V CSK 110/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 110/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSA Jan Kremer (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. T.

przeciwko B. Spółce z o.o. w likwidacji

o stwierdzenie nieważności uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 15 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

i orzeczenia

o

Uzasadnienie

Powód J. T. wniósł o stwierdzenie nieważności uchwały podjętej na

Nadzwyczajnym Zgromadzeniu Wspólników pozwanej B. z dnia 19 maja 2009 roku.

Zaskarżona uchwała dotyczyła odwołania prezesa K. Z. z zarządu tej Spółki i

powołania jako prezesa B. S. Powód zarzucił sprzeczność tej uchwały z prawem

materialnym, a w uzasadnieniu wskazał na rozbieżność pomiędzy wyznaczeniem

przez

Sąd

Rejonowy

przewodniczącego

Zgromadzenia,

a

prowadzeniem

Zgromadzenia przez inną osobę.

Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa kwestionując zarzuty dotyczące

zwołania Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników, jak i jego przeprowadzenia.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 20 lipca 2009 roku oddalił powództwo. Sąd

ustalił, że Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 4 lutego 2009 roku upoważnił

wspólnika pozwanej Spółki D. M. do zwołania Nadzwyczajnego Zgromadzenia

Wspólników pozwanej Spółki.

Sąd określił porządek obrad obejmujący między innymi podjęcie uchwał

w przedmiocie odwołania K. Z. z funkcji prezesa zarządu Spółki i powołanie

nowego zarządu Spółki w terminie do dnia 30 czerwca 2009 roku. Termin ten

wynikał z postanowienia Sądu Rejonowego po jego zmianie postanowieniem Sądu

Rejonowego z dnia 29 kwietnia 2009 roku.

Na przewodniczącego Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników Sąd

wyznaczył wspólnika D. M.

Daniel M. zwołał w dniu 29 kwietnia 2009 roku

Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników na dzień 19 maja 2009

roku

zawiadamiając o terminie wspólników w osobach: J. T., R. B., „W” Spółkę z o.o.

Osoby te były wspólnikami na datę zwoływania zgromadzenia. W dniu 11 maja

2009 roku powód sprzedał I. F. 31 udziałów pozwanej Spółki informując o tym

pismem z dnia 12 maja 2009 roku prezesa zarządu pozwanej Spółki. Powód, ani

prezes nie poinformowali nabywcy udziałów o terminie i porządku obrad zwołanego

na dzień 19 maja 2009 roku zgromadzenia. O zbyciu udziałów nie został też

poinformowany D. M., który zwoływał zgromadzenie. Nabywca udziałów nie brał

udziału w zgromadzeniu.

Na zgromadzeniu w dniu 19 maja 2009 roku powoda i R. B. reprezentowali

pełnomocnicy. Także D. M. reprezentował pełnomocnik adwokat M. P.,

Zgromadzeniu przewodniczył pełnomocnik D. M. adwokat M. P., który stwierdził,

że Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników zostało zwołane formalnie i jest

zdolne do podejmowania uchwał. Prezes Zarządu poinformował, że 13 maja 2009

r. otrzymał informację o sprzedaży części udziałów przez powoda Ireneuszowi F.

Pełnomocnicy

powoda

i R.

B. zgłosili

sprzeciw

odnośnie

stwierdzenia

prawidłowości zwołania Zgromadzenia. Zarzucili, że od 13 maja 2009 r.

uprawnionym

do

udziału

w zgromadzeniu

jest

I. F.,

a

obowiązek

jego

zawiadomienia ciążył na D. M. Przewodniczący Zgromadzenia poddał pod

głosowanie uchwałę o odwołaniu z zarządu K. Z. i powołaniu na członka zarządu B.

S.; głosowano tajnie. Za uchwałą oddano 2000 głosów, a przeciwko 589 głosów.

Uchwała została przyjęta, sprzeciw zgłosili pełnomocnicy powoda i R. B. Wybrany

członek Zarządu B. S. wyraził zgodę na kandydowanie w dniu 3 marca 2009 r., a w

dniu Zgromadzenia złożył u notariusza protokołującego Zgromadzenie o godz. 14ºº

wzór podpisu.

