V CSK 131/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 131/06

POSTANOWIENIE

Dnia 30 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku „B.” S.A.

przy uczestnictwie Gminy K.

o wpis prawa użytkowania wieczystego na rzecz Gminy K.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 30 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

W aktach notarialnych z dnia 30 grudnia 2003 r., z dnia 8 listopada 2004 r.,

i z dnia 14 marca 2005 r. B. S.A. złożyła oświadczenie o zrzeczeniu się na rzecz

Gminy K., na podstawie art. 179 k.c., prawa użytkowania wieczystego gruntu i

własności budynków odnośnie do określonych działek stanowiących własność

Skarbu Państwa objętych księgą wieczystą nr [...] prowadzoną przez Sąd Rejonowy

w K. W każdym z aktów notarialnych wnioskodawczyni zamieściła wniosek

o odłączenie do nowej księgi wieczystej działek, których dotyczyło zrzeczenie

i wpisanie prawa użytkowania wieczystego oraz prawa własności na rzecz Gminy

K. Postanowieniem z dnia 20 września 2005 r. Sąd Rejonowy w K. oddalił

powyższy wniosek. Uznał, że pod rządami art. 179 k.c., znowelizowanego w 2003

roku, nie jest możliwe zrzeczenie się prawa użytkowania wieczystego oraz że

byłoby to dopuszczalne jedynie na podstawie art. 16 ust. 1 ustawy o gospodarce

nieruchomościami, ale wnioskodawca nie odpowiada wymogom tego ostatniego

przepisu. Ponadto stwierdził, że zrzeczenie nie skutkuje nabyciem praw przez

gminę oraz wyraził pogląd, że w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 15 marca 2005 r. K 9/04 (OTK – A 2005 nr 3, poz. 24) o niezgodności art. 179

k.c. z Konstytucją i uchyleniu mocy obowiązującej tego przepisu z dniem 15 lipca

2006

r.

sąd

wieczystoksięgowy

nie

mógł

go

stosować.

Zaskarżonym

postanowieniem Sąd Okręgowy w O. oddalił apelację wnioskodawczyni. Podzielił

stanowisko Sądu pierwszej instancji, że art. 179 k.c. nie znajduje w rozpoznawanej

sprawie zastosowania, jako niezgodny z Konstytucją. Wyraził przy tym stanowisko,

że odroczenie przez Trybunał Konstytucyjny do dnia 15 lipca 2006 r. utraty mocy

obowiązującej wymienionego przepisu nie wpływa na niemożność jego stosowania

także przed tą datą.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła powyższemu orzeczeniu

naruszenie prawa materialnego – art. 179 k.c. oraz art. 178 ust. 1 w zw. a art. 190

ust. 1 i 3 art. 188 pkt 1 w zw. z art. 190 ust. 3 i art. 193 Konstytucji, a także

uchybienie przepisom postępowania – art. 6268 § 2 k.p.c. Wnosiła o uchylenie

i zmianę zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go orzeczenia Sądu

Rejonowego przez uwzględnienie wniosku o wpisanie w nowej księdze wieczystej

prawa użytkowania wieczystego i prawa własności na rzecz Gminy K. odnośnie do

działek

objętych

zrzeczeniem,

ewentualnie

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia i orzeczenia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie był zasadny zarzut naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c. Z przepisu tego wynika

m.in. obowiązek sądu badania treści dołączonych do wniosku o wpis dokumentów.

Wbrew stanowisku skarżącej, z wymienionego przepisu w rozpoznawanej sprawie

nie tylko nie wynikał zakaz badania przez sąd wieczystoksięgowy materialnoprawnej skuteczności zrzeczenia się prawa użytkowania wieczystego i prawa

własności, lecz przeciwnie – wynikał obowiązek badania treści aktów notarialnych,

mających uzasadniać wniosek o wpis, pod kątem ważności podjętej przez

wnioskodawczynię czynności prawnej i rodzaju jej skutków prawnych. W tej kwestii,

ugruntowane na tle art. 46 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (Dz.U. nr 19, poz. 147 ze zm.) orzecznictwo Sądu Najwyższego

zachowuje w pełni aktualność (por. uchwałę SN z dnia 12 kwietnia 1990 r. III CZP

14/90 – „Rejent” 1991, nr 1, str. 129, uchwałę SN z dnia 20 lipca 1995 r. III CZP

88/95 – OSNC 1995, nr 11, poz. 163).

