V CSK 118/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 118/09

POSTANOWIENIE

Dnia 14 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku Aleksandra S.

przy uczestnictwie Ireny K. i Józefa S.

o zmianę postanowień spadkowych w sprawach 232/06 i 346/06

Sądu Rejonowego w G.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 października 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 26 listopada 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego w G. z dnia 22 lipca 2008 r. znosząc postępowanie

przeprowadzone

przed

tym

Sądem

i

przekazuje

sprawę

wskazanemu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Aleksander S. wniósł o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia

21 września 2006 r. w sprawie 232/06 stwierdzającego nabycie spadku po zmarłym

dnia 5 maja 1982 r. Piotrze S. w zakresie dziedziczenia udziału we wkładzie

gruntowym w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. oraz o zmianę w tym samym

zakresie postanowienia tego Sądu z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie 346/06 o

stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej dnia 1 grudnia 1999 r. Marii S.

Przy negatywnym stanowisku uczestników postępowania Ireny K. i Józefa

S., Sąd Rejonowy w G. pod przewodnictwem tego samego sędziego, który orzekał

w wymienionych sprawach, postanowieniem z dnia 22 lipca 2008 r. oddalił w

całości wniosek. W toku tego postępowania Sąd Rejonowy ustalił, że Piotr S. był

członkiem Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. i wniósł do niej wkład gruntowy w

postaci gospodarstwa rolnego o powierzchni 5,80 ha. Członkami tej spółdzielni byli

także wnioskodawca Aleksander S. oraz jego matka Maria S. W postępowaniu o

stwierdzeniu nabycia spadku po Piotrze S., na podstawie dołączonego do wniosku

aktu własności ziemi oraz w oparciu o złożone przez wnioskodawcę zapewnienie

spadkowe, Sąd Rejonowy G. ustalił, że w skład spadku wchodzi gospodarstwo

rolne i w postanowieniu z dnia 21 września 2006 r. stwierdził dziedziczenie w tym

zakresie . Podobnie uczynił ten Sąd w kolejnym postanowieniu z dnia 25 stycznia

2007 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po Marii S., w postępowaniu z udziałem

Aleksandra S. wszczętym, tym razem, na wniosek Ireny K.

Sąd Rejonowy podniósł, że według art. 679 § 1 k.p.c. wnioskodawca, który

był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku może wniosek

o stwierdzenie nabycia spadku oprzeć wyłącznie na podstawie, której nie mógł

powołać

w

o stwierdzenie

poprzednim

nabycia

postępowaniu.

spadku

po

Aleksander

swoim

ojcu,

S. był

wnioskodawcą

składał dokumenty oraz

zapewnienie spadkowe dotyczące należącego do spadku gospodarstwa rolnego

położonego w K., a także był uczestnikiem postępowania spadkowego po swojej

matce. Jak przyjął Sąd Rejonowy, wnioskodawca przy zachowaniu minimum

staranności, mógł w obu postępowaniach spadkowych powołać się na okoliczność,

że do spadku nie wchodzi gospodarstwo rolne, ale wkład gruntowy w Rolniczej

Spółdzielni Produkcyjnej w K. Z tej przyczyny Sąd oddalił wniosek o zmianę

postanowień spadkowych.

Postanowieniem z dnia 26 listopada 2010 r. Sąd Okręgowy w O. oddalił

apelację wnioskodawcy wniesioną na postanowienie oddalające wniosek o zmianę

postanowień

spadkowych.

Sąd

odwoławczy

podzielił

stanowisko

Sądu

Rejonowego, że wnioskodawca mógł w sprawach 232/06, 346/06 wskazać, że do

spadku po jego rodzicach wchodzi wkład gruntowy w RSP w K. i uznał za słuszne

oddalenie na podstawie art. 697 § 1 k.p.c. wniosku. Wskazał ponadto, że w świetle

przedstawionych w tych sprawach dowodów brak było podstaw do podjęcia w tych

postępowaniach przez Sąd Rejonowy inicjatywy dowodowej z urzędu.

