V CSK 175/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 175/11

POSTANOWIENIE

Dnia 28 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku Ewy W.-A.

przy uczestnictwie Artura R., Piotra R. i Olgi H.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Artura R.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 listopada 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że

spadek po Krystynie Kazimierze R., zmarłej 20 stycznia 2008 r., na podstawie

testamentu własnoręcznego z dnia 10 września 2004 r. nabyła wprost córka

spadkodawczyni Ewa W.-A.

Sąd ustalił, że spadkodawczyni w chwili śmierci była wdową posiadającą

dwoje dzieci: wnioskodawczynię Ewę W.-A. oraz uczestnika postępowania Artura

R., a w skład spadku wchodzi własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu

mieszkalnego położonego w W. przy ul. W. Nr [...], które wyczerpuje cały spadek.

Spadkodawczyni sporządziła własnoręcznie trzy testamenty:

1)

z dnia 12 października 1994 r., którym mieszkanie z wyposażeniem przekazała

synowi Arturowi;

2)

z dnia 2 sierpnia 1998 r., którym mieszkanie przekazała wnukom Oldze R. i

Piotrowi R. (dzieciom syna Artura), a córkę ustanowiła wykonawcą testamentu;

3)

z dnia 10 września 2004 r. o treści: „Ja Krystyna R. zapisuję swoje mieszkanie

mojej córce Ewie W.-A., która w razie sprzedaży mieszkania zapewni

mieszkanie mojemu synowi Arturowi R.”.

Artur R. nadużywał alkoholu i znęcał się nad rodziną (żoną i dziećmi),

dlatego Sąd Rejonowy – uwzględniając powództwo matki – wyrokiem z dnia 10

grudnia 1998 r. (sygn. akt IC 988/98) orzekł jego eksmisję z lokalu położonego w

W. przy ul. W.[...].

Z inicjatywy spadkodawczyni wszczęte też zostało wobec syna Artura R.

postępowanie karne zakończone prawomocnym skazaniem go za czyny z art. 157

§ 1 k.k. i art. 207 § 1 k.k. na karę jednego roku pozbawienia wolności,

z zawieszeniem wykonania orzeczonej kary na okres 3 lat próby (wyrok Sądu

Rejonowego z dnia 29 lipca 1998 r., sygn. akt II K 1027/98 oraz wyrok Sądu

Wojewódzkiego z dnia 11 grudnia 1998 r., sygn. akt IV Ka 656/98).

Postępowanie Artura R. wymusiło wyprowadzenie się członków rodziny

(matki, żony i dzieci) z mieszkania przy ul. W. Nr [...]. Spadkodawczyni w latach

1998-2003 mieszkała u córki i zięcia przy ul. P. w W., potem wprowadziła się do

swojego mieszkania, ale w 2004 r. przez pół roku mieszkała u córki.

Sąd na podstawie opinii psychiatrycznej ustalił również, że spadkodawczyni

– wbrew zarzutom Artura R. – w chwili sporządzenia ostatniego testamentu działała

z rozeznaniem, a jej stan psychiczny i emocjonalny nie dyskwalifikował

rozrządzenia testamentowego. Za skutecznością prawną testamentu z dnia

10 września 2004 r. przemawiało również – zdaniem Sądu – domniemanie z art.

961 k.c., ponieważ testament obejmował bezspornie cały spadek. Istniały też

poważne argumenty przemawiające za ostatnią decyzją testatorki, w sytuacji gdy

dorosłe wnuki się usamodzielniły i mają własne mieszkania, a naganne

postępowanie syna wymusiło wykluczenie go z kręgu spadkobierców.

Stanowisko te podzielił Sąd Okręgowy, oddalając apelację Artura R.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że ostatni testament jest ważny i uchyla

wcześniejsze testamenty (art. 946 k.c.). Została w nim wyrażona jednoznacznie

wola testatorki powołania do spadku wyłącznie córki (art. 948 k.c.), natomiast

fragment testamentu dotyczący pomocy w zapewnieniu mieszkania dla syna

odpowiada pojęciu zapisu (art. 968 § 1 k.c.).

