V CSK 129/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 129/12

POSTANOWIENIE

Dnia 6 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku TAURON DYSTRYBUCJA S.A. z siedzibą w K.

poprzednia nazwa Vattenfall Distribution Poland S.A. w G.

przy uczestnictwie J. K. i S. K.

o stwierdzenie nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 22 września 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Wnioskodawczyni Vattenfall Distribution Poland Spółka Akcyjna z siedzibą

w G. wniosła o stwierdzenie zasiedzenia przez nią z dniem 31 grudnia 1982 r.

służebności gruntowej, polegającej na prawie posadowienia, dojścia i korzystania z

nieruchomości w celu utrzymania, konserwacji, remontów, napraw i modernizacji

napowietrznej linii elektroenergetycznej średniego napięcia,

na nieruchomości

położonej w M. przy ul. N.[…], stanowiącej działkę nr 489/20, dla której

prowadzona jest przez Sąd Rejonowy księga wieczysta Kw nr 66491, będącej

własnością uczestników postępowania – małżonków S. i J. K.

W toku postępowania, na skutek wezwania sądu i stanowiska uczestników

postępowania dotyczących niezbędności wskazania nieruchomości władnącej,

wnioskodawczyni sprecyzowała wniosek oświadczając, że zasiedzenie służebności

odpowiadającej służebności przesyłu nastąpiło na rzecz poprzednika prawnego

Skarbu

Państwa

–

Zakładów

Energetycznych

Okręgu

Południowego

przedsiębiorstwa państwowego w K. przy przyjęciu dobrej wiary z dniem 1 kwietnia

1975 r., złej wiary – z dniem 1 kwietnia 1985 r., a za nieruchomość władnącą

można uznać nieruchomość objętą obecnie księgą wieczystą Kw nr 66293, na

której znajduje się stacja transformatorowa. Wnioskodawczyni zobowiązała się do

złożenia odpisu wskazanej księgi wieczystej po jej uzyskaniu, składając odpis

skierowanego do sądu wieczysto-księgowego wniosku o wydanie odpisu Kw nr

66923 (zapewne omyłka co do numeru) oraz zawiadomienie o wpisie jej w dziale II

ksiąg wieczystych Kw nr […], […],w miejsce Zakładu Elektroenergetycznego Spółki

Akcyjnej z siedzibą w G., jako podmiotu któremu przysługuje prawo użytkowania

wieczystego gruntu i odrębnej własności budynków.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 11 maja 2011 r. oddalił wniosek. Sąd

ustalił, że nad nieruchomością uczestników postępowania przebiega napowietrzna

linia energetyczna służąca do zasilania stacji transformatorowej 20/04kV Łaziska

Dolne 2. Stacja została oddana do eksploatacji w 1962 r., a pierwszy wpis w jej

karcie eksploatacji nastąpił w dniu 12 stycznia 1963 r. W 2008 r. przeprowadzono

przebudowę linii polegającą na wymianie przewodów i słupów. Po remoncie linia

napowietrzna

przebiega

na

niższej

wysokości.

Początkowo

sieć

elektroenergetyczna pozostawała w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego

Zakłady Energetyczne Okręgu Południowego w K., prowadzącego m.in. zakład pod

nazwą Zakład Energetyczny G. w G. Zarządzeniem Ministra Górnictwa i Energetyki

z dnia 22 kwietnia 1985 r. utworzono przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą

Południowy

Okręg

Energetyczny

w K.,

w

skład

którego

wszedł

Zakład

Energetyczny G. Zarządzeniem Ministra Przemysłu z dnia 16 stycznia 1989 r.

dokonano podziału Południowego Okręgu Energetycznego p.p. w K., tworząc

przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Zakład Energetyczny G. w G.,

przekształcone następnie w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa - Zakład