Odnośnie do zagadnienia stosowania art. 179 k.c. oraz powołanych

w skardze przepisów Konstytucji, generalnie należy skarżącej przyznać rację.

Dyskutowana szeroko wśród przedstawicieli doktryny, a także postrzegana

niejednolicie w orzecznictwie sądów, problematyka obowiązywania w czasie

orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzających niezgodność określonych

aktów normatywnych z Konstytucją, w rozpoznawanej sprawie nie powinna budzić

wątpliwości.

Jeżeli

Trybunał

Konstytucyjny,

korzystając

z

uprawnienia

przewidzianego w art. 190 ust. 3 Konstytucji, odroczył do dnia 15 lipca 2006 r.

termin utraty mocy obowiązującej artykułu 179 k.c., to w okresie odroczenia

uregulowanie zawarte w art. 179 k.c. obowiązuje. Przesłanka niezgodności w/w

przepisu z Konstytucję sama w sobie nie skutkuje wyeliminowaniem tego przepisu

z

systemu panującego prawa; następuje to dopiero po utracie jego mocy

obowiązującej. Wobec tego, że termin 15 lipca 2006 r. jeszcze nie nadszedł, to

zarówno Sąd wieczystoksięgowy pierwszej instancji, jak i Sąd Okręgowy, powinny

były stosować art. 179 k.c. O konieczności jego stosowania przesądzało

obowiązywanie w/w przepisu, o obowiązywaniu zaś zaświadczały już tylko wyniki

wykładni językowej; utracić moc obowiązującą może tylko akt prawny, który

wcześniej obowiązywał. Argumenty na rzecz stanowiska, że przepis niezgodny

z Konstytucją nie może być podstawą oceny skutków prawnych zdarzeń

powstałych

w

okresie,

do

którego

odnosi

się

deklaratywne

orzeczenie

o niezgodności, można by rozważać, gdyby Sąd Okręgowy orzekał w okresie po

utracie mocy obowiązującej artykułu 179 k.c., co jednak nie miało miejsca. Również

nie wydaje się, aby przeciwko stosowaniu przez Sąd Okręgowy w zaskarżonym

orzeczeniu art. 179 k.c. mógł przemawiać zarzut o praktycznej bezcelowości tego

w sytuacji, gdy art. 4011 k.p.c. przewiduje możność wznowienia postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem opartym na akcie normatywnym, który

następnie – z uwagi na niezgodność z Konstytucją – utracił moc obowiązującą.

Pomijając już, że art. 6263 k.p.c. wyłącza wznowienie postępowania w sprawach

wieczystoksięgowych należy zauważyć, że wzruszalność prawomocnych orzeczeń

sądu wydanych na podstawie przepisów, w

odniesieniu do których następnie

orzeczono o ich niezgodności z Konstytucją, nie została przewidziana ex lege,

a termin wniesienia skargi o

wznowienie postępowania jest stosunkowo krótki

(art. 407 § 2 k.p.c.). Dowodzi to – podobnie jak unormowanie w art. 190 ust. 3

Konstytucji – świadomego dopuszczenia przez ustawodawcę stanu, w którym,

pomimo niezgodności z Konstytucją, określone przepisy, a także orzeczenia

wydane na ich podstawie, są obowiązujące względnie niepodważalne.

Z przedstawionych względów trzeba zgodzić się ze skarżącą, że wyrażony

w zaskarżonym postanowieniu pogląd o niemożności stosowania art. 179 k.c. nie

usprawiedliwiał oddalenia apelacji i – w konsekwencji – odmowy dokonania

wnioskowanego przez skarżącą wpisu.

Jednakże pomimo błędnego uzasadnienia zaskarżone postanowienie

odpowiada prawu.

W dniu 23 września 2001 r. weszła w życie ustawa z dnia 11 maja 2001

r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

oraz ustawy – Prawo o notariacie – Dz. U. Nr 63, poz. 635 (art. 8 w/w ustawy).