W skardze kasacyjnej, jaką na postanowienie Sądu Okręgowego złożył

wnioskodawca, został postawiony zarzut naruszenia art. 386 § 2 k.p.c. w związku

z art. 379 pkt 4 i w związku z art. 13 § 2 i 48 § 3 k.p.c. przez nieuwzględnienie

z urzędu, że postępowanie w pierwszej instancji dotknięte było nieważnością

albowiem zarówno w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku jak i w sprawie

o zmianę wydanych w nich postanowień orzekał sąd z udziałem tego samego

sędziego. Poza tym wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 382 k.p.c. w związku

z art. 679 § 1, 670 § 1 i 2 k.p.c. i 677 k.p.c. przez pominięcie, że obowiązkiem sądu

w postępowaniu wszczętym na podstawie art. 679 k.p.c., tak jak w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku, jest badanie z urzędu, kto jest spadkobiercą w tym

także, czy do spadku nie wchodzi wkład w rolniczej spółdzielni produkcyjnej.

Zdaniem skarżącego, do naruszenia przepisów postępowania doszło również w ten

sposób, że jako podstawę rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał art. 697 § 1

k.p.c., dotyczący zapisu na sąd polubowny. Powołując się na te zarzuty skarżący

wniósł

przede

wszystkim

o

uchylenie

zaskarżonego

orzeczenia

jak

i poprzedzającego go orzeczenia Sądu Rejonowego w G., zniesienie postępowania

w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazanie wniosku o zmianę postanowień

do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na wagę podniesionego zarzutu i konsekwencje jego

uwzględnienia, jako pierwszą należy rozważyć kwestię sprzeczności z przepisami

prawa składu sądu orzekającego w sprawie z wniosku o zmianę postanowień

stwierdzających nabycie spadku.

Art. 679 k.p.c. w zakresie, w jakim ponownie - pomimo prawomocnie

zakończonego postępowania - dopuszcza przeprowadzenie dowodu, że osoba,

która nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony,

stanowi wyłączną podstawę wszczęcia postępowania w celu zmiany lub uchylenia

prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Według poprzednio

obowiązującego art. 70 dekretu z dnia 8 października 1946 r. Prawo spadkowe

(Dz.U. Nr 60, poz. 329) właściwy do dochodzenia uchylenia postanowień

spadkowych i stwierdzenia na nowo prawa do spadku był tryb procesowy. Art. 679

k.p.c. będący kontynuacją dotychczasowych rozwiązań wprowadził szczególne

postępowanie nieprocesowe zmierzające do uchylenia lub zmiany prawomocnego

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku a właściwie do jego zmiany,

albowiem pozytywne rozpatrzenie wniosku może w istocie polegać jedynie na

zmianie dotychczasowego, prawomocnego orzeczenia. Do tego samego celu

zmierza skarga o wznowienie postępowania, uregulowana ogólnie w art. 399 i nast.

k.p.c., a w odniesieniu do postępowania nieprocesowego w art. 524 k.p.c. Z tego

względu zasadnie uznaje się, że postępowanie o zmianę prawomocnego

postanowienia spadkowego jest najbardziej zbliżone do postępowania ze skargi

o wznowienie postępowania (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia

1993 r., III CZP 40/94, OSNC 1994/11/210). Potwierdza to, także „wznowieniowy”

charakter podstawy wniosku o zmianę postanowienia spadkowego, polegający na

wykryciu

takich

okoliczności,

które

wskazują,

że

osoba

wymieniona

w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku albo nie jest spadkobiercą, albo

inny jest jej udział w spadku. Ta podstawa wniosku odnosi się do każdego

zgłaszającego zmianę postanowienia spadkowego, niezależnie od tego, czy osoba

ta uczestniczyła w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Co również

charakterystyczne dla postępowania wznowieniowego (por. art. art. 403 § 2 k.p.c.),

uczestnik dotychczasowego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku może

powołać się na tylko na takie okoliczności i dowody, których nie mógł wcześniej

przedstawić. Podobnie jak w przypadku wznowienia postępowania, wniosek

o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku musi być

złożony w terminie ustawowym. Wymienione ograniczenia o charakterze

prekluzyjnym nie mają zastosowania w przypadku, gdy zmiany postanowienia

domaga

się

zainteresowany,

który

nie

był

uczestnikiem

postępowania

o stwierdzenie nabycia spadku.

