V CSK 121/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 121/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa P.-M. Spółki z o.o. z/s w L.

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście Powiatu P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 października 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 16 listopada 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną; zasądza od P.-M.

Spółki z o.o. z/s

w L. na rzecz Skarbu Państwa - Starosty Powiatu P. kwotę 7.200

(siedem tysięcy dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 16 listopada 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanej P.-M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością od wyroku Sądu

Okręgowego w L. z dnia 26 lipca 2007 r. w części oddalającej powództwo o

zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Starosty Powiatu P. kwoty 243.788 zł

z odsetkami ustawowymi tytułem zwrotu uiszczonych za lata 2004–2006 opłat za

użytkowanie wieczyste gruntów bliżej określonych w uzasadnieniu wyroku.

Według ustaleń dokonanych w sprawie grunty, o które chodzi w sprawie,

to szereg nieruchomości pozostających w użytkowaniu wieczystym powodowej

Spółki. Co do części nieruchomości podstawą użytkowania wieczystego były

decyzje uwłaszczeniowe, a co do części – umowa. Co do części nieruchomości

zapadły prawomocne wyroki ustalające wysokość opłaty rocznej za użytkowanie

wieczyste. Na gruntach pozostających w użytkowaniu wieczystym powodowej

Spółki usytuowana jest bocznica kolejowa użytkowana przez tę Spółkę.

Spółka świadczy

usługi

w

zakresie

kolejowego

przewozu

towarów.

Zasady eksploatacji bocznicy regulowane są zawartymi przez nią umowami

bocznicowymi.

Sąd Okręgowy uznał, że w sytuacji, gdy powodowa Spółka nadal związana

jest umowami użytkowania wieczystego, których treść ukształtowana została

początkowo decyzjami administracyjnymi a następnie prawomocnymi wyrokami,

zapłacone przez powodową Spółkę opłaty z tytułu użytkowania wieczystego

nie stanowiły nienależnego świadczenia (art. 410 § 2 k.c.), a ponadto,

że ewentualny obowiązek zwrotu świadczenia wygasł (art. 409 k.c.).

Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu wyrażonego w sprawie przez sąd

pierwszej instancji. Wydany przezeń wyrok uznał jednakże – mimo błędnego

uzasadnienia – za odpowiadający prawu.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego powodowa Spółka nie spełnia wymogów

pozwalających na uznanie jej za zarządcę infrastruktury kolejowej w rozumieniu

przepisów ustawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym.

Za infrastrukturę kolejową w rozumieniu tej ustawy należy zaś uznać tylko taką

infrastrukturę, która znajduje się w dyspozycji zarządcy. Powodową Spółkę

nie obejmuje więc zwolnienie od opłat z tytułu użytkowania wieczystego gruntów,

które nie są zajęte pod infrastrukturę kolejową (art. 8 powołanej ustawy).

Sąd Apelacyjny powołał się ponadto na wykładnię systemową i celowościową

przepisu zwalniającego od opłat z tytułu użytkowania wieczystego gruntów zajętych

pod infrastrukturę kolejową i doszedł do wniosku, że nie obejmuje on gruntów

zajętych pod bocznice kolejowe.

Wyrok wskazany na wstępie zaskarżyła w całości skargą kasacyjną

powodowa Spółka. Podstawę skargi stanowi naruszenie prawa materialnego

przez błędną wykładnię art. 8 w zw. z art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 28 marca 2003 r.

o transporcie kolejowym oraz art. 4 pkt 7 w zw. z art. 1 pkt 1, art. 2 pkt 2 oraz art. 4

pkt 10 tej ustawy. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku, orzeczenie

co do istoty sprawy i uwzględnienie powództwa, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Działająca w imieniu pozwanego Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa

wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od pozwanej Spółki kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważy, co następuje:

Przepisem mającym decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy jest

art. 8 ustawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym (obecnie tekst jedn.:

Dz.U. z 2007, nr 16, poz. 94 ze zm.; dalej – „ustawa”), który stanowi: „Grunty zajęte

pod infrastrukturę kolejową są zwolnione od opłat z tytułu użytkowania

wieczystego”. W

sprawie

należało

więc

ustalić,

czy

grunty

pozostające

w użytkowaniu wieczystym powodowej Spółki, na których usytuowana jest bocznica

kolejowa użytkowana przez tę Spółkę, są gruntami zajętymi pod infrastrukturę

kolejową. Pytanie postawione zaś ogólnie brzmi: czy grunty, na których usytuowana

jest bocznica kolejowa są gruntami zajętymi pod infrastrukturę kolejową.

