V CSK 168/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 168/12

POSTANOWIENIE

Dnia 15 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. W.

przy uczestnictwie P. W.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia

Sądu Okręgowego w B.

z dnia 10 stycznia 2012 r.,

uchyla

zaskarżone

postanowienie,

z

wyjątkiem

rozstrzygnięcia oddalającego wniosek A. W. o rozliczenie

nakładu z majątku osobistego na majątek wspólny, i przekazuje

sprawę

Sądowi

pozostawiając

Okręgowemu

temu

Sądowi

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

do ponownego

rozpoznania,

rozstrzygnięcie

o

kosztach

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 10 czerwca 2011 r., wydanym w

sprawie o podział majątku wspólnego, oddalił wniosek A. W. o ustalenie nierównych

udziałów w majątku wspólnym (pkt 1 sentencji), ustalił, że w skład majątku

wspólnego wchodzi prawo własności położonej w B. nieruchomości zabudowanej

domem i określone ruchomości (pkt 2a i 2b sentencji), ustalił, że wnioskodawczyni

poniosła nakład z majątku osobistego na majątek wspólny w wysokości 75 000 zł

(pkt 3 sentencji), ustalił, że A. W. po ustaniu wspólności ustawowej poniosła ciężary

i wydatki z majątku osobistego na majątek odrębny w wysokości 28 491 zł (pkt 4

sentencji), dokonał podziału majątku wspólnego w ten sposób, że prawo własności

wymienionej nieruchomości oraz ruchomości przyznał wnioskodawczyni (pkt 5

sentencji), tytułem spłaty udziałów w majątku wspólnym oraz rozliczenia nakładów,

ciężarów i wydatków zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika 116 755 zł,

płatne w 21 ratach miesięcznych (pkt 6 sentencji), tytułem rozliczenia kosztów

postępowania zasądził od uczestnika postępowania na rzecz wnioskodawczyni

1200 zł (pkt 7 sentencji) i orzekł, że w pozostałym zakresie każdy uczestnik ponosi

koszty związane ze swoim udziałem w sprawie (pkt 8 sentencji).

Sąd ustalił, że małżeństwo uczestników postępowania, zawarte w dniu

15 września 1989 r., zostało rozwiązane przez rozwód wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 18 czerwca 2009 r., prawomocnym od dnia 10 lipca 2009 r.

W początkach małżeństwa P. W. pracował w hurtowni farmaceutycznej,

dodatkowo w szkole, sprzedawał też rzeczy na bazarze w G. Od dnia 1 maja 1997

r. do 30 listopada 2008 r. pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy. W chwili

zamknięcia rozprawy był zatrudniony na okres próbny w firmie „S.” jako pracownik

ochrony; ponadto zajmuje się zarobkowo

robieniem zdjęć w szkołach,

przedszkolach i na uroczystościach. Wnioskodawczyni początkowo pracowała w

firmie „T.”, następnie w bankach; obecnie w banku zarabia 3800 zł.

W dniu 19 stycznia 2007 r. P. W. darował żonie ½ udziału w nieruchomości

objętej podziałem majątku. W chwili sporządzenia umowy darowizny nieruchomość

była jeszcze niezabudowana. Wnioskodawczyni sprzedała dnia 10 października

2006 r. 1/3 udziału w odziedziczonej nieruchomości i uzyskaną cenę w wysokości

75 000 zł przeznaczyła na budowę domu. W dniu 24 czerwca 2008 r. byli

małżonkowie zaciągnęli także kredyt hipoteczny w wysokości 87 319,24 CHF na

budowę domu. Na objętej podziałem nieruchomości został wybudowany dom

jednorodzinny, o powierzchni 114,16 m2, wartości 525 500 zł. Do spłaty pozostał –

według stanu z dnia 2 czerwca 2011 r. – kredyt w wysokości 208 141,16 zł.

Od orzeczenia rozwodu wnioskodawczyni spłaca kredyt hipoteczny i ponosi

koszty związane z utrzymaniem domu; łączna kwota poniesionych przez nią

nakładów z tego tytuły wyniosła 28 491,11 zł. Komornik sądowy przy Sądzie

Rejonowy prowadzi przeciwko uczestnikowi postępowanie egzekucyjne w celu

zaspokojenia długu w ING Banku Śląskim, Urzędzie Skarbowym i ZUS w łącznej

wysokości 10 174,63 zł. W dniu 3 kwietnia 2003 r. P. W. zawarł umowę z A. M., w

której zobowiązał się sprawować opiekę nad A. M. Uczestnik postępowania został

powołany przez A. M. na podstawie testamentu z dnia 12 kwietnia 1996 r. jako jej

jedyny spadkobierca. A. M. zaproponowała też uczestnikowi pomoc w spłaceniu

udziału wnioskodawczyni w nieruchomości objętej podziałem.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek o ustalenie nierównych udziałów w majątku