Konsekwencją uwzględnienia wniosku na podstawie art. 679 k.p.c., tak,

jak konsekwencją uwzględnienia skargi o wznowienie postępowania, jest uzyskanie

nowego orzeczenia, zgodnego z rzeczywistym stanem prawnym. Na tej podstawie

uzasadnione jest przyjęcie, że art. 679 k.p.c. w zakresie objętym jego dyspozycją

zastępuje

instytucję

wznowienia

postępowania

(por.

postanowienia

Sądu

Najwyższego z dnia 14 września 2004 r., III CK 458/03, nie publ. oraz z dnia 26

czerwca 2002 r., III CZ 64/02, nie publ.). Wniosek ten potwierdza art. 524 § 1

k.p.c., według którego: wznowienie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku

nie jest dopuszczalne, jeżeli postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku

kończące

postępowanie

w

sprawie

może

być

zmienione

lub

uchylone.

Taką możliwość przewiduje art. 523 k.p.c. co do postanowień oddalających

wniosek a w odniesieniu do postanowień co do istoty w sprawach z zakresu prawa

spadkowego kwestie te reguluje art. 679 k.p.c. Trzeba w związku jeszcze raz

podkreślić, że art. 679 k.p.c. wyklucza postępowanie wznowieniowe tylko w takim

zakresie, w jakim na jego podstawie dopuszczalna jest zmiana prawomocnego

postanowienia spadkowego. Dlatego w postanowieniu z dnia 26 listopada 2003 r.

(w sprawie sygn. akt III CK 144/02, nie publ.) Sąd Najwyższy potwierdził możliwość

wznowienia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku ze skargi uczestnika tego

postępowania na podstawie nieważności postępowania, a w postanowieniu z dnia

7 listopada 2002 r. (V CKN 1258/00, Wokanda 2003/9/8) uznał za właściwe

wznowienie postępowania na podstawie art. 403 § 3 (obecnie art. 403 § 2 k.p.c.)

w związku z wydaniem kilku prawomocnych postanowień stwierdzających nabycie

spadku po tym samym spadkodawcy. To istotne zastrzeżenie, pominięte

w wymienionych wyżej postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 14 września

2004 r. oraz z dnia 26 czerwca 2002 r., nie zmienia adekwatnej do stanu

faktycznego oceny, że w zakresie, w jakim według art. 679 k.p.c. dopuszczalna jest

zmiana prawomocnego postanowienia spadkowego wyłączone jest wniesienie

skargi o wznowienie postępowania.

Występujące w tym zakresie podobieństwa do wznowienia postępowania

a przede wszystkim te same funkcje obu postępowań usprawiedliwiają analogiczne

rozstrzyganie zagadnień ich dotyczących, w tym także uregulowanego w art. 48 § 3

k.p.c. wyłączenia sędziego, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą

o wznowienie od orzekania co do tej skargi. Oznacza to wyłączenie od orzekania

w sprawie z wniosku o uchylenie lub zmianę prawomocnego postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku sędziego, który brał udział w wydaniu objętego

wnioskiem postanowienia. Wyłączenie sędziego obejmuje wszystkie czynności

wchodzące w zakres badania dopuszczalności i zasadności wniosku o uchylenie

klub zmianę postanowienia spadkowego (por. postanowienie Sądu najwyższego

z dnia 26 kwietnia 2007 r., II CSK 536/06, nie publ.). Za rozszerzającą wykładnią

art. 48 § 3 k.p.c. opowiedział się Sąd Najwyższy w wymienionym wyżej

postanowieniu z dnia 14 września 2004 r. trafnie dodatkowo nawiązując do

wyrażonego przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 lipca 2004 r.