Elektroenergetyczny S.A. w G. W dniu 1 lipca 2007 r. majątek wymienionej spółki,

obejmujący zorganizowaną część przedsiębiorstwa, został wniesiony jako aport do

spółki, będącej wnioskodawczynią

w obecnym postępowaniu. Sąd pierwszej

instancji uznał, że linia napowietrzna przebiegająca nad działką uczestników

postępowania spełnia wymóg trwałego i widocznego urządzenia. Podkreślił jednak,

że w sprawie o zasiedzenie służebności gruntowej, która ma polegać na

korzystaniu z urządzeń służących dystrybucji energii elektrycznej, wnioskodawca

winien wykazać nie tylko fakt istnienia takich urządzeń na cudzej nieruchomości,

związek z linią napowietrzną, zwiększoną użyteczność nieruchomości władnącej,

samodzielność korzystania przez okres wymagany dla zasiedzenia, ale ponadto

wyraźnie

określić

nieruchomość

władnącą,

wykazać

prawo

własności

zasiadującego. Sąd ocenił, że wnioskodawca nie spełnił tych wymogów, zatem nie

było podstaw do dopuszczenia wskazanego przez wnioskodawcę dowodu z opinii

biegłego

dla

wykazania

zależności

funkcjonalnej

pomiędzy

urządzeniami

położonymi na nieruchomości uczestników a rozdzielnią Głównego Punktu

Zasilania Łaziska.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 22 września 2011 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni podzielając podstawę faktyczną zaskarżonego orzeczenia w

całości. Odnosząc się do złożonego zawiadomienia o wpisie w księgach

wieczystych stwierdził, że nie wynika z niego, na której nieruchomości

posadowiony jest budynek rozdzielni 20 kV. Podkreślił, że służebność gruntowa ze

swej definicji (art. 285 § 1 k.c.) jest prawem związanym z własnością

nieruchomości władnącej, stąd niezbędne jest jej szczegółowe określenie.

Służebność przesyłu, przewidziana obecnie w art. 305 1 k.c., różni się od

służebności gruntowej tym, że nie wymaga istnienia nieruchomości władnącej,

zatem jest prawem na rzecz przedsiębiorcy, a nie każdoczesnego właściciela

nieruchomości władnącej. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko sądu pierwszej

instancji, że wniosek nie mógł być uwzględniony gdyż skarżąca, wnosząc

o stwierdzenie

zasiedzenia

służebności

gruntowej

odpowiadającej

treścią

służebności przesyłu, nie określiła dokładnie (przez wskazanie numeru działki)

nieruchomości zabudowanej budynkiem rozdzielni 20 kV w okresie biegu terminu

zasiedzenia, nie wykazała właściwym dokumentem jaką księgą wieczystą

uprzednio i obecnie jest ona objęta oraz że Skarbowi Państwa w okresie biegu

terminu zasiedzenia przysługiwało co do niej prawo własności. Sąd Okręgowy

uznał jednocześnie, że skoro wnioskodawczyni domagała się stwierdzenia nabycia

służebności gruntowej w drodze zasiedzenia przez Skarb Państwa, to podmiot ten

powinien być uczestnikiem postępowania. Przyjął jednak, odwołując się do uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2010 r., III CZP 112/09 (OSNC 2010, nr 7-8,

poz. 98), że nie wzięcie przez zainteresowanego udziału w sprawie rozpoznawanej

w trybie nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania.

Wnioskodawczyni wniosła od powyższego postanowienia skargę kasacyjną

opartą na obu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c., wnosząc o uchylenie go

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W ramach podstawy obejmującej naruszenie przepisów postępowania,

mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, skarżąca zarzuciła obrazę:

- art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 386 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 510 § 2 k.p.c. poprzez niezastosowanie

i pozbawienie Skarbu Państwa możności obrony praw w skutek braku wezwania go

do sprawy jako uczestnika postępowania;

- art. 227 k.p.c. w zw. z art. 231 k.p.c. w zw. z art. 232 zd. 2 k.p.c. w zw.

z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c. poprzez niezastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, że nieruchomość

władnąca nie została dostatecznie określona przez wnioskodawcę;

- art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 231 § 1 k.p.c. w zw. z art. 232 zd. 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez niezastosowanie i nie przeprowadzenie dowodu

w zakresie ustalenia nieruchomości władnącej, mimo że na skutek powziętych

przez Sąd Okręgowy wątpliwości wynikła taka konieczność;

- art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 378 k.p.c. poprzez niewłaściwe

zastosowanie

i

pominięcie

nieuwzględnionych

przez

przez

Sąd

Sąd

Okręgowy

Rejonowy,

środków

przedstawionych

dowodowych

w

zarzutach

apelacyjnych;

