V CSK 131/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 131/09

POSTANOWIENIE

Dnia 24 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku H. M.

przy uczestnictwie M. M.

o zakaz prowadzenia działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego

w C.

z dnia 29 grudnia 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2008 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek H.

M. o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej wobec uczestnika

postępowania M. M.

Sąd ustalił, że uczestnik prowadził od 18 marca 1986 r. działalność

gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, od

1993 r. pod firmą „Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe M. – M. M. w C”. Już

od 1997 r. działalność ta przynosiła straty finansowe, jednakże uczestnik nigdy ni

złożył wniosku o ogłoszenie upadłości. Na dzień 17 grudnia 2001 r. toczyło się

przeciwko niemu 210 postępowań egzekucyjnych. Egzekucje z nieruchomości były

bezskuteczne. Zlicytowano egzekucyjnie tylko nieruchomość za kwotę 300.000 zł,

która tylko częściowo zaspokoiła wierzycieli, w pozostałym zakresie umorzono

postępowania. Aktualnie toczy się jedno postępowanie egzekucyjne z wniosku

wierzyciela „F.” – spółki z o.o. w C.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył w dniu 13 września 2001 r. wniosek

o ogłoszenie upadłości uczestnika, ale później cofnął wniosek i postępowanie

upadłościowe zostało umorzone postanowieniem Sądu Rejonowego w C. z dnia 18

kwietnia 2002 r.

Postanowieniem z dnia 17 lutego 2003 r., które uprawomocniło się w dniu 11

marca 2003 r., Sąd Rejonowy pozbawił M. M. prawa prowadzenia działalności

gospodarczej na okres 5 lat (do 11 marca 2008 r.). Mimo orzeczonego zakazu

uczestnik nadal prowadził tą działalność, aż do osadzenia go w zakładzie karnym w

dniu 19 września 2005 r.

Sąd Rejonowy potwierdził uprawnienie H. M. do złożenia wniosku jako

wierzycielki legitymującej się tytułem wykonawczym zasądzającym na jej rzecz od

uczestnika kwotę 203.000 zł. Wniosek ten złożyła 31 marca 2008 r., wkrótce po

ustaniu orzeczonego zakazu. Sąd uznał jednak wniosek za spóźniony, ponieważ

mógł być złożony w terminie rocznym, określonym w art. 377 u.p.n., liczonym od

wejścia w życie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze

(Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), tj. do dnia 30 września 2004 r. Sąd Rejonowy

zauważył również, że wnioskodawczyni nie wykazała, iżby w okresie 19 dni

(od ustania

zakazu

do

złożenia

wniosku)

ujawniły

się

nowe

przesłanki

uzasadniające orzeczenie zakazu.

Sąd Okręgowy zaaprobował orzeczenie Sądu Rejonowego, oddalając

apelację wnioskodawczyni zawierającą tylko procesowy zarzut związany z

niestawiennictwem H. M. na rozprawę (korekta dotyczyła jedynie kosztów

zastępstwa prawnego).

Wnioskodawczyni

postanowienia

Sądu

w

skardze

Okręgowego

i

kasacyjnej

domagała

przekazania

sprawy

się

do

uchylenia

ponownego

rozpoznania.

Skarżąca powołała się na naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. przez

nierozpoznanie przesłanki zakazu w postaci celowego działania uczestnika,

prowadzącego do jego niewypłacalności. Przedstawiła też zarzut błędnej wykładni

art. 374 ust. 1 u.p.n. i art. 377 u.p.n. przez uznanie, że wniosek jej został

sprekludowany.

Wnioskodawczyni wyraziła pogląd, że art. 377 u.p.n. nie ma zastosowania

przy orzekaniu zakazu na podstawie art. 374 ust. 1 u.p.n., w sytuacji gdy dłużnik

działa celowo, w sposób rażący.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustalenia faktyczne w rozpoznawanej sprawie są bezsporne. Wynika z nich,

że sposób prowadzenia przez uczestnika „działalności gospodarczej” był wysoce

naganny, prowadzący w efekcie do wszczęcia przeciwko niemu postępowań

karnych, zakończonych wyrokami skazującymi (odpis karty karnej – k. 51). M. M.

nigdy nie złożył wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego, mimo

powstania takiego obowiązku i prowadził działalność gospodarczą wbrew

orzeczonemu zakazowi. Orzeczony 5-letni zakaz prowadzenia działalności

gospodarczej ustał z dniem 11 marca 2008 r., ale uczestnik od chwili osadzenia

(19 września 2005 r.) nie prowadził działalności gospodarczej (na rozprawę w tej

sprawie został doprowadzony z zakładu karnego).

