V CSK 13/10 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 20 maja 2010 r., V CSK 13/10

Wydana w postępowaniu sądowym opinia określająca wartość

nieruchomości (operat szacunkowy) wymaga potwierdzenia aktualności przez

biegłego rzeczoznawcę majątkowego, jeżeli upłynął ustawowy termin do jej

wykorzystania w sprawie lub zaistniały okoliczności wymagające

potwierdzenia aktualności, niezależnie od upływu terminu do wykorzystania

opinii w sprawie (art. 156 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o

gospodarce nieruchomościami, jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603

ze zm.).

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisławy B. przy uczestnictwie

Łukasza O. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 maja 2010 r. skargi kasacyjnej uczestnika od

postanowienia Sądu Okręgowego w Świdnicy z dnia 22 września 2009 r.

uchylił zaskarżone postanowienie w zakresie oddalającym apelację uczestnika

i jego wniosek o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego, z wyjątkiem

oddalenia apelacji od orzeczenia oddalającego wniosek uczestnika o ustalenie

nierównych udziałów w majątku wspólnym Stanisławy B. i Włodzimierza B., i w tej

części przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Świdnicy do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego oraz oddalił

skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy w Ząbkowicach

Śląskich w sprawie o podział majątku wspólnego Stanisławy B. i Włodzimierza B. –

po ustaleniu, że majątek wspólny obejmuje zabudowaną nieruchomość rolną w T.,

stanowiącą lokal użytkowy, nieruchomość w K.Z. oraz oznaczone ruchomości –

przyznał wchodzące w skład majątku wspólnego nieruchomości i ruchomości na

własność wnioskodawczyni, oddalił wniosek uczestnika o ustalenie nierównych

udziałów w majątku wspólnym, a także zasądził od wnioskodawczyni na rzecz

uczestnika kwotę 203 409,35 zł tytułem spłaty jego udziału w majątku wspólnym,

płatną w terminie dziesięciu miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia z

ustawowymi odsetkami w razie zwłoki w spełnieniu świadczenia.

Ustalono, że małżeństwo Stanisławy B. i Włodzimierza B. zostało rozwiązane

przez rozwód wyrokiem Sądu Okręgowego w Świdnicy z dnia 8 października

2001 r. W toku postępowania o podział majątku wspólnego uczestnik zmarł, a w

jego miejsce wstąpił spadkobierca testamentowy Łukasz O.

Nieruchomość położna w T. stanowi gospodarstwo rolne o powierzchni 19,67

ha; jego wartość wynosi kwotę 354 110 zł. Część ze składających się na

gospodarstwo rolne 13 działek jest zdewastowana na skutek powodzi. Niektóre

działki nadające się do uprawy od dwóch lat leżą odłogiem. Stan zabudowań

gospodarstwa – z wyjątkiem domu – nie jest dobry. Ostatnio wyremontowano dach

domu, który kosztował kwotę 10 330 zł. W gospodarstwie zamieszkuje

wnioskodawczyni z córka, synem i synową.

Lokal użytkowy w K.Z. znajduje się na parterze dwukondygnacyjnego

wielorodzinnego budynku mieszkalnego, położonego w centrum miasta. Jego

wartość wynosi 29 180 zł. Lokal składa się z sali sklepowej i zaplecza, liczących

łącznie 50,50 m2. (...)

Włodzimierz B. nadużywał alkoholu. Od 1997 r. nie dawał pieniędzy na

utrzymywanie rodziny. Wnioskodawczyni utrzymywała się wtedy z dochodu

przynoszonego przez sklep, pomagała jej także rodzina. Włodzimierz B. pozwalał

sąsiadom bezpłatnie używać sprzęt rolniczy. Gospodarstwo rolne w latach 20012006 przynosiło ustalony w sprawie dochód. W 2005 r. Włodzimierz B. otrzymał

kwotę 7716 zł z tytułu dopłat unijnych. W 2006 r. dopłatę unijną wypłacono

uczestnikowi.