Dla wyjaśnienia treści kluczowych pojęć dla tego pytania nie jest miarodajne

ich potoczne rozumienie. Zarówno bowiem pojecie „infrastruktury kolejowej”

jak i „bocznicy kolejowej” (oraz niektóre inne pojęcia) zostały bowiem zdefiniowane

w ustawie w jej art. 4 pkt 1 i 10, co oznacza, że pojęcia te użyte w ustawie należy

w procesie stosowania tej ustawy rozumieć zgodnie z ich ustawową definicją.

Przed dalszymi rozważaniami należy zwrócić uwagę, że ustawą z dnia

16 grudnia 2005 r. o zmianie ustawy o transporcie kolejowym oraz o zmianie innych

ustaw (Dz.U. z 2006 r. Nr 2, poz. 63), która weszła w życie dnia 9 lutego 2006 r.,

zmieniona zostało zawarta w art. 4 pkt 10 ustawy definicja „bocznicy kolejowej”.

Ponieważ w sprawie chodzi o opłaty z tytułu użytkowania wieczystego za lata

2004–2006, dla kwestii zastosowania do tych opłat art. 8 ustawy potrzebne jest

odniesienie

się

do

przepisów

tej

ustawy

w

pierwotnym

brzmieniu,

jak i po wymienionej ich zmianie.

Według art. 4 ust. 1 ustawy użyte w niej określenie „infrastruktura kolejowa”

oznacza „linie kolejowe oraz inne budowle, budynki i urządzenia wraz z zajętymi

pod

nie

gruntami,

usytuowane

na

obszarze

kolejowym,

przeznaczone

do zarządzania, obsługi przewozu osób i rzeczy, a także utrzymania niezbędnego

w tym celu majątku zarządcy infrastruktury”. Stosownie zaś do art. 4 pkt 10 ustawy

w pierwotnym brzmieniu określenie „bocznica kolejowa” oznacza „linię kolejową

służącą do załadunku i wyładunku wagonów oraz ich włączania do ruchu

kolejowego”. Należy też zwrócić uwagę na art. 4 pkt 2 ustawy, stanowiący,

że określenie

„linia

kolejowa”

oznacza

„tory

kolejowe

wraz

z

zajętymi

pod nie gruntami oraz przyległy pas gruntu, a także budynki, budowle i urządzenia

przeznaczone do prowadzenia ruchu kolejowego, wraz z zajętymi pod nie gruntami”

i na art. 4 pkt 8 ustawy, stanowiący, że określenie „obszar kolejowy” oznacza

„określony działkami ewidencyjnymi obszar, na którym usytuowane są linie

kolejowe oraz inne budynki, budowle i urządzenia przeznaczone do zarządzania,

eksploatacji i utrzymania linii kolejowych, a także służące do obsługi przewozu osób

i rzeczy”. Prima facie można by zatem sądzić, że skoro infrastrukturą kolejową są

m.in. linie kolejowe, a bocznica kolejowa jest linią kolejową, to bocznica kolejowa

jest infrastrukturą kolejową. Wobec zaś tego, że według art. 4 pkt 10 ustawy po

jego zmianie określenie „bocznica kolejowa” oznacza „infrastrukturę kolejową

przeznaczoną do wykonywania załadunku i wyładunku wagonów oraz ich

przemieszczania i włączania do ruchu po sieci kolejowej”, to bocznica kolejowa jest

infrastrukturą kolejową. Zarówno według pierwotnego brzmienia ustawy jak i po jej

zmianie, grunty na których usytuowane są bocznice kolejowe należałoby zatem

uznać za grunty zajęte pod infrastrukturę kolejową.

Nie można zaaprobować poglądu Sądu Apelacyjnego, że za infrastrukturę

kolejową w rozumieniu ustawy należy uznać tylko taką infrastrukturę, która znajduje

się w dyspozycji jej zarządcy. Wprawdzie w określeniu infrastruktury kolejowej

zawartym w art. 4 pkt 1 ustawy mowa jest o „budowlach, budynkach

i urządzeniach… przeznaczonych do zarządzania” (jak należy rozumieć –

„Infrastrukturą kolejową”; zob. art. 4 pkt 7 ustawy zawierający określenie „zarządcy

infrastruktury”) „a także utrzymania niezbędnego w tym celu majątku zarządcy

infrastruktury”,

ale

przeznaczenie

nie

oznacza

wykorzystywania

zgodnie

z przeznaczeniem. Poza tym z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego

wyroku, nie wynika – wbrew zapatrywaniu Sądu Apelacyjnego – że powodowa

Spółka nie jest zarządcą infrastruktury kolejowej w rozumieniu art. 4 pkt 7 ustawy,

jeżeli by uznać, że infrastruktura ta obejmuje bocznice kolejowe.