- art. 230 k.p.c. w zw. art. 382 k.p.c. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. poprzez niezastosowanie i przyjęcie, że brak wypowiedzenia się przez

uczestników postępowania co do okoliczności faktycznych wskazanych przez

wnioskodawcę w zakresie nieruchomości władnącej nie pozwala w postępowaniu

nieprocesowym na przyjęcie tych faktów jako przyznanych;

- art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 516 k.p.c. poprzez

niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia żadnych okoliczności

faktycznych, które uzasadniały przyjęcie, iż obalone zostało domniemanie ciągłości

posiadania

służebności,

wnioskodawcę

które

rozciąga

się

także

nieruchomość władnącą w całym

na

okresie

wskazaną

przez

niezbędnym

do

zasiedzenia.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżąca powołała:

- art. 285 § 1 k.c. w zw. z art. 292 k.c. w zw. z art. 305 1 k.c. poprzez błędną

wykładnię i uznanie, iż wskazanie nieruchomości władnącej dla wykazania

zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu

musi polegać na podaniu dokładnego numeru księgi wieczystej, a nie wystarcza

indywidualizująca tą nieruchomość nazwa powszechnie używana dla znajdujących

się na niej urządzeń;

- art. 285 § 1 k.c. w zw. z art. 292 k.c. w zw. z art. 3051 k.c. poprzez błędną

wykładnię i uznanie, iż dla wykazania zasiedzenia służebności gruntowej o treści

odpowiadającej służebności przesyłu niezbędne jest wskazanie nieruchomości

władnącej;

- art. 340 k.c. w zw. z art. 352 § 2 k.c. w zw. z art. 292 k.c. w zw. z art. 285

§ 1 k.c. w zw. z art. 3051 k.c. poprzez niezastosowanie, a w konsekwencji uznanie,

iż nieobalone domniemanie ciągłości posiadania służebności co do nieruchomości

obciążonej i nieruchomości władnącej nie pozwala przyjąć, iż nieruchomość

władnąca przysługiwała podmiotowi zasiadującemu służebności w całym okresie

niezbędnym do zasiedzenia.

Uczestnicy

postępowania

wnieśli

o

oddalenie

skargi

kasacyjnej

i o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

W postępowaniu kasacyjnym wnioskodawczyni wykazała dokumentami, że

na

skutek

przekształcenia,

a

następnie

połączenia

następcą

prawnym

wnioskodawcy jest obecnie TAURON Dystrybucja Spółka Akcyjna w K.

Sąd Najwyższy zważył:

Najdalej idący zarzut nieważności postępowania wywodzony z pozbawienia

Skarbu Państwa

możności obrony praw wskutek niewezwania

go,

jako

zainteresowanego, do udziału w sprawie jest bezzasadny. Wnioskodawczyni,

dochodząc stwierdzenia zasiedzenia przez Skarb Państwa,

w imieniu którego

zarząd wydzieloną częścią mienia państwowego i odpowiednio posiadanie innych

nieruchomości wykonywały przedsiębiorstwo państwowe, z których ostatnie zostało

przekształcone

w

jednoosobową

spółkę

Skarbu

Państwa,

a

następnie

sprywatyzowane, powoływała się na swe następstwo prawne w zakresie praw

rzeczowych przysługujących uprzednio temu podmiotowi. W związku z tym, że

sukcesja powyższa nie ma charakteru mortis causa, gdyż Skarb Państwa nadal

istnieje jako osoba prawna, w judykaturze na tle zbliżonych stanów faktycznych,

powstał spór dotyczący niezbędności podejmowania czynności procesowych,

zmierzających

do

postępowaniu o

zapewnienia

stwierdzenie

udziału

tego

zasiedzenia

podmiotu

w

oraz skutków ich

toczącym

się

zaniechania.

Za poglądem, że istnieje obowiązek podjęcia takich czynności z urzędu, a w ich

braku dochodzi do nieważności postępowania, opowiedział się Sąd Najwyższy

w postanowieniach z dnia 17 lutego 2011 r., IV CSK 435/10, niepubl., z dnia

7 października 2011 r., II CSK 215/11, niepubl. Przeciwne stanowisko o braku

nieważności postępowania w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości,

w którym nie uczestniczył zainteresowany, jedynie ewentualnym uchybieniu

procesowym, którego wpływ na wynik sprawy należy każdorazowo wykazać,

wyraził Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z dnia 24 czerwca 2009 r., I CSK

453/08, niepubl., w postanowieniu z dnia 17 listopada 2009 r., III CSK 28/09,

niepubl., w uchwale (7) z dnia 20 kwietnia 2010 r., III CZP 112/09 (OSNC 2010, nr

7-8, poz. 98), mającej moc zasady prawnej. Sąd Najwyższy w składzie,

rozpoznającym

przedmiotową

skargę,

podziela

tę

linię

orzecznictwa.