W latach 2005-2007 wnioskodawczyni mieszkała z matką w W. i pozostawała

na jej utrzymaniu. Od czerwca 2008 r. zajmuje się uprawą części należącej do

gospodarstwa ziemi. Wnioskodawczyni zamierza prowadzić gospodarstwo rolne.

Uczestnik od 2006 r. wykonuje zawód radcy prawnego. Ma własną kancelarię w W.,

nigdy nie prowadził gospodarstwa rolnego. (...)

Sąd ustalił wartość składników majątku wspólnego na podstawie opinii

biegłych i zgodnych oświadczeń wnioskodawczyni i Włodzimierza B. Opinia Jana B.

z dnia 26 marca 2008 r. stanowiła podstawę ustalenia wartości nieruchomości, a

opinia Zbigniewa A. z dnia 24 lipca 2006 r. – ruchomości, których wartości nie

oznaczyli zgodnie uczestnicy. (...)

Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku uczestnika o ustalenie

nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym, uczestnik bowiem nie

wykazał, aby istniały w rozumieniu art. 43 § 1 k.r.o. ważne podstawy do

uwzględnienia jego wniosku. Dla oceny wniosku nie ma znaczenia okoliczność, że

wiele składników majątku wspólnego zostało nabytych za pieniądze darowane

Włodzimierzowi B. przez ojca, ponieważ uczestnik nie wykazał, jakie konkretnie

przedmioty stanowiły darowiznę. (...)

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawczyni i uczestnika, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji. Podkreślił, że nie ma podstaw do uwzględnienia wniosku o

ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym przede wszystkim z powodu

braku przesłanek przewidzianych w art. 43 § 2 zdanie drugie k.r.o. Jest bezsporne,

że z powództwem o rozwód wystąpiła wnioskodawczyni, a w niniejszym

postępowaniu nie zgłoszono – do chwili wstąpienia uczestnika do sprawy – żądania

ustalenia nierównych udziałów. (...) Nie podzielił zarzutu, że wartość nieruchomości

została ustalona na podstawie nieaktualnej w chwili orzekania opinii biegłego z dnia

26 marca 2008 r.; upływ 13 miesięcy między sporządzeniem opinii a wydaniem

postanowienia nie oznacza, że opinia wymagała aktualizacji, a ponadto „tendencja

do stałego wzrostu wartości nieruchomości, wbrew twierdzeniom skarżącego,

obecnie uległa widocznej i powszechnie znanej zmianie”.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik uczestnika

zarzucił naruszenie art. 149 i 156 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o

gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze

zm. – dalej: "u.g.n."), art. 33 pkt 2 i 3, art. 43 § 2, art. 45 § 1 k.r.o. i art. 213 k.c. oraz

art. 684 w związku z art. 567 § 3, art. 278 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i w związku

z art. 149 i 156 ust. 3 i 4 u.g.n., art. 316 w związku z art. 13 § 2, art. 217 w związku

z art. 13 § 1, art. 227 w związku z art. 13 § 1, art. 232 zdanie pierwsze w związku z

art. 13 § 1, art. 133 § 3, art. 385 oraz 386 § 1 i 4 k.p.c. Wniósł o uchylenie

postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Przepis art. 149 u.g.n. określa zakres stosowania przepisów dotyczących

ustalenia wartości nieruchomości. Stanowi on, że przepisy rozdziału I, działu IV

stosuje się – z wyłączeniem określenia wartości nieruchomości w związku z

realizacją ustawy o scalaniu i wymianie gruntów – do wszystkich nieruchomości,

bez względu na ich rodzaj, położenie i przeznaczenie, a także bez względu na

podmiot własności i cel wyceny. Zgodnie z art. 156 ust. 3 u.g.n., operat szacunkowy

– sporządzona na piśmie przez rzeczoznawcę majątkowego opinia o wartości

nieruchomości (art. 156 ust. 1 u.g.n.) – może być wykorzystywany do celu, dla

którego został sporządzony, przez okres 12 miesięcy od chwili jego sporządzenia,

chyba że wystąpiły zmiany uwarunkowań prawnych lub istotne zmiany czynników,

przewidzianych w art. 154 u.g.n. Po upływie tego okresu operat szacunkowy – w

myśl art. 156 ust 4 u.g.n. – może być wykorzystany po potwierdzeniu jego

aktualności przez rzeczoznawcę majątkowego. Potwierdzenie aktualności operatu

następuje przez umieszczenie stosownej klauzuli przez rzeczoznawcę, który go

sporządził.

