V CSK 156/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 156/09

POSTANOWIENIE

Dnia 24 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Z. Kopalni Surowców Mineralnych S.A.

w C. (obecnie: O. Kopalnie Surowców Mineralnych - spółka z o.o. w C.)

przeciwko Elektrowniom Szczytowo-Pompowym S.A. w W. (obecnie: PGE Energia

Odnawialna S.A. w W.)

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 grudnia 2008 r.,

1)

2)

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie

Sądu Okręgowego w O. z dnia 14 sierpnia 2008 r. w

części dotyczącej odrzucenia pozwu w odniesieniu do

żądanej kwoty 19.264,34 zł (dziewiętnaście tysięcy

dwieście sześćdziesiąt cztery złotych i 34/100 ) z tytułu

dochodu (zysku) za korzystanie przez pozwanego z

urządzeń wodnoenergetycznych oraz co do kosztów

procesu i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego;

oddala skargę kasacyjną w części pozostałej.

Uzasadnienie

Z. Kopalnie Surowców Mineralnych S.A. wniosły o zasądzenie od Elektrowni

Szczytowo-Pompowych S.A. kwoty 415.214,80 zł z odsetkami i kosztami procesu

tytułem odpłatności za korzystanie przez pozwanego z urządzeń hydrotechnicznych

stanowiących własność powoda w okresie od 1 lutego 2006 r. do 31 grudnia 2006 r.

Powód wyjaśnił, że podstawą określenia odpłatności były jego wydatki na

utrzymanie tych obiektów, a mianowicie:

1)

udział w podatku do gruntów, na których położone są urządzenia

hydrotechniczne;

2)

uiszczony podatek od nieruchomości w kwocie 162.908,47 zł;

3)

koszty przeglądów urządzeń (3000 zł);

4)

koszty obsługi i konserwacji (10000, zł);

5)

koszty rocznej amortyzacji (162.852,35 zł);

6)

koszty zarządu i ubezpieczeń (5000, zł);

7)

zysk w wysokości 6% (21.015,65 zł rocznie).

Sąd Okręgowy w O. ustalił, że w 1984 r. rozpoczęły się przygotowania do

zagospodarowania odcinka rzeki B. w celu uzyskania sterowanej retencji wodnej na

potrzeby przeciwpowodziowe i energetyczne, a mianowicie na wyrobisku górniczym

kopalni kruszywa R. planowano utworzenie wielozadaniowego zbiornika wodnego

przy wykorzystaniu rzecznych wód przepływowych oraz zbudowanie elektrowni

wodnej. Strony były wówczas przedsiębiorstwami państwowymi zobowiązanymi

„centralnie”

do

przeprowadzenia

wspólnej

inwestycji

hydroenergetycznej

i

inwestycja ta była kontynuowana po 1990 roku, gdy współinwestorzy uzyskali

status spółek

akcyjnych. W

procesie inwestycyjnym

doszło

do

wydania

niezbędnych decyzji administracyjnych, w tym – decyzji wodnoprawnych.

Pierwsze dwa porozumienia strony zawarły w 1998 r., ale istotne było

porozumienie z dnia 15 maja 2003 r., w którym:

-

potwierdzono, że jaz wpustowy zostanie zbudowany na terenie kopalni „R.”,

będącej własnością powoda;

-

określono finalne koszty budowy według przyjętego projektu (13,5 mln zł),

które poniosą wspólnie; powód w wysokości 7 mln zł, a pozwany

w wysokości 6,5 mln zł;

-

przyjęto, że wyłącznym inwestorem elektrowni jest pozwany;

-

ustalono, że po upływie 10 lat od uruchomienia elektrowni jaz nieodpłatnie

przejmie pozwany.

Sąd ustalił ponadto, że właścicielem obiektów wodnenergetycznych (poza

elektrownią) jest powód, a korzysta z nich pozwany. Po rozpoczęciu eksploatacji

tych urządzeń na początku 2006 r. strony nie osiągnęły porozumienia w sprawie

ponoszenia kosztów ich eksploatacji, nie zawarły m.in. proponowanej przez

powoda umowy dzierżawy.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko pozwanego, że droga sądowa w tej

sprawie jest niedopuszczalna i odrzucił pozew postanowieniem z dnia 14 sierpnia

2008 r. na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. Sąd uznał mianowicie, iż przedmiotem

dochodzonego roszczenia są „koszty utrzymania urządzeń wodnych’, o których

orzeka w drodze decyzji organ administracyjny właściwy do wydania pozwolenia

wodnoprawnego (art. 64 ust. 1a prawa wodnego).

Stanowisko te zaaprobował Sąd Apelacyjny, oddalając zażalenie powoda

postanowieniem z dnia 22 grudnia 2008 r.

Sąd ten podkreślił, że strony nie zawarły żadnej umowy w przedmiocie

ponoszenia kosztów utrzymania urządzeń, a właściwym do ich określenia jest

organ administracyjny. Nie doszło ponadto do uznania się niewłaściwym przez

organ wodnoprawny (art. 1991 k.p.c.).