Sąd I instancji wskazał, że istotą sporu jest rozstrzygnięcie, czy

Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników było zwołane prawidłowo i czy mogło

podjąć uchwałę o zmianie zarządu. Wskazał, że I. F. na dzień zwoływania

Zgromadzenia nie był udziałowcem Spółki, a pozostali zostali zawiadomieni listami

poleconymi. Sąd Okręgowy odwołał się do teorii nadania – art. 238 § 1 k.s.h.

W konsekwencji oddalił wniosek o przedstawienie dowodu doręczenia dla powoda

przez pozwanego.

Sąd Okręgowy odniósł się do zawnioskowanych, a pominiętych dowodów.

Zdaniem Sądu zarzut pozorności umowy sprzedaży udziałów zmierzał do

uniemożliwienia odbycia zgromadzenia wspólników zwołanego z upoważnienia

Sądu. Sąd podkreślił, że w dacie zwoływania Nadzwyczajnego Zgromadzenia

Wspólników w dniu 29 kwietnia 2009 roku I. F. nie był wspólnikiem Spółki.

Zawiadomienie o zbyciu udziałów dotarło do Spółki w dniu 13 maja 2009 roku i od

tej daty nabywca jest wspólnikiem Spółki posiadając prawa i obowiązki. Zdaniem

Sądu obowiązkiem powoda było zawiadomienie nabywcy udziałów o terminie

zgromadzenia wspólników. Zgromadzenie wspólników jest ważne bez względu na

liczbę reprezentowanych na nim udziałów. W dniu 19 maja 2009 roku na ogólną

liczbę udziałów 2.620 reprezentowanych było 2579 udziałów. Ustawa, ani umowa

spółki

nie

przewidują

100%

obecności

udziałów

w

szczególności

przy

podejmowaniu uchwał w składzie zarządu Spółki. Uchwały zapadają bezwzględną

większością głosów zgodnie z art. 245

k.s.h., o ile umowa spółki nie stanowi

inaczej. W pozwanej spółce uchwały o zmianie zarządu zapadają zwykłą

większością głosów. Zaskarżoną uchwałę podjęto w tajnym głosowaniu i oddano

2.000

głosów

za

i

głosów

przeciw.

Głosy

nie

biorącego

udziału

w zgromadzeniu I. F. w liczbie 31 nie miały wpływu na podjęcie uchwały o zmianie

zarządu, a zgromadzenie zwołane było prawidłowo. Zwrot użyty w protokole

zgromadzenia, że zostało zwołane formalnie jest tożsamym z pojęciem, że zostało

zwołane prawidłowo. Uchwała zatem jest ważna. Nadzwyczajne zgromadzenie

wspólników zostało zwołane przez wspólnika D. M. w wyniku upoważnienia Sądu

rejestrowego i wspólnik miał zakreślony termin do jego zwołania i odbycia. D. M.

mógł wykorzystać upoważnienie Sądu tylko jednorazowo i w ramach zakreślonego

terminu. Zbywanie udziałów na kilka dni przed zgromadzeniem powodowałoby

obejście wydanego upoważnienia i uniemożliwiało odbycie zgromadzenia. Nowo

wybrany prezes zarządu wyraził zgodę na objęcie tej funkcji. Istotnym zarzutem

było przewodniczenie obradom przez inną osobę, niż wskazana w postanowieniu

Sądu z dnia 4 lutego 2009 roku.

W postanowieniu Sąd na przewodniczącego wyznaczył D. M., a bezspornym

było, że obradom zgromadzenia przewodniczył pełnomocnik D. M. adwokat M. P.

Zdaniem Sądu przepisy kodeksu spółek handlowych nie wprowadzają ograniczeń

odnośnie

możliwości

ustanowienia

pełnomocnika

do

reprezentowania

na

zgromadzeniu wspólników. Ograniczenia reguluje art. 243 § 3 k.s.h. Upoważniony

przez Sąd wspólnik udzielając pełnomocnictwa do reprezentowania go jako

wspólnika przez adwokata M. P. nie naruszył udzielonego mu upoważnienia.

Pozostali uczestnicy zgromadzenia nie zgłaszali w tym zakresie sprzeciwu. Także

zarzut reprezentowania wspólnika przez adwokata, który jednocześnie jest jego

obrońcą w sprawie karnej przy nie wskazaniu, co jest jej przedmiotem nie stanowiło

jej uchybienia. Brak było podstaw do uwzględnienia powództwa w oparciu o art.

252 k.s.h.