wspólnym, ponieważ wnioskodawczyni nie wykazała, aby zaistniały przesłanki

przewidziane w art. 43 § 2 k.r.o. Zdaniem Sądu dokonana przez uczestnika

darowizna udziału w nieruchomości nie stanowi nakładu z majątku osobistego na

majątek wspólny, gdyż przejęcia składników majątkowych na podstawie umowy

darowizny nie można w świetle obowiązujący przepisów uznać za nakład z majątku

osobistego na majątek odrębny. Wnioskodawczyni przysługuje natomiast zwrot na

podstawie art. 45 § 1 k.r.o. nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny,

obejmujący nakłady z tytułu przeznaczonej na budowę domu ceny sprzedaży

udziału w nieruchomości spadkowej oraz spłaconego kredytu i kosztów utrzymania

domu. Prawo własności nieruchomości, którego domagali się oboje uczestnicy, Sąd

przyznał wnioskodawczyni, albowiem – jego zdaniem – przemawia za tym

całokształt

okoliczności

sprawy,

w

szczególności

konflikt

między

byłymi

małżonkami. Zdaniem Sądu sytuacja majątkowa wnioskodawczyni pozwoli jej

tytułem spłaty udziału w majątku wspólnym zapłacić uczestnikowi pierwszą ratę

w wysokości 76 755 zł w terminie dwóch miesięcy od uprawomocnienia się wyroku

i następne w wysokości po 2000 zł miesięcznie każda.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd

– po rozpoznaniu apelacji obu

uczestników postępowania – zmienił postanowienie Sądu pierwszej instancji w

zakresie rozstrzygnięcia zawartego w pkt 3 sentencji i oddalił wniosek

wnioskodawczyni, w zakresie rozstrzygnięci zawartego pkt 5 sentencji przez

dodanie, „wraz z ruchomościami, o których mowa w pkt 2b”, i w zakresie

dotyczącym rozstrzygnięcia zawartego w pkt 6 sentencji w ten sposób, że tytułem

spłaty udziału w majątku wspólnym zasądził od wnioskodawczyni na rzec

uczestnika 154 435 zł, płatne w 120 ratach miesięcznych, z tym że pierwszą ratę

ustalił w wysokości 35 435 zł, a pozostałe w wysokości po 1000 zł każda (pkt I

sentencji), oddalił obie apelacje w pozostałej części (pkt II sentencji) i orzekł,

że każdy z uczestników ponosi koszty postępowania apelacyjnego związane ze

swoim udziałem w sprawie (pkt III sentencji).

Sąd odwoławczy – po uzupełnieniu materiału sprawy dodatkowym

przesłuchaniem

uczestników

postępowania

na

okoliczność

podlegających

rozliczeniu w sprawie nakładów i wydatków – ustalił, że byli małżonkowie uzgodnili,

że każdy z nich przeznaczy na budowę domu składniki majątku osobistego

o zbliżonej wartości. Dlatego uczestnik darował żonie udział w nieruchomości

wartości 126 000 zł, a wnioskodawczyni przeznaczyła na budowę domu pieniądze

uzyskane ze sprzedaży udziału w majątku spadkowym w kwocie 132 000 zł. Mając

na względzie to porozumie, leżące w interesie obu stron, służące dobru rodziny,

Sąd odwoławczy uznał, że zgłoszony przez wnioskodawczynię wniosek o zwrot

nakładu z majątku osobistego na majątek odrębny, w zakresie obejmującym kwotę

132 000 zł, należało oddalić jako sprzeczny z zasadami współżycia społecznego

(art. 5 k.c.). W pozostałym zakresie Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia

faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Podwyższenie należnej

uczestnikowi spłaty z tytułu wartości udziału w majątku wspólnym jest

konsekwencją częściowej zmiany podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.

Sąd podzielił zarzut apelującej, że nie jest ona w stanie spłacić udziału

uczestnika w majątku wspólnym w ratach określonych w postanowieniu Sądu

pierwszej instancji i dlatego rozłożył spłatę udziału na maksymalny okres 10 lat.