(SK 19/2002, OTK-A 2004/7/67) stanowiska, że ratio legis instytucji wyłączenia

sędziego z mocy ustawy wiąże się z wyeliminowaniem wszelkich przyczyn,

mogących

skutkować

w

otoczeniu

jakimikolwiek

wątpliwościami

co

do

bezstronności i obiektywizmu sędziego.

W

podsumowaniu

dotychczasowych

rozważań

stwierdzić

należy,

że postępowanie przed sądem pierwszej instancji jest nieważne z mocy art. 379 pkt

4 k.p.c., albowiem w rozpoznawaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy

art. 48 § 3 k.p.c. Sąd drugiej instancji powinien uwzględnić nieważność

dotychczasowego postępowania z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 13

§ 2 k.p.c.) i na podstawie wymienionego w skardze kasacyjnej art. 386 § 2 k.p.c.

powinien uchylić zaskarżone postanowienie znosząc dotychczasowe postępowanie

dotknięte nieważnością. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 396 § 2

k.p.c. uchylił zaskarżone skargą kasacyjną postanowienie oraz poprzedzające go

postanowienie sądu pierwszej instancji, zniósł postępowanie przez sądem

pierwszej instancji i przekazał temu sądowi do ponownego rozpoznania wniosek

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Art. 679 w § 1 zd. 1 k.p.c. przewiduje zastosowanie do postępowania

o zmianę stwierdzenia nabycia spadku przepisów Rozdziału 8 regulującego

„Stwierdzenie nabycia spadku”. Brak jakichkolwiek dodatkowych zastrzeżeń

sugerowałby stosowanie tych przepisów wprost. Poza taką interpretacją odesłania

do przepisów regulujących postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku

w piśmiennictwie z zakresu postępowania cywilnego wskazuje się także, że z istoty

i celu postępowania zmierzającego do zmiany prawomocnego orzeczenia wynika,

iż w zawartym w art. 679 § 1 zd.1 k.p.c. odesłaniu chodzi o odpowiednie

stosowanie przepisów o postępowaniu spadkowym. Bez względu na to, które z tych

stanowisk

należałoby

8 „Stwierdzenie

podzielić

nabycia

spadku”

trzeba

znajdą

podnieść,

że

zastosowanie

przepisy

Rozdziału

tylko

zakresie

w

nieuregulowanym w art. 679 k.p.c. Zawarte w art. 679 § 1 zd.2 k.p.c. ograniczenia

odnoszące się do uczestników poprzedniego postępowania dotyczące prekluzji

materiału dowodowego oraz terminu zawitego do złożenia wniosku o zmianę

postanowienia mają zastosowanie jako uregulowania szczególne wobec przepisów

postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Jak przyjmuje się w orzecznictwie

Sąd Najwyższego, ograniczenia przewidziane w art. 679 § 1 zd. 2 k.p.c. obejmują

nie tylko osoby uczestniczące w poprzednim postępowaniu, ale także ich

spadkobierców (por. postanowienie z dnia 26 stycznia 2001 r., sygn. akt II CKN

784/00, OSNC 2001/7-8/118, uchwałę z dnia 31 marca 2001 r., sygn. akt III CZP

4/01, OSNC 2001/10/144).

W razie stwierdzenia niezachowania wymagań z art. 679 § 1 zd. 2 k.p.c.,

wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku

powinien być oddalony, bez merytorycznego badania jego zasadności. Oddalenie

wniosku może być wyłącznie konsekwencją uchybienia terminu zawitego do jego

złożenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2000 r.

