V CSK 111/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 111/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowego "H. F." […]

Spółki Jawnej w T.

przeciwko Gminie T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 października 2009 r.,

skarg kasacyjnych obu stron od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 grudnia 2008 r.,

1.)

2.)

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej

powództwo o odsetki od kwoty 709.175 zł za okres od 4

maja 2006 r. do 12 czerwca 2008 r. oraz orzekającej

o kosztach procesu i o kosztach sądowych i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego;

oddala skargę kasacyjną powódki w pozostałym

zakresie oraz w całości skargę kasacyjną pozwanej.

Uzasadnienie

Przedsiębiorstwo Produkcyjno -Usługowe "H. F." - spółka jawna wniosła o

zasądzenie od Gminy T. kwoty 1.765.132 zł z odsetkami od dnia 3 stycznia 2003 r.

tytułem

zwrotu nakładów dokonanych na nieruchomość strony pozwanej,

stanowiącą targowisko.

Pozwana Gmina wniosła o oddalenie powództwa zarzucając, iż nakłady

zostały w całości zamortyzowane w czasie trwania umowy stron dotyczącej

zarządzania targowiskiem.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 11 grudnia 2008 r. zasądził od

pozwanej na rzecz powódki kwotę 1.242.67, zł z odsetkami ustawowymi od dnia

4 maja 2006 r. w odniesieniu do kwoty 6.900, zł oraz od dnia 30 czerwca 2007 r.

w odniesieniu do kwoty 1.235.770, zł, oddalił powództwo w części pozostałej oraz

orzekł o kosztach procesu i o kosztach sądowych.

Sąd ustalił, że strony zawarły w dniu 1 stycznia 1993 r. umowę dotyczącą

administrowania przez powódkę placem targowym położonym w T. przy ul. S. przez

okres 10 lat. Dochodami z targowiska strony miały się dzielić; wynagrodzeniem

powódki było 45% wpływów z pobieranej opłaty targowej oraz 60% wpływów z

czynszów najmu. Powódka zobowiązała się do wykonania na własny

koszt

„wszelkich prac na targowisku” i wydatkowania na ten cel w 1993 r. kwoty 214.000,

zł (po denominacji). Nakłady zleceniobiorcy miały być zamotryzowane w okresie

trwania umowy, a w przypadku wcześniejszego jej wypowiedzenia – rozliczenie

tych kosztów miało nastąpić w drodze pisemnego uzgodnienia.

Strony ustaliły ponadto, że wzniesione urządzenia targowe przejdą na

własność Gminy po ustaniu umowy, co nastąpiło w dniu 10 sierpnia 2002 r.,

wskutek wypowiedzenia umowy przez pozwaną.

Powódka w czasie trwania umowy zbudowała stróżówkę (w 1994 r.) oraz

dwie wiaty (w 1995 r.). Urządzenia te nie były jednak wymienione w umowie ani

w ofercie przetargowej. Według stanu z daty ustania umowy oraz cen

obowiązujących w II kwartale 2007 r. wartość obu wiat wynosiła 1.235.770,48 zł,

a stróżówki – 8100, zł.

Sąd Okręgowy uznał, że strony łączyła umowa o świadczenie usług, do

której

mają

zastosowanie

przepisy

o

zleceniu

(art.

k.c.).

Miał

tu

w szczególności zastosowanie art. 742 k.c. uprawniający powódkę do zwrotu

wszelkich wydatków świadczonych w celu należytego wykonania świadczenia,

według stanu obiektów z dnia rozwiązania umowy, według aktualnych cen

rynkowych. W tej mierze Sąd zaaprobował opinię biegłego M.C.

Płatność zasądzonych odsetek została określona według dat wyceny wiat

i stróżówki.

W następstwie apelacji strony pozwanej, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11

grudnia 2008 r. zmienił zaskarżony wyrok obniżając zasądzoną kwotę do kwoty

709175, zł z odsetkami od 12 czerwca 2008 r. i oddalając powództwo w części

pozostałej.

W

pozostałym

zakresie

apelację

oddalił

i orzekł

o kosztach

dokonane

w

postępowaniu

skutków

wcześniejszego

postępowania.

Sąd

II

instancji

pierwszoinstancyjnym

co

podzielił

do

ustalenia

rodzaju

nakładów,

rozwiązania umowy, przejścia nakładów na własność Gminy oraz nieobjęcia

wydatków na wiaty i stróżówkę obowiązkiem poniesienia przez zleceniobiorcę

we własnym zakresie nakładów w wysokości 214.000 zł. Zaaprobował również

kwalifikację prawną umowy, do której miał zastosowanie art. 742 k.c., ale tylko

w sposób odpowiedni, uwzględniający warunki kontraktu.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że urządzenia targowe przeszły na własność

pozwanej z dniem 10 sierpnia 2002 r. i powiększyły stan jej majątku z tą datą,

należy więc również wycenić te przysporzenie majątkowe według cen z tej daty.