Konsekwentnie uznaje, że nie znajduje uzasadnienia podstawa kasacyjna

wskazująca na uchybienie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw.

z art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 510 § 2 k.p.c. poprzez

niezastosowanie i pozbawienie Skarbu Państwa możności obrony praw w skutek

braku wezwania go do sprawy jako uczestnika postępowania.

Przed przystąpieniem do oceny dalszych zarzutów podniesionych w ramach

obu podstaw kasacyjnych należy zająć stanowisko co do podstawowej kwestii

spornej między stronami, odnoszącej się do niezbędności wskazania przez stronę

i wyraźnego określenia w orzeczeniu nieruchomości władnącej. Zagadnienie

powyższe

pozostaje

w

związku

z kolejnymi

zmianami

stanu

prawnego.

Ustawodawca, wprowadzając z dniem 1 stycznia 1965 r. kodeks cywilny,

zrezygnował z ustanawiania służebności na rzecz właściciela oznaczonego

przedsiębiorstwa, przewidzianej w dotychczasowym art. 175 prawa rzeczowego.

Reaktywowana z dniem 3 sierpnia 2008 r. częściowo odmienna konstrukcja prawna

(art. 3051 i nast. k.c.) wyraźnie odróżnia się od

służebności przesyłu

dotychczasowych służebności osobistych i gruntowych, gdyż nie wymaga

wykazania nieruchomości władnącej i ustanawiana jest na rzecz przedsiębiorcy

stanowiąc nowy, trzeci jej rodzaj o znaczących odrębnościach, dostosowanych do

zmian wynikających z postępu technicznego i potrzeb obrotu. W okresie

przejściowym zrealizowano jednak szereg inwestycji polegających na posadowieniu

na

cudzych

nieruchomościach

urządzeń

służących

do

doprowadzania,

odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz podobnych urządzeń

nie legitymizując ich

umowami zawieranymi w reżimie prawa rzeczowego lub

prawa zobowiązań. Obecnie panuje zgodność poglądów doktryny i orzecznictwa

sądowego co do tego, że możliwe jest, w wypadku upływu ustawowych terminów,

stwierdzenie

zasiedzenia

służebności

gruntowej

o

treści

odpowiadającej

służebności przesyłu. Ukształtowały się w związku z tym dwa przeciwstawne

stanowiska.

Pierwsze,

wskazując

na

konstrukcję

służebności

gruntowej

wymagającej istnienia dwóch nieruchomości (obciążonej i władnącej), zasadę

numerus

clausus

praw

rzeczowych

ograniczonych,

niemożność

istnienia

służebności gruntowej bez nieruchomości, której część składową jako prawo

związane z jej własnością ona stanowi (art. 50 k.c.) wnioskuje o konieczności

każdorazowego wskazywania i oznaczania nieruchomości władnącej. Opowiadają

się

za

nim

przedstawiciele

doktryny

prawniczej

oraz

Sąd

Najwyższy

w postanowieniu z dnia 16 września 2009 r., II CSK 103/09, niepubl. Pogląd drugi

odwołuje się do celu istnienia takiej służebności, którą jest zwiększenie

użyteczności

przedsiębiorstwa,

specyfiki

sieci

przesyłowych,

pojęcia

przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, oczywistości dysponowania przez

przedsiębiorstwo nieruchomościami, wchodzącymi w jego skład, przy czym

wyrażane jest stanowisko, że ułatwienie funkcjonowania przedsiębiorstwa może

zwiększyć użyteczność należących do niego nieruchomości. Wskazuje również na

konieczność uwzględniania przy wykładni art. 285 § 2 k.c. charakteru tej

służebności

oraz

społeczno-gospodarczego

przeznaczenia

nieruchomości

wchodzących w skład przedsiębiorstwa energetycznego, któremu służebność ma

służyć, i podkreśla, że tego rodzaju prawo rzeczowe ograniczone nie może być

kwalifikowane jako część składowa nieruchomości w rozumieniu art. 50 k.c. Ten

nurt orzecznictwa zapoczątkowany został postanowieniem Sądu Najwyższego

z dnia 8 września 2006 r., II CSK 112/06, M.Prawn. 2006, nr 19. Podzielił go Sąd

Najwyższy również w uchwale z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08, Biul.