Trafne jest stanowisko obu Sądów – na tle zmian legislacyjnych, które

nastąpiły w okresie objętej sporem – że roczny termin przewidziany w art. 377

ustawy z dnia 27 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60,

poz. 535 ze zm., dalej: „u.p.n.” powinien być liczony od dnia wejścia tej ustawy

w życie, tj. od dnia 1 października 2003 r. (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

22 marca 2006 r., III CZP 13/06, OSNC 2007, nr 1, poz 8). Termin ten dawno

upłynął.

Przewidziany w art. 377 u.p.n. termin może być również liczony od daty

umorzenia postępowania upadłościowego, co w odniesieniu do uczestnika

nastąpiło bezspornie w dniu 18 kwietnia 2002 r. Tak liczony termin upłynął więc

jeszcze wcześniej.

Roczny termin z art. 377 u.p.n. jest terminem materialnoprawnym

o charakterze prekluzyjnym, nie podlega zatem przedłużeniu ani przywróceniu,

jeżeli efektywnie już minął (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego

2008 r., V CSK 424/07, OSNC 2009, nr 4, poz. 59). W tym kontekście wniosek

Heleny Matyi jest oczywiście sprekludowany.

Wyartykułowany w skardze kasacyjnej problem prawny wymaga jednak

wyjaśnienia, czy roczna prekluzja z art. 377 u.p.n. ma zastosowanie przy orzekaniu

o zakazie na podstawie art. 374 ust. 1 u.p.n. W tej mierze wypowiedział się już Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 23 marca 2006 r., IV CSK 35/05 (OSNC 2007,

nr 1, poz. 14), stwierdzając, iż zawarte w art. 377 u.p.n. odniesienie się do „zakazu,

o którym mowa w art. 373 u.p.n.”, należy rozumieć jako odwołanie się do sankcji

opisanej od strony przedmiotowej tylko w art. 373 u.p.n. i w konsekwencji

postępowaniem o orzeczenie zakazu z art. 373 u.p.n. będzie również postępowanie

wszczęte na podstawie art. 374 ust. 1 u.p.n.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym podziela tę wykładnię. Prawo

upadłościowe i naprawcze wprowadziło m.in. nową, wyraźnie odmienną niż art. 172

Prawa upadłościowego, regulację polegającą na zniesieniu bezterminowej

możliwości

wszczynania

postępowania

o

orzeczenie

zakazu

prowadzenia

działalności gospodarczej. Te ograniczenie nie doznaje żadnych wyjątków,

natomiast przedłużony został czasokres zakazu. Stanowisko strony skarżącej,

opowiadając się za bezterminowym wszczynaniem postępowania o orzeczenie

zakazu w sytuacji określonej w art. 374 ust. 1 u.p.n., koliduje wyraźnie

z zamierzeniem prawodawcy zmaterializowanym w art. 377 u.p.n. Głównym celem

wprowadzenia art. 374 u.p.n. było rozszerzenie możliwości orzeczenia zakazu na

osoby, które wprawdzie wypełniły obowiązek zgłoszenia upadłości w terminie, ale

w sposób rażąco zawiniony doprowadziły do niewypłacalności dłużnika. Art. 377

u.p.n. określa zatem nie tylko termin do skutecznego wszczęcia postępowania, lecz

również konsekwencje jego niezachowania w postaci prekluzji. Nie różnicuje przy

tym przyczyn orzekania zakazu. Tym samym roczna prekluzja z art. 377 u.p.n.

ma zastosowanie przy orzekaniu o zakazie na podstawie art. 374 ust. 1 u.p.n.

Należ wskazać, że powołanie się przez wnioskującego wierzyciela na art.

374 ust. 1 u.p.n. stawia go w trudniejszej roli, ponieważ musi wówczas wykazać

celowość działania dłużnika lub jego rażące niedbalstwo. W rozpoznawanej

sprawie wnioskodawczyni była uprawniona do uzasadnienia swego żądania na

podstawie art. 373 ust. 1 pkt 1 u.p.n., co byłoby dla niej korzystniejsze. W każdej

jednak sytuacji jej wniosek był oczywiście spóźniony, w związku z czym Sąd

Rejonowy nie mógł orzec żądanego zakazu (art. 377 u.p.n.).

Należało w konsekwencji oddalić skargę kasacyjną (art. 398 14 k.p.c.

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).