W piśmiennictwie podkreśla się, że wyrażona w art. 149 u.g.n. zasada dotyczy

wszystkich nieruchomości będących przedmiotem postępowania administracyjnego

i sądowego oraz przedmiotem stosunków między różnymi podmiotami,

kształtującymi się bez udziału organów administracji publicznej i sądów, jeżeli

czynność prawna wymaga określenia wartości nieruchomości zgodnie z

obowiązującymi przepisami albo gdy taka potrzeba wynika z woli stron. Wśród

postępowań sądowych wymagających określenia wartości nieruchomości – jeżeli

uczestnicy postępowania nie określą jej zgodnie – wymienia się wprost m.in.

postępowanie o podział majątku wspólnego, zniesienie współwłasności i dział

spadku.

Stosowanie zawartych w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami przepisów dotyczących określania wartości nieruchomości w

postępowaniu sądowym było przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego w

wyroku z dnia 7 października 2005 r., IV CK 106/05 (OSNC 2006, nr 7-8, poz. 128).

(...) Sąd Najwyższy stwierdził, że zgodnie z art. 240 ust. 2 u.g.n., ilekroć w

przepisach odrębnych ustaw jest mowa o czynnościach wykonywanych przez

biegłych lub inne osoby uprawnione do szacowania nieruchomości, tylekroć należy

przez to rozumieć, że czynności te mogą wykonywać wyłącznie rzeczoznawcy

majątkowi, o których mowa w ustawie. Oznacza to, że także w postępowaniu

sądowym szacowania nieruchomości powinien dokonać rzeczoznawca majątkowy,

któremu nadano to uprawnienie zgodnie z przepisami ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Oznacza to również, że biegły

rzeczoznawca majątkowy, dokonując szacowania (wyceny) nieruchomości,

powinien przestrzegać przepisów rozdziału I, działu IV u.g.n. Wynika to

jednoznacznie z art. 149 u.g.n., dokonana w sprawie wycenia nieruchomości

powinna być zatem zgodna ze wskazanymi w nim przepisami prawa.

Z przedstawionych wywodów wynika, że opinia biegłego Jana B., stanowiąca

podstawę określenia wartości nieruchomości w sprawie, wymagała aktualizacji w

sposób wskazany w art. 156 ust. 4 u.g.n., przewidziany bowiem w art. 156 ust. 3

dwunastomiesięczny termin do wykorzystania opinii w sprawie upłynął już w chwili

orzekania przez Sąd pierwszej instancji. Wspomniana opinia nie została jednak

zaktualizowana, mimo zakwestionowania jej przydatności do rozstrzygania z

omawianego powodu w postępowaniu apelacyjnym.

Nie ulega wątpliwości, że aktualizacja opinii wymaga wiadomości specjalnych,

to zaś oznacza – zgodnie z art. 278 k.p.c. – konieczność zasięgnięcia opinii

biegłego. W piśmiennictwie i w orzecznictwie zgodnie podkreśla się, że dowód z

opinii biegłego ma charakter szczególny, ponieważ jego celem jest dostarczenie

sądowi wiadomości specjalnych niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy. Z tego

względu nie można go zastąpić inną czynnością dowodową (np. przesłuchaniem

świadka) lub zaniechać jego przeprowadzenia z powodu posiadania wiedzy

specjalnej przez sędziego wchodzącego w skład sądu orzekającego (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2006 r., II CSK 245/06, nie publ.). Za

potrzebą zaktualizowania opinii w zgodnie z art. 156 ust. 4 u.g.n. przemawia także

zawarte w tym przepisie unormowanie. Wskazano w nim jednoznaczne podmiot

uprawniony do potwierdzenia aktualizacji opinii i sposób jej dokonania.