Stanowisko zajęte w zaskarżonym wyroku co do tego, że grunty, na których

usytuowane są bocznice kolejowe, nie są gruntami zajętymi pod infrastrukturę

kolejową w rozumieniu art. 8 w zw. z art. 4 pkt 1 ustawy, należy jednakże podzielić.

Odnosząc się do ustawy w pierwotnym brzmieniu trzeba zauważyć,

że określenie bocznicy kolejowej w art. 4 pkt 10 odnosi się wyłącznie do linii

kolejowej o przeznaczeniu wskazanym w tym przepisie. Określenie infrastruktury

kolejowej zawarte w art. 4 pkt 1 ustawy obejmuje zaś pojęcie linii kolejowej,

określone w art. 4 pkt 2 ustawy oraz innych składników infrastruktury i powiązane

zostało ze wskazanym w tym przepisie ich przeznaczeniem, którym jest – mówiąc

ogólnie – świadczenie przez transport kolejowy usług o charakterze powszechnym

(według słów ustawy „przewóz osób i rzeczy”). Poza tym, objęcie pojęciem

infrastruktury linii kolejowych usytuowanych na obszarze kolejowym wskazuje,

że pojęcie to nie obejmuje bocznic kolejowych, będących liniami kolejowymi

nieusytuowanymi na obszarze kolejowym. Sugeruje to, że za grunty zajęte

pod infrastrukturę kolejową, które stosownie do art. 8 ustawy zwolnione są od opłat

z tytułu użytkowania wieczystego, należy uznać tylko grunty, na których

usytuowana jest linia kolejowa o przeznaczeniu wskazanym w art. 4 pkt 1 ustawy,

położone na obszarze kolejowym. Nie należą więc do nich grunty zajęte

pod bocznice kolejowe. Przemawia za tym – trafnie zastosowana przez Sąd

Apelacyjny – wykładnia celowościowa art. 8 ustawy. Trudno bowiem przypisać

ustawodawcy intencję zwolnienia od opłat z tytułu użytkowania wieczystego

gruntów wykorzystywanych w interesie użytkownika bocznicy kolejowej i służących

do realizacji prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Aczkolwiek tylko

pośrednio i przy uwzględnieniu różnicy między opłatą z tytułu użytkowania

wieczystego a podatkiem od nieruchomości, również przemawia za tym powołane

przez Sąd Apelacyjny zwolnienie od podatku od nieruchomości jedynie budowli

kolejowych i zajętych pod nie gruntów wykorzystywanych wyłącznie na potrzeby

publicznego transportu kolejowego (art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 stycznia

1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych, tekst jedn.: Dz.U. z 2006 r., Nr 121,

poz. 844 w brzmieniu obowiązującym przed zmianą dokonaną ustawą z dnia

7 grudnia 2006 r., Dz. U. Nr 249, poz. 1828). Rozumowanie to pozostaje aktualne

także po zmianie określenia bocznicy kolejowej zawartego w art. 4 pkt 10 ustawy,

mimo że według zmienionego brzmienia tego przepisu bocznicę kolejową

zdefiniowano jako infrastrukturę kolejową.

Przy wykładni art. 8 ustawy nie można pominąć odniesienia się do regulacji,

która obowiązywała przed jego wejściem w życie jak i do zmiany ustawy mogącej

wpłynąć na jego rozumienie, która nastąpiła po roku 2006, a więc wprost

nie dotyczy kwestii opłat z tytułu użytkowania wieczystego za okres będący

przedmiotem sporu w sprawie, w której wniesiona została rozpoznawana skarga

kasacyjna.