SN 2008, nr 10, poz. 7, postanowieniu z dnia 5 czerwca 2009 r., I CSK 392/08,

niepubl., postanowieniu z dnia 22

lipca 2010 r., I CSK 606/09, niepubl.,

postanowieniu z dnia 5 lipca 2012 r., IV CSK 606/11, niepubl., postanowieniu z dnia

16 stycznia 2013 r., II CSK 289/12,

niepubl. Można zatem obecnie mówić

o dominującym stanowisku judykatury, do którego przychyla się Sąd Najwyższy

w obecnym składzie. Akceptuje w szczególności argument, że brak określenia

nieruchomości władnącej wprost jest swego rodzaju technicznym uproszczeniem

i nie świadczy o nieistnieniu tej przesłanki. Poszerzając je Sąd Najwyższy opowiada

się za przyjęciem, że wystarczające jest wykazanie funkcjonalnego związku

z urządzeniami wchodzącymi w skład tej samej sieci, posadowionymi na innej

nieruchomości, bez względu na jej umiejscowienie względem nieruchomości

obciążonej. Pojęcie urządzenia powinno być rozumiane szeroko i obejmować

zarówno pojedyncze rzeczy ruchome, instalacje jako rzecz złożoną z urządzeń,

sieci jako instalacje połączone i współpracujące ze sobą, służące do przesyłania

lub dystrybucji energii, należące do przedsiębiorstwa energetycznego. Żaden

z obowiązujących uprzednio ani obecnie aktów prawnych, w tym prawo

energetyczne, nie daje podstaw do wyróżnienia – dla potrzeb ustanawiania tego

rodzaju służebności - któregokolwiek z elementów sieci jako przesądzającego

o istnieniu wskazanego związku i zależności funkcjonalnej rozdzielni określonego

stopnia, głównego czy pośredniego punktu zasilania). Zauważyć również należy że,

z przyczyn technicznych lub innych, umiejscowienie urządzeń może ulegać

zmianie. Nie jest również istotna zmiana poziomu zwieszenia (wysokości) linii

elektroenergetycznej, gdy nie dochodzi do zmiany jej przebiegu odpowiadającego

rzutowi na gruncie. Jedyną znamienną cechą, podlegającą ocenie sądu, powinno

być zatem istnienie sieci elektroenergetycznej oraz relacja faktyczna i użytkowa

o charakterze trwałym między nią a danym urządzeniem (tu: napowietrzną linią

elektroenergetyczną średniego napięcia).

Podkreślenia

wymaga,

że

wykonywanie

tego

rodzaju

służebności

odpowiadającej służebności przesyłu, służy zaspakajaniu zmiennych potrzeb

gospodarczych, nieprzewidzianych w takiej skali w chwili uchwalania kodeksu

cywilnego. Z powyższych względów, przy odwołaniu do wykładni celowościowej art.

285 k.c. i art. 292 k.c. uznać należy, że wystarczające jest ogólne odwołanie do

statusu przedsiębiorstwa przesyłowego,

jako podmiotu praw rzeczowych, oraz

zbędne jest identyfikowanie oraz wprowadzanie do treści postanowienia zapisu

dotyczącego nieruchomości władnącej, której jest właścicielem. Konsekwentnie

orzeczenie Sądu Okręgowego, jako oparte na błędnych założeniach, z których Sąd

wyprowadził bezpodstawne powinności procesowe wnioskodawcy nie może się

ostać. W tym stanie rzeczy odnoszenie się do dalej idących zarzutów kasacyjnych

jest zbędne i niecelowe.

Uzasadnione

podstawy

kasacyjne

powodują

konieczność

uchylenia

zaskarżonego orzeczenia (art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.),

z pozostawieniem Sądowi ponownie rozpoznającemu sprawę rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 398 21 k.p.c. i art. 13

§ 2 k.p.c.).