Powód w apelacji, który zaskarżył wyrok w całości zarzucił sprzeczność

istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego przez przyjęcie

prawidłowego zwołania zgromadzenia wspólników, a w konsekwencji zdolności do

podejmowania ważnych uchwał, pomimo nie zawiadomienia wspólnika I. F. Zarzut

naruszenia prawa materialnego – art. 238 k.s.h. – dotyczy przyjęcia przez Sąd

obowiązku zbywcy udziałów do poinformowania nabywcy o terminie zgromadzenia,

choć jedyną osobą zobowiązaną do tego był zwołujący D. M. Naruszono także art.

237 § 1 k.s.h., gdyż zgromadzenia nie mogła prowadzić inna osoba niż

wyznaczona przez Sąd i nie można było skutecznie upoważnić adwokata, nie

będącego wspólnikiem, do pełnienia funkcji przewodniczącego na Nadzwyczajnym

Zgromadzeniu Wspólników. Naruszenie przepisów postępowania dotyczyło art. 233

i 236 k.p.c. i związane było z kwestionowaniem oceny dowodów oraz nie

rozpoznaniem wniosków dowodowych.

Sąd Apelacyjny oddalając apelację podzielił ustalenia faktyczne Sądu

Okręgowego i przyjął, że zgromadzenie wspólników odbyte w dniu 19 maja 2009

roku zwołane było prawidłowo, a nabywcę udziałów zobowiązany był o jego

terminie zawiadomić zbywca. Zdaniem Sądu Apelacyjnego pogląd o możliwości

upoważnienia przez wspólnika wyznaczonego na przewodniczącego zgromadzenia

przez Sąd osoby trzeciej do przewodniczenia zgromadzeń jest uchybieniem nie

skutkującym

jednak

stwierdzeniem

nieważności

uchwały.

Sąd

podkreślił

prawidłowość czynności wspólnika D. M. przy zwoływaniu zgromadzenia na dzień

29 kwietnia 2009 roku, w tym zawiadomień za pomocą listów poleconych

wszystkich osób będących wówczas wspólnikami w dacie jego zwoływania (art. 238

k.s.h.). Z przepisów art. 187 i 188 k.s.h. wynika, że zwołujący zgromadzenie

zawiadamia osoby wpisane do księgi udziałów na datę wysyłania zawiadomień.

Sąd odwołał się w tym zakresie do poglądów doktryny i wskazał, że inne

rozumienie przepisów i obowiązków wspólnika upoważnionego do zwołania

zgromadzenia prowadziłoby do uniemożliwienia jego odbycia. Data doręczenia

zawiadomienia

nie

ma

znaczenia.

Decydujący

jest

sam

fakt

wysłania

zawiadomienia listem poleconym.

Sąd I instancji w sposób dostatecznie pewny zakreślił materiał dowodowy na

którym się oparł i uchybienie polegające na nie wydaniu formalnego postanowienia

o oddaleniu wniosków dowodowych zgłoszonych w piśmie powoda z 13 lipca 2009

roku, choć jest uchybieniem to nie ma wpływu na treść zaskarżonego wyroku.

Sąd

II

instancji

przedstawił

wywód

dotyczący

braku

możliwości

dopuszczalności upoważnienia do przewodniczenia zgromadzenia wspólników

innej osoby niż wyznaczona przez Sąd. Uchybienie to jednak nie prowadzi do

stwierdzenia nieważności uchwały wspólników jako sprzecznej z ustawą.

Uchybienie takie prowadzi do naruszenia postanowienia Sądu, ale w żaden sposób

nie wpływa na treść podjętej uchwały. Uchybienia o charakterze formalnym mogą

być skuteczną podstawą żądania stwierdzenia nieważności uchwały tylko wówczas,

gdy wywarły wpływ na jej treść. Zarzuty powoda naruszenia art. 237 i 238 k.s.h.

nie skutkują automatycznie przyjęciem nieważności podjętej uchwałą. Nie miały

one także żadnego wpływu na przebieg zgromadzenia, ani na treść podjętej

uchwały. Sąd odwołał się do orzecznictwa i stwierdził, że brak było podstaw do

uwzględnienia żądania z tego powodu, że zgromadzeniu przewodniczyła osoba nie

wyznaczona przez Sąd. Wskazał na przepisy art. 252 § 1 i 425 k.s.h.