(sygn. akt II CKN 981/98, nie publ.) jak też oparcia żądania zmiany postanowienia

stwierdzającego nabycie spadku na podstawie, którą wnioskodawca mógł powołać

w poprzednim postępowaniu. Przyjęcie odmiennego poglądu zakładającego

w każdym przypadku nałożenie na sąd rozpoznający wniosek o zmianę

prawomocnego postanowienia spadkowego wynikającego z art. 670 k.p.c.

obowiązku badania z urzędu, kto jest spadkobiercą, pozbawiłoby jakiegokolwiek

znaczenia wymagań postawionych w art. 679 § 1 zd. 2 k.p.c. dla osób

uczestniczących w zakończonym prawomocnym orzeczeniem postępowaniu.

Do ponownego przeprowadzenia dowodu, co do zgodnego z prawem kręgu

spadkobierców, pomimo prawomocnego zakończenia postępowania, wystarczyłoby

wtedy

tylko

złożenie

wniosku

o

zmianę

postanowienia

spadkowego.

W postanowieniu z dnia 6 czerwca 2007 r. (sygn. akt III CSK 19/07, nie publ.)

Sąd Najwyższy podkreślił, że postępowanie o zmianę postanowienia spadkowego

nie służy i nie może być wykorzystywane jako środek do usunięcia bezczynności,

czy wręcz błędów uczestnika postępowania. Dlatego należy przyjąć, że art. 670

k.p.c., który nakłada na sąd obowiązek badania z urzędu, kto jest spadkobiercą,

ma zastosowanie w postępowaniu o zmianę prawomocnego postanowienia

o stwierdzeniu

nabycia

spadku,

jeśli

wniosek

uczestnika

poprzedniego

postępowania spełnia wymagania z art. 679 § 1 zd. 2 k.p.c. Dopiero wówczas,

kiedy nie ma przeszkód do przeprowadzenia dowodu, że osoba, która uzyskała

stwierdzenie nabycia spadku nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest

inny niż stwierdzono, sąd ma obowiązek z urzędu badać, kto jest spadkobiercą

w tym także, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, czy też wkład

w rolniczej spółdzielni produkcyjnej. Wykonując ten obowiązek sąd nie jest

związany wcześniejszymi ustaleniami poczynionymi w postępowaniu o stwierdzenie

nabycia spadku (por. uchwałę Sądu najwyższego z dnia 21 września 1984 r., sygn.

akt III CZP 55/84, OSNC 1985/5-6/66).

Z

tych

względów

oddalenie

wniosku

uczestnika

poprzedniego

postępowania o zmianę postanowienia spadkowego z powodu nie spełnienia

wymagań z art. 679 § 1 zd. 2 k.p.c. bez badania merytorycznej zasadności wniosku

nie stanowi naruszenia tej normy procesowej jak i wskazanych obok niej w skardze

kasacyjnej art. 382 w związku z art. 670 i 677 k.p.c. Inną natomiast rzeczą,

pozostającą

poza

zarzutami

skargi

kasacyjnej,

jest

zachowanie

przez

wnioskodawcę możliwości powołania dowodów na okoliczność wchodzącego

w skład

spadku

wkładu

gruntowego

w

rolniczej

spółdzielni

produkcyjnej

w postępowaniach o stwierdzenie nabycia spadków.

Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut oparcia rozstrzygnięcia na

podstawie art. 697 § 1 k.p.c. Wprawdzie przepis ten został jednokrotnie wskazany

w pisemnych motywach zaskarżonego postanowienia, ale pewne jest, że stało się

to na skutek oczywistej omyłki. Przemawia za tym zupełnie nieadekwatna do

przedmiotu postępowania problematyka zapisu na sąd polubowny, jaką regulował

uchylony z dniem 17 października 2005 r. art. 697 k.p.c. (art. 1 pkt 4 i 3 ustawy

z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego Dz.U.

Nr 178, poz. 1478) ale także prawidłowy opis zastosowanej normy procesowej

odpowiadający treści art. 679 § 1 k.p.c.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej.