzają się w istocie do zakwestionowania zasadności oddalenia wniosków

dowodowych

zgłoszonych

w

odpowiedzi

na

apelację

na

okoliczność,

czy uczestnika postępowania – ze względu na sposób wykonywania prokury – nie

należało traktować jako wspólnika spółki. Skarżący nie przedstawił przekonujących

argumentów, że pominięte tych dowodów mogły mieć istotny wpływ na wynik

sprawy. Działanie prokurenta z przekroczeniem prokury, czy dopuszczanie się

czynów, które – w przekonaniu skarżącego mogły wyczerpywać znamiona

przestępstwa firmanctwa – może uzasadniać jego odpowiedzialność z tytułu

nienależytego wykonywania prokury czy odpowiedzialność karnoskarbową, ale nie

daje podstaw do traktowania go jako wspólnika spółki jawnej uprawnionego do

reprezentowania spółki (art. 29 k.s.h.), wobec którego można orzec sankcję

przewidzianą

w art.

p.u.n.

Należy

także

przypomnieć,

że

zgodnie

z ugruntowanym orzecznictwem zarzut naruszenia art. 391 § 1 w związku z art.

233 § 1 k.p.c. – ze względu na art. 3983 § 3 k.p.c., wyłączający z podstawy skargi

kasacyjnej zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów – uchyla się spod

kontroli kasacyjnej (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2009 r.,

III CSK 338/08, nie publ., z dnia 30 lipca 2012 r., II CSK 10/12, nie publ. i z dnia

6 sierpnia 2012 r., II CSK 108/12, nie publ.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jest ugruntowane stanowisko, że zarzut

naruszenia art. art. 328 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może być uznany za

uzasadniony jedynie wtedy, gdy uzasadnienie uniemożliwia kontrolę kasacyjną

orzeczenia (por. por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2001 r.,

I CKN 185/01, nie publ., wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2003 r., I CKN

1862/00, nie publ., z dnia 7 października 2005 r., IV CK 122/05, nie publ., z dnia

28 lutego 2006, III CSK 149/05, nie publ., z dnia 14 stycznia 2008 r., I CSK 347/07,

nie publ. i z dnia 21 lutego 2008 r., III CSK 264/07, OSNC-ZD 2008, nr 4, poz. 118).

Taka sytuacja nie zachodzi w sprawie, zaskarżony wyrok poddaje się kontroli

kasacyjnej, zwłaszcza nie uniemożliwia jej zwięzłe uzasadnienie dotyczące

oddalenia wniosków dowodowych. Zarzut, że zaskarżone postanowienie zostało

wydane z naruszeniem art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. należało zatem

uznać za nieuzasadniony.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, ja w sentencji

postanowienia. (art. 39814 k.p.c. oraz art. 520 § 3 w związku z art. 398 21 i art. 391

§ 1 k.p.c.).

es