Wyrok ten zaskarżył skargą kasacyjną w całości powód wnosząc o uchylenie

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie żądania pozwu, ewentualnie jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Powód oparł skargę kasacyjną na zarzucie naruszenia prawa materialnego.

Powód zarzucił naruszenia art. 252 § 1 k.s.h. w związku z art. 237 k.s.h. poprzez

jego niezastosowanie i niestwierdzenie nieważności uchwały w przedmiocie zmiany

prezesa zarządu z dnia 19 maja 2009 roku. Powód podkreślił, że uchwała ta

pozostaje w sprzeczności z art. 237 k.s.h., gdyż podjęta została na zgromadzeniu

wspólników

któremu

przewodniczyła

inna

osoba

niż

imiennie

wskazana

postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 4 lutego 2009 roku, co powoduje że

zgromadzenie wspólników odbyło się w sposób wadliwy i nie było uprawnione do

podejmowania uchwał, które winny zostać uznane za nieważne. Zarzut naruszenia

art. 237 k.s.h. poprzez błędną jego wykładnię polega na przyjęciu, że należy

rozważyć

tylko

naruszenie

postanowienia

Sądu,

a nie

przepisu

ustawy.

Zgromadzenie odbyło się wadliwe poprzez prowadzenie go przez osobę

nieuprawnioną.

Zarzut naruszenia art. 252 § 1 k.s.h. w związku z 365 § 1 k.p.c. dotyczy jego

nie zastosowania polegającego na jego błędnym przyjęciu, że zaskarżona uchwała

spowodowała jedynie naruszenie postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 4 lutego

2009 roku podczas, gdy orzeczenie to jest orzeczeniem, co do istoty sprawy i

korzysta w tym zakresie z prawomocności materialnej. Postanowienie to wiązało

zarówno strony jak i Sąd, co oznacza że działanie sprzeczne z jego treścią

powoduje rażące naruszenie art. 265 § 1 k.p.c. i

powinno spowodować

stwierdzenie nieważności uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kodeks spółek handlowych zawiera regulacje dotyczące działania organów

spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, pozostawiając w zasadzie sposób ich

funkcjonowania autonomicznym postanowieniom udziałowców i organom spółki.

Ustawodawca przewidział możliwość ingerencji sądu w funkcjonowanie organów

spółki w sytuacjach konfliktowych. W szczególności w razie naruszenia praw

wspólników mniejszościowych przewidziano możliwość zwrócenia się przez

udziałowca o ochronę do sądu. Przepis art. 236 § 1 k.s.h. nakłada na zarząd

obowiązek zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników na żądanie

zgłoszone przez co najmniej 1/10 kapitału zakładowego spółki, jak też uprawnia

wspólników do umieszczenia określonych spraw w porządku obrad. W razie nie

wykonania tego ustawowego obowiązku wspólnicy mają prawo do wystąpienia

z wnioskiem o upoważnienie do sądu – art. 237 § 1 k.s.h. Przepis art. 237 § 1 k.s.h.

- który ma treść tożsamą z art. 228 § 1 kodeksu handlowego - stanowi, że jeżeli

zarząd spółki w wykonaniu żądania zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia

wspólników nie zwoła w ciągu dwóch tygodni zgromadzenia, to wspólnicy

uprawnieni są do wszczęcia postępowania sądowego w tym przedmiocie.

Sąd rejestrowy po wezwaniu zarządu do złożenia oświadczenia, może upoważnić

wspólników występujących z tym żądaniem do zwołania nadzwyczajnego

zgromadzenia wspólników. Sąd wyznacza przewodniczącego tego zgromadzenia.

Przepis ten reguluje uprawnienie wspólników mniejszościowych, których żądanie

zwołania zgromadzenia zostało zlekceważone przez zarząd, a więc dotyczy

sytuacji konfliktu w spółce pomiędzy właścicielami, a organem wykonawczym

i zarządzającym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r. II CNP

8/10, Biul. SN 201010/14). W sprawie doszło do zrealizowania postępowania

uregulowanego w tym przepisie i sąd rejestrowy wydał prawomocne postanowienie

zawierające upoważnienie do zwołania zgromadzenia i wskazał przewodniczącego

zgromadzenia w osobie D. M. W sprawie nie było sporne, że wyznaczony przez

Sąd wspólnik zwołał zgromadzenie i skarga kasacyjna prawidłowości jego zwołania

nie dotyczy. Przedmiotem sporu pozostaje możliwość przewodniczenia obradom

przez inną osobę niż wskazana przez sąd w treści postanowienia. W związku z tym

zagadnieniem nie rozwinęło się orzecznictwo, choć Sąd Najwyższy w orzeczeniu z

dnia 22 marca 1935 r. II C 2734/34, OSNC 1935, nr 9, poz. 382 (w tezie drugiej

stwierdził, że „Przewodniczącym nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników spółki