Powód w skardze kasacyjnej wniósł o uchylenie tego postanowienia,

powołując się na naruszenie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 1 i 2 § 1

k.p.c., art. 64 ust. 1a prawa wodnego oraz art. 225 k.c. w związku z art. 224 § 2 k.c.

Skarżący podkreślił, iż roszczenie swoje opiera na przepisach prawa

cywilnego (art. 224-225 k.c.), a nie na art. 64 ust. 1a prawa wodnego

uzależniającym wydanie decyzji od wystąpienia szkody polegającej na poniesieniu

kosztów utrzymania urządzeń wodnych. Przy cywilnoprawnej podstawie roszczenia

przysługuje droga sądowa (art. 1 k.p.c.), także przy zbiegu roszczeń.

Powód twierdził również, iż pozwany pozostawał w złej wierze, gdyż miał

pełną świadomość, że nie przysługiwało mu żadne uprawnienie do korzystania

z jazu spustowego i z pozostałych urządzeń hydrotechnicznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przeprowadzona przez strony wspólna inwestycja hydroenergetyczna była

celowa, zgodna z przepisami prawa wodnego. Racjonalne korzystanie z wód

podlega bowiem m.in. na piętrzeniu i retencjonowaniu śródlądowych wód

powierzchniowych na potrzeby przeciwpowodziowe i energetyczne, a także na

wydobywaniu z wód powierzchniowych kamienia, żwiru, piasku oraz innych

materiałów (art. 31 ust. 4 pkt 7 i 8 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne,

jedn. tekst Dz. U. z 2005 r., nr 239, poz. 2019 ze zm., dalej: „pr. wod.”). Inwestycji

sprzyjały warunki środowiskowe postaci rzeki przylegającej do dużego wyrobiska

kopalni kruszywa. Z inwestycji miały korzystać docelowo obie strony,; pozwany

przez

uruchomienie

elektrowni

wodnej,

a

powód

przez

poszerzenie

eksploatacyjnych terenów kopalnianych. W tym kontekście oczywiście bezzasadny

jest zarzut skarżącego, że pozwany korzysta z urządzeń wodnoenergetycznych

w złej wierze. Jest oczywiste, że pozwany współinwestor wywodzi swoje uprawnień

z umów stron oraz decyzji administracyjnych. Powód nie ma podstaw do

kwestionowania wykorzystywania przez pozwanego wody przepływowej na cele

energetyczne.

Nie istnieje również sugerowany przez skarżącego „zbieg podstaw prawnych

odpowiedzialności pozwanego”. Powód nie może bowiem zadecydować, że sąd

powszechny

rozpozna

merytorycznie

sprawę

rozstrzyganą

przez

organ

administracyjny.

Prawo wodne normuje generalnie problematykę administracyjnoprawną.

Szeroki

zakres

oddziaływania

administracyjnego

na

właścicieli

gruntów

w przedmiocie gospodarowania przez nich zasobami wodnymi pozostaje w związku

z wyraźną preferencją administracyjnego trybu rozstrzygania sporów wynikłych

na tym tle (art. 185 –188 pr. wod.) i w konsekwencji droga sądowa została tu

wyraźnie ograniczona (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1971 r.,

III CZP 28/71, OSNC 1972, nr 3, poz. 43 oraz uchwała z dnia 4 czerwca 2004 r.,

III CZP 27/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 119). Jest to związane ze szczególną

kompetencją państwa do gospodarowania wodami (zob. m.in. art. 1, 2 i 4 pr. wod.).

Na kompetencję tą, wyrażoną w art. 64 ust. 1a pr. wod., powołały się oba Sądy

w rozpoznanej sprawie, uznając, że droga sądowa jest w niej niedopuszczalna.

Przepis ten stanowi, iż w kosztach utrzymania urządzeń wodnych uczestniczy ten,

kto odnosi z nich

korzyść; ustalenia i podziału kosztów dokonuje na wniosek

właściciela urządzenia wodnego, w drodze decyzji, organ właściwy do wydania

pozwolenia wodnoprawnego. W ocenie Sądów, roszczenie powoda dotyczy

refundacji tych kosztów. Powód twierdzi natomiast, że roszczenie swoje oparł na

przepisach prawa cywilnego (art. 224-225 k.c.), uzasadniających drogę sądową.

W judykaturze dominuje pogląd, że droga sądowa jest dopuszczalna, jeżeli

powód opiera swoje roszczenie na zdarzeniach prawnych, które mogą stanowić

źródło stosunków cywilnoprawnych. Istotne są zatem okoliczności faktyczne

przytoczone przez niego jako podstawa roszczenia. Droga sądowa nie jest

natomiast uwarunkowana wykazaniem istnienia tego roszczenia (zob. orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97, OSNC 1999, nr 1,

poz. 6, oraz z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 161).