Mocą tej ustawy (art. 2 pkt 6) do działu III tytułu II księgi drugiej Kodeksu

postępowania cywilnego dodano rozdział 6, obejmujący art. 626 1 - 62613

o postępowaniu wieczystoksięgowym, po uprzednim skreśleniu art. 37 -57

ustawy

o księgach wieczystych i hipotece. Zgodnie z art. 626 2 § 5 k.p.c.

zdanie

pierwsze,

wniosek

o dokonanie

wpisu

może

złożyć

właściciel

nieruchomości, użytkownik wieczysty, osoba, na rzecz której wpis ma nastąpić ,

albo wierzyciel, jeżeli przysługuje mu prawo, które może być wpisane

w księdze wieczystej. Powyższy przepis określa w sposób wyczerpujący,

a także szczególny w stosunku do art. 510 k.p.c., krąg osób, którym

przysługuje uprawnienie do złożenia wniosku o wpis. W obecnym stanie

prawnym inna osoba nie ma legitymacji czynnej w sprawie o dokonanie wpisu,

wobec czego wniosek złożony przez taką osobę podlega oddaleniu.

Wnioskowany wpis miałby nastąpić nie na rzecz B. S.A., lecz na rzecz

Gminy

K. Gmina

stosownego

wniosku

nie

złożyła.

Jednocześnie

wnioskodawczyni – co należy zaakcentować – nie domagała się wykreślenia

zapisów o przysługujących jej prawach użytkowania wieczystego i

własności

budynków (wówczas należałoby uznać, że wpis byłby dokonany „na jej rzecz”),

lecz wpisania praw, które, według jej oceny, nabyła Gmina. Również nie

pozostawała B. S.A. użytkownikiem wieczystym działek, których dotyczył

wniosek zawarty w aktach notarialnych. Przyjmując na zasadzie analogii do

prawa własności (art. 140 k.c. i art. 233 k.c.), że użytkownik wieczysty, nie

będący państwową lub samorządową osobą prawną (art. 16 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami – jedn. tekst Dz. U. z

2000 r. Nr 46, poz. 43 ze zm.) może się zrzec swoich praw na podstawie art.

179 k.c., należy równocześnie przyjąć, że skutek zrzeczenia, w postaci

wygaśnięcia praw do gruntu i budynków, powstaje w wyniku jednostronnej

czynności prawnej podmiotu zrzekającego się. Nie wymaga konstytutywnego

wpisu (wykreślenia) w księdze wieczystej, ponieważ nie przewiduje tego żaden

przepis prawa. W szczególności, do zrzeczenia się użytkowania wieczystego nie

ma zastosowania art. 246 § 2 k.c. dotyczący ograniczonych praw rzeczowych.

Nie będąc użytkownikiem wieczystym ani osobą, na rzecz której miałby

nastąpić wnioskowany wpis, B. S.A. nie była uprawniona w świetle art. 6262 § 5

k.p.c. do złożenia przedmiotowego wniosku o wpis.

Uszło to uwagi obydwu orzekających dotychczas Sądów. Nie wpływa to

jednak na ocenę, że zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu. W związku z tym

skarga kasacyjna podlegała oddaleniu (art. 39814 k.p.c.).

Odrębną kwestią jest, czy wyniku zrzeczenia się przez wnioskodawczynię

użytkowania wieczystego gruntu i własności budynków prawa te nabyła Gmina K.

Nie podejmując szczegółowych rozważań w tej kwestii, w związku z przyjętą, dalej

idącą, przyczyną nieuwzględnienia skargi kasacyjnej, należy jednak wskazać, że

Sąd Najwyższy, w uchwale z dnia 19 maja 2006 r. III CZP 26/06 (dotychczas

nieopublikowanej w urzędowym zbiorze) wyraził pogląd, iż zrzeczenie się przez

osobę fizyczną prawa użytkowania wieczystego powoduje wygaśnięcie tego prawa.

Sąd Najwyższy podjął tę uchwałę po rozstrzygnięciu przedstawionego mu

zagadnienia prawnego: „Czy w następstwie zrzeczenia się przez osobę fizyczną

prawa wieczystego użytkowania gruntu będącego własnością Skarbu Państwa

prawo wieczystego użytkowania wygasa, czy też właściwa gmina na podstawie art.

179 § 2 k.c. w zw. z art. 237 k.c., staje się wieczystym użytkownikiem tej

nieruchomości ?”.