Zarzuty apelacyjne uczestnika, z wyjątkiem zmierzających do zakwestionowania

wysokości spłaty udziału, Sąd odwoławczy uznał za nieuzasadnione. Podkreślił,

że zarzut kwestionujący sposób podziału ze względu na jego „oczywistą

nietrafność nie wymaga dłuższego wywodu”, uznał też, że „dom w ustalonym stanie

faktycznym jest niepodzielny”.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik uczestnika

postępowania zarzucił naruszenie art. 212 § 2 i 3 k.c. oraz art. 623 i 382 k.p.c.

i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 567 § 3 k.p.c. do postępowania o podział majątku wspólnego

po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami stosuje się odpowiednio

przepisy o dziale spadku, tj. art. 680-689 k.p.c., przy czym do działu spadku stosuje

się odpowiednio przepisy dotyczące zniesienia współwłasności, a w szczególności

art. 618 § 2 i 3 k.p.c. (art. 688 k.p.c.). Oznacza to, że w wyniku odesłania drugiego

stopnia

do

postępowania

o

podział

mają

wspólnego

mają

odpowiednie

wszyscy

uczestnicy

zastosowanie art. 617, art. 618 § 1, art. 619, art. 621-625 k.p.c.

Z

przytoczonych

przepisów

wynika,

że

gdy

postępowania złożą zgodny wniosek co do sposobu podziału majątku wspólnego,

sąd wyda postanowienie odpowiadające treści wniosku, jeżeli projekt podziału nie

sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza

w sposób

rażący

interesu

osób

uprawnionych,

a

projektowany

podział

nieruchomości na jej części jest zaznaczony na planie sporządzonym według zasad

obowiązujących

przy

oznaczaniu

nieruchomości

w

księgach

wieczystych,

określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r.

w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102,

poz. 1122 ze zm.) (art. 622 § 2 w związku z art. 621 k.p.c.).

W sytuacji, w której nie ma zgodnego wniosku co do sposobu podziału

majątku wspólnego, pierwszeństwo ma sposób polegający na podziale tych

składników majątkowych, które dają się podzielić (tj. ich podział nie jest sprzeczny

z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy i nie

pociąga za sobą istotnej zmiany rzeczy lub znacznego zmniejszenia jej wartości),

i przyznaniu przedmiotów majątkowych tak powstałych i składników majątkowych,

które nie dają się podzielić, każdemu z małżonków stosownie do wielkości ich

udziałów w majątku wspólnym (art. 211 k.c.). Jeżeli podział ten nie będzie w pełni

odpowiadał wartości udziałów w majątku wspólnym, sąd zasądzi odpowiednią

dopłatę od jednego z małżonków na rzecz drugiego z nich (art. 212 § 1 zdanie

pierwsze k.c.).

Jeżeli opisany w powyższym akapicie sposób podziału majątku wspólnego

nie jest możliwy lub celowy, sąd może wszystkie składniki majątku wspólnego

przyznać jednemu z małżonków i zasądzić od niego na rzecz drugiego z nich

spłatę, odpowiadającą wartości jego udziału w majątku wspólnym (art. 212 § 2

k.p.c.). Sąd może również dokonać – co ma jednak miejsce wyjątkowo i dotyczy

zwykle nieruchomości – podziału majątku wspólnego przez sprzedaż składników

majątku stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (art. 212 § 2

in fine k.p.c.).

W literaturze i w orzecznictwie przyjmuje się zgodnie, że Kodeks cywilny

preferuje zniesienie współwłasności przez podział rzeczy wspólnej. Wynika to

wyraźnie z postanowień art. 211, art. 212 § 2 i art. 214 k.c. Jeżeli zniesienie

współwłasności następuje na podstawie orzeczenia sądowego, sąd powinien więc

przede wszystkim brać pod rozwagę ten sposób wyjścia ze wspólności, chyba że

współwłaściciele żądają przyznania rzeczy wspólnej jednemu z nich w zamian za

spłatę udziału albo sprzedania jej stosownie do przepisów Kodeksu postępowania

cywilnego. W wypadku niezgłoszenia takich żądań, sąd powinien ustalić, czy

istnieje fizyczna i prawna możliwość podziału, a dopiero, gdy podział jest

niedopuszczalny –

a przedmiotem podziału jest nieruchomość

– znieść

współwłasność w sposób określony w art. 212 § 2 bądź art. 214 k.c.

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1978 r., III CRN

214/78, nie publ., z dnia 15 czerwca 2000 r., II CKN 1061/98, nie publ. i z dnia

8 maja 2008 r., V CSK 14/08, nie publ.).

Nie ulega wątpliwości, że w sprawie uczestnicy postępowania nie złożyli

zgodnego wniosku co do sposobu podziału majątku wspólnego (art. 622 k.p.c.).