Tak więc stosownie do art. 6a ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r.

o transporcie kolejowym (Dz.U. Nr 96, poz. 591 ze zm.), która obowiązywała

do dnia 1 czerwca 2003 r. i z tym dniem uchylona została przez ustawę z dnia

28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym, grunty zajęte pod linie kolejowe były

zwolnione od opłat z tytułu użytkowania wieczystego. Według definicji zawartej

w art. 4 tej ustawy na jej użytek „linią kolejową” była „droga szynowa …” (pkt 2),

natomiast „bocznicą kolejową” była „boczną drogą szynową… która miała

połączenie z linią kolejową” (pkt 3). Już więc tylko wykładnia literalna tych

przepisów prowadziła do wniosku, że w rozumieniu ustawy bocznica kolejowa, jako

boczna droga szynowa (która musiała jedynie mieć połączenie z linią kolejową),

nie była linią kolejową, a zatem grunty, na których usytuowane były bocznice

kolejowe, jako grunty, które nie były zajęte pod linie kolejowe, nie były zwolnione

od opłat z tytułu użytkowania wieczystego.

Ustawą z dnia 19 września 2007 r. o zmianie ustawy o transporcie

kolejowym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 191, poz. 1374), która weszła

w życie dnia 2 listopada 2007 r., m.in. zmieniony został art. 4 pkt 2, 8 i 10 ustawy

z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym i do art. 4 tej ustawy dodany

został pkt 1a. Według art. 4 pkt 2 ustawy w nowym brzmieniu „linia kolejowa”

to „droga kolejowa mająca początek i koniec wraz z przyległym pasem gruntu,

na którą składają się odcinek linii, a także budynki, budowle i urządzenia

przeznaczone do prowadzenia ruchu kolejowego wraz z zajętymi pod nie gruntami”.

Stosownie zaś do nowego art. 4 pkt 1a ustawy „droga kolejowa” to „nawierzchnia

kolejowa wraz z podtorzem i budowlami inżynierskimi oraz gruntem, na którym jest

usytuowana”. Według pkt 10 ustawy w nowym brzmieniu „bocznica kolejowa” to

„droga kolejowa połączona z linią kolejową i służąca do wykonywania załadunku

i wyładunku wagonów lub wykonywania czynności utrzymaniowych pojazdów

kolejowych lub postoju pojazdów kolejowych oraz przemieszczania i włączania

pojazdów kolejowych do ruchu po sieci kolejowej; w skład bocznicy kolejowej

wchodzą również urządzenia sterowania ruchem kolejowym oraz inne urządzenia

związane z bezpieczeństwem ruchu kolejowego, które są na niej usytuowane”.

Wobec niezmienionego brzmienia art. 4 ust. 1 ustawy, zawierającego określenie

infrastruktury kolejowej, jest więc jasne, że bocznica kolejowa, która nie została

określona jako linia kolejowa, ale droga kolejowa połączona z linią kolejową, nie

jest taką linią. Nie stanowi więc infrastruktury kolejowej, a zatem grunty, na których

usytuowane są pod bocznice kolejowe, nie są zwolnione od opłat z tytułu

użytkowania

wieczystego.

Za

poprawnością

takiej

interpretacji

świadczy

uzasadnienie rządowego projektu zmiany ustawy, który stał się ustawą z dnia

19 września 2007 r. o zmianie ustawy o transporcie kolejowym oraz niektórych

innych ustaw (druk sejmowy Sejmu V kadencji nr 2013). Chociaż nie jest ono

klarownie sformułowane, wynika z niego, że celem zmiany było sprecyzowanie

pojęć zdefiniowanych w ustawie, pozwalające na jednoznaczne przyjęcie,

że grunty, na których usytuowane są bocznice kolejowe nie są zwolnione od opłaty

z tytułu użytkowania wieczystego. Przemawia to za wyrażonym wyżej poglądem,

że i przed tą zmianą norma o takiej treści zawarta była w ustawie. Trudno byłoby

przyjąć i uzasadnić to racjonalnymi względami, że grunty, na których usytuowane

są bocznice kolejowe, zwolnione były od opłat z tytułu użytkowania wieczystego

w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 2 listopada 2007 r., podczas gdy

wcześniej i później zwolnienie to ich nie obejmowało.

W świetle tego co powiedziano, skarga kasacyjna okazała się nie mieć

uzasadnionych podstaw. Sąd Najwyższy zatem ją oddalił (art. 398 14 k.p.c.)

i na podstawie art. 108 § 1 zd. pierwsze w zw. z art. 98 § 1 i 3 i art. 99 k.p.c.

w zw. z § 12 ust. 4 pkt 1 i § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

września

2002

r.

w sprawie

opłat

za

czynności

radców

prawnych

oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej

przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.)

orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.

(eb)