Uczestnik postępowania Artur R. w skardze kasacyjnej powołał się na

naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

1)

art. 968 § 1 k.c. i art. 948 k.c. przez przyjęcie, że zamieszczony w testamencie

z dnia 10 września 2004 r. obowiązek zapewnienia mieszkania uczestnikowi

jest zapisem;

2)

art. 962 k.c. przez przyjęcie, że umiejscowiony w nim warunek lub termin

dotyczą zdarzeń istniejących przed otwarciem spadku;

3)

art. 948 § 1 i 2 k.c. przez nieprzyjęcie takiej jego wykładni, która by pozwoliła

nadać rozrządzeniu testamentowemu rozsądnej treści w postaci potwierdzenia,

że spadkodawczyni uczyniła spadkobiercami córkę i syna w częściach

równych.

Skarżący wniósł w konsekwencji o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i stwierdzenie nabycia spadku na rzecz wnioskodawczyni i jego w częściach

równych wprost.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 962 k.c. jest oczywiście bezzasadny, gdyż przepis ten

nie zaktualizował się w rozpoznawanej sprawie. Powołanie wnioskodawczyni

w testamencie z dnia 10 września 2004 r. było bezwarunkowe. Kategoryczna

wypowiedź testatorki „zapisuje swoje mieszkanie córce ...” dowodzi rozrządzenia

testamentowego bez żadnych uwarunkowań. Zupełnie innym zagadnieniem jest

obciążenie powołanego bezwarunkowo spadkobiercy określonym obowiązkiem, co

– jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy – może mieć charakter zapisu (art. 968 § 1

k.c.).

Wyrażone w skardze kasacyjnej wypowiedzi uczestnika kwestionujące

istnienie zapisu, a w szczególności jego wykonalność, nie mogą wpłynąć na wynik

postępowania sądowego. W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie

rozstrzyga problemu zapisu, ponieważ roszczenie z tytułu zapisu może być

dochodzone jedynie w procesie, w odrębnej sprawie. Zapisobierca nie jest

spadkobiercą, nabywa tylko wierzytelność o wykonanie zapisu. Sąd spadku nie

może więc rozstrzygać o przesłankach i skuteczności zapisu w sposób

prejudycjalny. Podobnie nie jest uprawniony do orzekania o zachowku (art. 991

k.c.), który także jest konsekwencją określonego rozrządzenia testamentowego.

Zasadnicze zarzuty skarżącego dotyczą wszakże wykładni testamentu, która

– jego zdaniem – może prowadzić do konkluzji, że zamiarem spadkodawczyni było

powołanie do spadku dwojga jej dzieci w częściach równych. Zarzuty te są

nieuzasadnione.

Jest bezsporne, że mieszkanie spadkodawczyni stanowi składnik majątkowy

wyczerpujący cały spadek (art. 961 k.c.), zatem przekazanie go wnioskodawczyni

w testamencie oznacza desygnowanie jej na jedynego spadkobiercę. Interpretacji

– na podstawie art. 948 k.c. – podlegają jedynie niejasne rozrządzenia

testamentowe, pozostające ze sobą w sprzeczności. Tymczasem spadkodawczyni

wyraziła swoją wolę wskazania spadkobiercy w sposób jednoznaczny. Co więcej,

wolę

tę

w sposób

oczywisty

potwierdzają

okoliczności

złożenia

takiego

oświadczenia (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1997 r.,

II CKN 542/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 118). Oba Sądy rozważyły te okoliczności

w sposób wszechstronny, także „w ujęciu historycznym”, uzasadniając racjonalność

decyzji testatorki uczynienia córki jedyną spadkobiorczynią, z wyłączeniem syna

z kręgu spadkobierców ze względów oczywistych, z racji wieloletniego niegodnego

postępowania wymierzonego deliktowo w najbliższą rodzinę. W tym kontekście,

proponowana przez uczestnika wykładnia testamentu byłaby oczywiście niezgodną

z wolą testatorki, sprzeczną z dyrektywą określoną w art. 948 k.c.

Z braku uzasadnionych podstaw należało w konsekwencji oddalić skargę

kasacyjną (art. 39814 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).