Tym kryteriom odpowiadała opinia biegłej H. W. – N. ustalająca wartość

przysporzenia na kwotę 777.450 zł (769.350 zł + 8.100). Sąd uwzględnił ponadto

opinię biegłego M. C. w zakresie ustalenia stopnia zużycia obiektów oraz potrzeby

obniżenia należności o koszty legalizacji obiektów wzniesionych bez pozwolenia na

budowę (40.000, zł).

Sąd Apelacyjny wyraził również pogląd, że odsetki powinny być zasądzone

od daty wyroku Sądu Okręgowego.

Skargę kasacyjną wniosły obie strony; powódka w części oddalającej

powództwo, a pozwana - w części zasądzającej.

Powódka powołała się na naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art.

65, 3531, 481 § 1, 742 i 750, a także na naruszenie przepisów postępowania

(art. 316 § 1 i 321 k.p.c.). Twierdziła mianowicie, że nakłady powinny być

oszacowane według aktualnych cen, gdyż można tu zastosować w drodze analogii

art.

k.c.

Zarzuciła

ponadto

wadliwość

orzeczenia

odsetkowego,

uniemożliwiającą sprawdzenie motywów orzeczniczych.

Strona pozwana przedstawiła prawnomaterialny zarzut naruszenia art. 65

i 742 k.c. oraz art. 32 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości i art. 28

prawa budowlanego. Twierdziła mianowicie, że nakłady zostały całkowicie

zamortyzowane, a ponadto zleceniobiorca wzniósł obiekty bez pozwolenia na

budowę. Sąd Apelacyjny - zdaniem pozwanej - nie ustosunkował się do tych

zarzutów, wbrew wymaganiu z art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W

kontekście

przedstawionych

przez

strony

zarzutów

kasacyjnych

podstawowe znaczenie mają problemy materialnoprawne. Nie budzi jednak

zastrzeżeń kwalifikacja prawna umowy z dnia 1 stycznia 1993 r., będącej umową

o świadczenie usług, do której mają - z mocy art. 750 k.c. - odpowiednie

zastosowania przepisy o zleceniu, w szczególności art. 742 k.c.

W piśmiennictwie podkreśla się, że regulacja prawna dotycząca zwrotu

nakładów i wydatków jest ułomna, rozproszona. Najobszerniej jest uregulowana

w przepisach dotyczących rozliczeń między właścicielem a posiadaczem, a także

przy najmie. Zasadą jest, o czym stanowi jednoznacznie treść art. 226 § 1 k.c. i art.

676 k.c., że decyduje tu wartość nakładów z chwili ich zwrotu uprawnionemu

(zob. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2000 r., II CKN 339/00,

niepubl., z dnia 3 października 2002 r., III CKN 402/01, niepubl. i z dnia 22 marca

2006 r., III CSK 3/06, niepubl.). Istotne jest bowiem uzyskanie rzeczywistej korzyści

przez uprawnionego; nakłady zwrotne muszą być użyteczne, zwiększające wartość

jego majątku w chwili zwrotu, a nie w innym, dowolnie dobranym momencie.

Art. 742 k.c. ma charakter bardziej ogólny, ale istota problemu jest podobna.

Przede wszystkim jednak w judykaturze i piśmiennictwie eksponuje się, iż zwrot

nakładów powinien nastąpić na zasadach określonych treścią stosunku prawnego,

szczególnie przy umowach nienazwanych (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 11 marca 1999 r., III CKN 187/98, niepubl., z dnia 19 listopada 2003 r.,

V CK 457/02, niepubl., z dnia 23 stycznia 2008 r., V CSK 377/07, niepubl. oraz

z dnia 5 marca 2009 r. III CZP 6/09). Nie jest przy tym uprawnione konstruowanie

roszczeń z bezpodstawnego wzbogacenia wewnątrz umownych stosunków

zobowiązaniowych, o co zabiega powódka (orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

12 marca 1998 r., I CKN 522/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 176, z dnia 24 lutego

1999 r., III CKN 179/98, niepubl. i z dnia 24 lutego 1999 r., III CKN 179/98, niepubl.

i z dnia 24 lutego 2005 r., III CK 454/04, niepubl.).

W postępowaniu sądowym miarodajnie ustalono, w nawiązaniu do

jednoznacznej treści § 11 umowy, że urządzenia targowe wzniesione w czasie

trwania umowy przechodzą na własność pozwanej Gminy. Tym samym strony

zadecydowały, iż właściwą datą rozliczenia nakładów była data ustania umowy

(10 sierpnia 2002 r.). Dalsze losy obiektów zainstalowanych na targowisku, gdy

strona pozwana była już „wyłącznym” ich właścicielem, są dla roszczenia powódki

obojętne. Z przedstawionych przyczyn nie może być skuteczne kwestionowanie

przez powódkę ustalenia przez Sąd Apelacyjny wartości nakładów według stanu

i cen z chwili ustania umowy (art. 39814 k.p.c.).