Z omawianego uregulowania wynika więc, że sąd nie może – jak w rozpoznawanej

sprawie – potwierdzić aktualności opinii dotyczącej określenia wartości

nieruchomości.

Wspomniana opinia wymagała potwierdzenia aktualności nie tylko ze względu

na upływ terminu do jej wykorzystania, ale również z powodów wskazanych w art.

154 u.g.n., stanowiących podstawę potwierdzenia aktualności opinii niezależnie od

upływu terminu przewidzianego w art. 156 ust. 3 u.g.n. Chodzi o podniesioną przez

uczestnika kwestię zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego,

która prowadzi – ze względu na tworzenie terenu górniczego złoża kruszywa

naturalnego „B. III” – do zmiany przeznaczenia niektórych działek wchodzących w

skład gospodarstwa rolnego. W celu potwierdzenia zmiany planu miejscowego

uczestnik postępowania dołączył do apelacji uchwałę Rady Gminy w K.Z. z dnia 26

maja 2008 r. w sprawie przystąpienia do sporządzenia planu zagospodarowania

przestrzennego projektowanego terenu górniczego złoża kruszywa naturalnego „B.

III”. Przytoczona uchwała – co wynika z porównania dat – została podjęta po

sporządzeniu opinii przez biegłego Jana B. Stanowisko biegłego w przedmiocie

potwierdzenia aktualizacji opinii, również ze względu na zmianę planu miejscowego,

może mieć znaczenia dla ustalanej z urzędu wartości podlegającego podziałowi

majątku wspólnego (art. 684 w związku z art. 567 § 3 k.p.c.). (...)

Przepis art. 43 § 1 k.r.o. stanowi, że małżonkowie mają równe udziały w

majątku wspólnym. Zasada ta jest wyrazem równego traktowania małżonków i ich

równouprawnienia w stosunkach majątkowych po ustaniu wspólności majątkowej.

Paragraf drugi tego artykułu przewiduje jednak możliwość odstąpienia od tej zasady

i ustalenia przez sąd nierównych udziałów w majątku wspólnym. Warunkiem tego

ustalenia jest łączne spełnienie się dwóch przesłanek, tj. istnienia ważnych

powodów i przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego w

różnym stopniu.

W literaturze i orzecznictwie pod pojęciem „ważne powody” rozumie się takie

okoliczności, które oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego

przemawiają za nieprzyznaniem jednemu z małżonków korzyści z tej części

majątku wspólnego, do której powstania nie przyczynił się. Przy ocenie tej

przesłanki należy mieć na względzie całokształt postępowania małżonków w czasie

trwania wspólności ustawowej w zakresie wykonywania obciążających nich

obowiązków wobec założonej rodziny. W omawianym znaczeniu ważne powody nie

mają charakteru majątkowego, okoliczności natury majątkowej bowiem mieszczą

się w przesłance przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego.

Ważnymi powodami są względy natury etycznej, które sprawiają, że w określonych

okolicznościach równe udziały w majątku wspólnym kolidowałyby z dobrymi

obyczajami. Podkreśla się, że ważne powody do ustalenia nierównych udziałów w

majątku wspólnym zachodzą nie w każdym wypadku przyczyniania się małżonków

w różnym stopniu do powstania majątku wspólnego, lecz przede wszystkim wtedy,

gdy małżonek, przeciwko któremu zostało skierowane żądanie ustalenia

nierównych udziałów, w sposób rażący lub uporczywy nie przyczyniał się do

powstania majątku wspólnego stosownie do swoich sił i możliwości zarobkowych

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1972 r., III CRN 235/72,

OSNCP 1973, nr 10, poz. 174 i z dnia 26 listopada 1973 r., III CRN 227/73, OSNCP

1974, nr 11, poz. 189).

Przyczynienie się małżonków do powstania majątku wspólnego – w

rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o. – polega nie tylko na działaniach prowadzących

bezpośrednio do pomnożenia tego majątku, zgodnie bowiem z art. 43 § 3 k.r.o. przy

ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczyniło się do powstania majątku

wspólnego, uwzględnia się także nakład pracy osobistej przy wychowaniu dzieci i

we wspólnym gospodarstwie. O stopniu omawianego przyczynienia się decyduje

więc całokształt starań każdego z małżonków o założoną rodzinę i zaspokojenie jej

potrzeb. Dla jego określenia znaczenie ma nie wysokość zarobków i innych

dochodów, lecz sposób ich wykorzystania, tj. czy posiadanymi zasobami

małżonkowie gospodarowali racjonalnie, a zwłaszcza czy ich lekkomyślnie nie

trwonili. Kontrowersje w piśmiennictwie budzi kwestia oceny stopnia przyczynienia

się małżonków do powstania majątku wspólnego ze względu na przedmioty lub inne

korzyści uzyskane w drodze dziedziczenia lub darowizny i wchodzące – z woli

spadkobiercy lub darczyńcy – w skład majątku dorobkowego. Bardziej przekonujący

jest pogląd, że w takich wypadkach do powstania majątku właściwie przyczynia się

spadkobierca lub darczyńca, a zatem wspomnianych przedmiotów lub korzyści nie

powinno się w zasadzie uwzględniać przy ocenie stopnia przyczynienia się

małżonków do powstania majątku wspólnego.

Zgodnie z art. 43 § 2 k.r.o., uprawnienie do żądania ustalenia nierównych

udziałów w majątku wspólnym, z którym można wystąpić dopiero po ustaniu

wspólności majątkowej, przysługuje każdemu z małżonków, a także spadkobiercom

małżonka, gdy ich spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa

albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji.

Z przedstawionych wywodów wynika, że Sąd Okręgowy trafnie uznał, iż

uczestnik nie jest uprawniony do żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku

wspólnym, nie jest on bowiem spadkobiercą małżonka, o którym mowa w art. 43 § 2

zdanie drugie k.r.o. Stan postępowania w niniejszej sprawie do chwili śmierci

Włodzimierza B. nie potwierdza – wbrew odmiennemu stanowisku skarżącego – że

zmarły uczestnik zgłosił żądanie ustalenia nierównych udziałów w majątku

wspólnym. W konsekwencji zarzut naruszenia art. 43 § 2 zdanie drugie k.r.o.

należało uznać za nieuzasadniony.

Niezależnie od omówionej przyczyny, wystarczającej do oddalenia wniosku

skarżącego o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, nie ma także

podstaw do uwzględnienia wspomnianego wniosku. Skarżący nie wykazał, aby

zachodziły przewidziane w art. 43 § 2 zdanie pierwsze k.r.o. przesłanki ustalenia

nierównych udziałów w majątku wspólnym, w przedstawionym rozumieniu. Należy

podkreślić, że przekonanie skarżącego, iż Włodzimierz B. w większym stopniu

przyczynił się do powstania majątku wspólnego ze względu na darowizny – nawet

gdyby uznać je za uzasadnione – nie podważa merytorycznej oceny wniosku, gdyż

przesłanki ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym muszą zostać

spełnione łącznie. Do uwzględnienia omawianego wniosku nie wystarczy więc –

jeżeli nie przemawiają za nim ważne powody – samo nierówne przyczynienie się

małżonków do powstania majątku wspólnego. W konsekwencji, wspomniana

kontrowersja co do oceny stopnia przyczynienia się małżonka do powstania

majątku wspólnego ze względu na nabycie przedmiotów lub innych korzyści w

drodze spadkobrania lub darowizny – także przy podzieleniu odmiennego poglądu,

że do powstania majątku przyczynia się małżonek należący do rodziny

spadkodawcy lub darczyńcy – nie miałaby znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej

sprawy w omawianym zakresie.

Z tych powodów Sąd Najwyższy zaskarżone orzeczenie w zakresie

wskazanym w sentencji postanowienia uchylił i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.), a pozostałej części skargę kasacyjną oddalił (art.

39814 k.p.c.).