W uchwale z dnia 12 marca 2003 r., III CZP 85/02 (OSNC 2003, z. 10, poz. 129)

Sąd Najwyższy stwierdził, że przysługuje droga sądowa w sprawie, w której Zakład

Ubezpieczeń Społecznych domaga się na podstawie art. 527 k.c. ochrony

należności z tytułu składki na ubezpieczenie społeczne. Posłużenie się przez ZUS

instrumentem cywilnoprawnym w postaci skargi pauliańskiej Sąd Najwyższy uznał

za celowe, ponieważ w postępowaniu administracyjnym nie było takiej możliwości,

a ponadto nie można było wskazać – na podstawie art. 2 § 3 k.p.c. – innego

organu

orzeczniczego,

który

by

dysponował

podobnym

instrumentem

gwarantującym ochronę składem ubezpieczeniowych.

Powyższa wykładnia, ujmująca w sposób szeroki zakres „sprawy cywilnej”

(art. 1 k.p.c.), została potwierdzona w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

10 lipca 2000 r., SK 12/99 (OTK 2000, nr 5, poz. 143). Przyjęto w nim,

że w zakresie pojęcia „sprawy cywilnej” w rozumieniu art. 1 k.p.c. mieszczą się

również roszczenia dotyczące zobowiązań pieniężnych, których źródło stanowi

decyzja administracyjna.

Powód w skardze kasacyjnej odwołał się do tej wykładni, ale nie ma ona

w rozpoznawanej sprawie istotnego znaczenia. Przede wszystkim dlatego, że

zgłoszone w pozwie roszczenie ma niewątpliwie charakter cywilnoprawny. Jest to

bowiem roszczenie między równorzędnymi podmiotami prawa cywilnego (spółkami

prawa handlowego) na tle korzystania z rzeczy stanowiącej własność jednego

z nich (art. 1 k.p.c. oraz art. 1 k.c.). Istotne jest natomiast przekazanie – z mocy art.

2 § 3 k.p.c. – roszczeń, których przedmiotem jest ustalenie i podział kosztów

utrzymania urządzeń wodnych, do rozpoznania organom administracyjnym

właściwym do wydania pozwolenia wodnoprawnego (art. 64 ust. 1a pr. wod.).

Powód przytaczał w toku procesu różne podstawy prawne dochodzonego

roszczenia (art. 336 k.c., 353 k.c., 693 k.c., 224 k.c. i 225 k.c.). Sąd nie jest

związany taką kwalifikacją prawną, ale ocenia roszczenie zgodnie ze zgłoszonym

żądaniem

oraz

przytoczonymi

(ustalonymi)

okolicznościami

faktycznymi

uzasadniającymi żądanie (art. 187 § 1 k.p.c.). Należało więc ocenić, czy

przedstawione przez powoda żądanie – w świetle przytoczonych okoliczności –

mieściło się w hipotezie art. 64 ust. 1a pr. wod.

Sąd Najwyższy podziela pogląd obu Sądów, że przedstawione w pozwie

„składniki roszczenia” (k. 8), poza zyskiem, należą do „kosztów utrzymania

urządzeń wodnych”, gdyż wskazują jednoznacznie na wydatki ponoszone przez

powoda z tego tytułu (podatki, koszty przeglądów, koszty obsługi i konserwacji,

koszty amortyzacji, koszty zarządu i ubezpieczeń). Mieszczą się więc w hipotezie

art. 64 ust. 1a pr. wod., dlatego o ich ustaleniu i podziale rozstrzyga w drodze

decyzji administracyjnej organ właściwy do wydania pozwolenia wodnoprawnego.

W tym zakresie droga sądowa została wyłączona (art. 2 § 3 k.p.c. w związku z art.

199 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Należy podkreślić, że droga sądowa nie została reaktywowana z mocy art.

1991 k.p.c., gdyż właściwy organ wodnoprawny potwierdził swoją właściwość

postanowieniem z dnia 17 grudnia 2008 r. (k. 535). Okazało się przy tym, że powód

w toku procesu złożył w dniu 28 listopada 2008 r. wniosek o ustalenie i podział

kosztów utrzymania urządzeń wodnych w postępowaniu administracyjnym, na

podstawie art. 64 ust. 1a pr. wod. (postępowanie te jest w toku). Jest również

bezsporne, że strony nie osiągnęły porozumienia w sprawie partycypacji

pozwanego w tych kosztach.

Powód dochodził w pozwie również „zysku w wysokości 6%, w kwocie

21 015,65 zł rocznie”. Za dochodzony 11-miesięczny okres (1 luty – 31 grudzień

2006 r.) kwota ta wynosi 19 264,34 zł. Te żądanie nie dotyczy kosztów utrzymania

urządzeń wodnych (ich refundacji), tylko efektywnego dochodu (zysku), w związku

z czym nie mieści się w hipotezie art. 64 ust. 1a pr. wod. Ma ono – jak wskazano

poprzednio – charakter cywilnoprawny, przeto droga sądowa nie została wyłączona

w tym zakresie na mocy wskazanych przepisów. Nie było więc podstaw do

odrzucenia pozwu w odniesieniu do roszczenia o zapłatę kwoty 19 264,34 zł

z

tytułu dochodu (zysku) za korzystanie przez pozwanego z urządzeń

wodnoenergetycznych.

W tej

części

należało

uchylić

oba

postanowienia

i przekazać sprawę Sądowi Okręgowemu do rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2

k.p.c.). W pozostałym zakresie skarga kasacyjna ulega oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).