Skarga kasacyjna strony pozwanej jest w całości nieuzasadniona i podlega

oddaleniu (art. 39814 k.p.c.). Została ona oparta na założeniu, iż wszelkie nakłady

powódki zostały zamortyzowane w czasie trwania umowy, a ponadto powódka

zainstalowała wiaty w sposób niezgodny z prawem budowlanym i są one

bezużyteczne.

Oba Sądy ustaliły, że nakłady w postaci wybudowania wiat i stróżówki nie

zostały zamortyzowane i ustalenie to wynika z treści umowy oraz z treści oferty

przetargowej. Zleceniobiorca zobowiązał się mianowicie do wykonania robót

przystosowawczych o wartości 214.000 zł (po denominacji) w 1993 r. (§ 1 pkt 2, 3 i

4 umowy). Z oferty przetargowej wynika, że obejmowały one w szczególności

ogrodzenie, utwardzenie i zradiofonizowanie placu, urządzenie parkingu oraz

remont obiektów już istniejących. Ani zakres tych robót, ani ich wartość i czasokres

nie miały związku z posadowieniem wiat i stróżówki w przyszłości, po kilku latach.

Ustalenie to nie wynika w istocie z wykładni umowy (art. 65 k.c.), lecz stanowi

wypowiedź sądową o faktach, nie podlegającą korygowaniu w postępowaniu

kasacyjnym (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Powołany w skardze kasacyjnej pozwanej art. 32 ustawy z dnia 29 września

1994 r. o rachunkowości (Dz.U. z 2002 r., Nr 76, poz. 694) nie ma

w rozpoznawanej sprawie zastosowania, ponieważ strony mogły w umowie

określić autonomicznie warunki „amortyzacji”, rozumianej jako sposób ich rozliczeń

z tytułu nakładów. Wypada zauważyć, że w przypadku późniejszej wielkiej

inwestycji (chodzi tu przede wszystkim o wybudowanie wiat) pożądany byłby aneks

do umowy, regulujący sposób rozliczenia tej inwestycji po ustaniu wieloletniej

umowy. Skoro jednak strony tego problemu nie uregulowały, ma zastosowanie

unormowanie przewidziane w art. 742 k.c., nie ma bowiem żadnych wątpliwości,

że inwestycja ta zwiększyła wydatnie dochody obu stron. Zasadnie więc doszło do

rozliczenia nakładów w postępowaniu sądowym.

Podnoszony przez stronę pozwaną zarzut dotyczący bezwartościowości

przejętych obiektów nie ma żadnego uzasadnienia. W tej kwestii istnieje wręcz

nadmiar dowodów przeciwnych. W rozpoznawanej sprawie wydało opinie pięciu

biegłych i wszyscy zgodnie ustalili wysoką wartość przejętych przez pozwaną

nakładów, nie niższą od przyjętej przez Sąd Apelacyjny. Niesłuszny jest przy tym

zarzut pominięcia przez ten Sąd braku pozwolenia na budowę. Otóż Sąd II instancji

uwzględnił ten fakt przez odliczenie od wartości nakładów kosztów legalizacji

obiektów wzniesionych bez pozwolenia na budowę (40.000 zł).

Zaskarżone orzeczenie jest w zasadniczej mierze trafne. Zasadnie jednak

powódka zakwestionowała orzeczenie o odsetkach należnych od zasądzonej

kwoty, przede wszystkim dlatego, że z braku wystarczającej argumentacji nie

poddaje się ono kontroli kasacyjnej. Niezaskarżenie przez powódkę w apelacji

oddalenia powództwa o odsetki za okres wcześniejszy oznacza tylko tyle,

że oddalenie te stało się „niepodważalne”. Nie zostały natomiast przedstawione

argumenty na rzecz „przesunięcia” płatności odsetek na datę wydania wyroku przez

Sąd Okręgowy. W taki sposób orzeka się zazwyczaj o odsetkach przy waloryzacji,

która jednak nie zaktualizowała się w tej sprawie. Należało w konsekwencji uchylić

zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o odsetki od kwoty 709.175 zł

za okres od 4 maja 2006 r. do 12 czerwca 2008 r. i przekazać w tym zakresie

sprawę do ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.). Sąd Okręgowy zasądził

odsetki od dwóch różnych zasądzonych kwot, od dwóch różnych dat początkowych,

Sąd Najwyższy nie był jednak w stanie uwzględnić precyzyjnie tego rozróżnienia ze

względu na sposób orzeczenia o odsetkach przez Sąd Apelacyjny.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2

k.p.c.