Sąd powinien zatem decyzję o przyznaniu składników należących do objętego

podziałem majątku wspólnego wnioskodawczyni, z obowiązkiem spłaty przez nią

udziału uczestnika postępowania w majątku wspólnym, poprzedzić ustaleniem,

że nie istnieje fizyczna i prawna możliwość podziału należących do majątku

wspólnego

składników,

zwłaszcza

zabudowanej

domem

nieruchomości.

Tymczasem w zaskarżonym postanowieniu, co trafnie zarzucił skarżący, nie ma

żadnych ustaleń w tym zakresie, mimo że uczestnik postępowania na rozprawie

apelacyjnej w dniu 4 listopada 2011 r. wyraźnie oświadczył, iż objęta podziałem

majątku wspólnego zabudowana nieruchomość daje się podzielić fizycznie.

Wymaganiu zbadania omawianej przesłanki, stanowiącej podstawę zastosowania

art. 212 § 2 k.c., nie czyni zadość lakoniczne stwierdzenie Sądu, że „dom jest

w ustalonym stanie faktycznym niepodzielny”. Nie poddaje się ono też weryfikacji,

albowiem podstawa faktyczna zaskarżonego postanowienia nie zawiera ustaleń

dotyczących fizycznej i prawnej możliwości podziału nieruchomości. W tej sytuacji

nie można odeprzeć zarzutu skarżącego, że zaskarżone postanowienie zostało

wydane z naruszeniem art. 212 § 2 k.c. i art. 623 k.p.c.

W związku z zawartym w uzasadnieniu Sądu pierwszej instancji argumentem,

że konflikt miedzy byłymi małżonkami przemawia za przydzieleniem nieruchomości

jednemu z nich, należy przypomnieć, że wprawdzie w wyroku z dnia 3 października

1980 r., III CRN 126/80 (OSNCP 1981, Nr 8, poz. 150) Sąd Najwyższego wyraził

pogląd,

zaaprobowany

współwłaścicielami

wówczas

budynku

w

poważny

piśmiennictwie,

że

konflikt

stanowić

może

istniejący

między

okoliczność

uzasadniającą odmowę zniesienia współwłasności przez ustanowienie odrębnej

własności lokali, jednakże w postanowieniu z dnia 4 listopada 2002 r., III CKN

1283/00 Sąd Najwyższy odstąpił od tego stanowiska i wyraził zapatrywanie,

że konflikt osobisty istniejący między współwłaścicielami budynku mieszkalnego

nie

stanowi

samodzielnej

przesłanki

uzasadniającej

odmowę

zniesienia

współwłasności przez ustanowienie odrębnej własności lokalu z powołaniem się na

społeczno-gospodarcze

przeznaczenie

rzeczy.

Sąd

Najwyższy

podkreślił,

że za zamianą kierunku orzecznictwa przemawiają także - poza treścią art. 211

k.c. - zmiany w zakresie stosunków społeczno-gospodarczych, które poprzednio,

zwłaszcza w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, w dużym stopniu

ograniczały obrót nieruchomościami lokalowymi (por. także postanowienie Sąd

Najwyższego z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK 358/11, nie publ.).

Nie ma potrzeby odnoszenia się do zarzutu naruszenia art. 212 § 3 k.c. nie

tylko dlatego, że skarżący podniósł zarzut naruszenia tego przepisu jedynie na

wypadek nieuwzględnienia zarzutu naruszenia art. 212 § 2 k.c. i art. 623 k.p.c., ale

także dlatego, że ocena przyznanej skarżącemu spłaty oraz oznaczenie terminów

i sposobu jej uiszczenia byłaby przedwczesna. Warto jednak ubocznie zauważyć,

że w sytuacji, w której współwłaściciele mają równe udziały w nieruchomości,

to – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 lipca 2000 r., IV CKN

(nie publ.) – zważywszy na tę okoliczność oraz funkcje gospodarcze i osobiste

domu mieszkalnego, sąd przy podziale powinien dążyć do ukształtowania sytuacji

prawnej i ekonomicznej współwłaścicieli w sposób zbliżony do stanu sprzed

zniesienia współwłasności. Tylko wówczas będzie można stwierdzić, że należne

udziały zostały przekształcone w inne prawa, a nie odjęte uprawnionym. Przyznania

zaś współwłaścicielowi spłata z tytułu jego udziału we współwłasności domu

powinna

umożliwiać mu zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych w rozsądnym

terminie i na poziomie zbliżonym do stanu sprzed zniesienia współwłasności.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39814 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i 391 § 1

k.p.c.).

es