z ogr. odp., zwołanego z upoważnienia sądu, nie może być, osoba nie będąca

wspólnikiem.” W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że „przewodniczącym zebrania może

być z natury rzeczy tylko jeden z jego uczestników, a nie osoba obca”, co uprawnia

do stwierdzenia, że nie może nim być pełnomocnik, nie mający przymiotu

wspólnika. W

związku z zagadnieniem upoważnienia sądu do zwołania

zgromadzenia Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 października 2004 r. IV CK

116/04 (OSNC 2005, nr 11, poz. 190) stwierdził, że uchwały podjęte przez walne

zgromadzenie wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością zwołane po

upływie terminu oznaczonego przez sąd są nieważne. Odnosząc się wprost do

zagadnienia występującego w rozpoznawanej sprawie rozróżnić należy czynności

podejmowane w zwykłym toku czynności przez organy spółki i wspólników, od

sytuacji gdy czynności te są realizacją postanowienia sądu wydanego w sytuacji

konfliktu w spółce. Podkreślenia wymaga, że sąd może wydać upoważnienie do

zwołania zgromadzenia. Uwzględnienie

wniosku oznacza uznanie potrzeby

zwołania zgromadzenia, potwierdzając w ten sposób

zarządu

nieprawidłowe działanie

spółki. W konsekwencji osoby zwołujące i przewodniczące takiemu

zgromadzeniu wspólników wykonują wiążące, prawomocne postanowienie sądu, co

wyklucza możliwość kwestionowania jego merytorycznej zasadności, jak i sposobu

wykonania. Rozważenia wymaga jednak także problem prowadzenia zgromadzenia

przez inną osobę niż wyznaczony wspólnik, a ponadto zagadnienie, czy udzielenie

przez wyznaczonego wspólnika pełnomocnictwa do udziału w zgromadzeniu

powoduje uprawnienie pełnomocnika do przeprowadzenia obrad. W literaturze

prezentowane są zróżnicowane stanowiska dotyczące możliwej treści orzeczenia

sądu rejestrowego jak i prowadzenia zgromadzenia przez osobę nie wskazaną

przez sąd. Najdalej idącym poglądem jest stanowisko, że sąd może wyznaczyć na

prowadzącego zgromadzenie także osobę spoza kręgu wspólników, ale tylko

osobiście ta osoba może prowadzić obrady zgromadzenia. Pogląd przeciwny

dopuszcza wyznaczenie przewodniczącego zgromadzenia wyłącznie z grona

wspólników

i

łączy

go

z osobistym

działaniem

tego

wspólnika

podczas

zgromadzenia. Stanowisko to w części wypowiedzi jest modyfikowane poprzez

przyjęcie możliwości udzielenia przez wspólnika pełnomocnictwa innej osobie do

przewodniczenia obradom. Odwołując się do przyczyny wydania przez sąd

orzeczenia

wskazującego

osobę

przewodniczącego

zgromadzenia

i

jej

personalnego określenia w orzeczeniu, należy stwierdzić, że przemawia to za

ścisłym wykonaniem postanowienia sądu, a więc przyjęciem braku możliwości

skutecznego udzielenia upoważnienia do przewodniczenia zgromadzeniu przez

pełnomocnika.

Reasumując, postanowienie sądu wskazujące na podstawie art. 237 § 1

k.s.h. osobę przewodniczącego nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością musi być wykonane zgodnie z jego treścią,

co wyklucza możliwość przewodniczenia na takim zgromadzeniu przez inną osobę

niż wskazana przez sąd. Konsekwencją przewodniczenia przez inną osobę, także

pełnomocnika osoby wskazanej, skutkuje tym, że zgromadzenie odbywa się pod

przewodnictwem osoby do tego nieuprawnionej. Skutkuje to nieważnością uchwał

podjętych na tak odbytym zgromadzeniu. Odnosząc się do okoliczności sprawy

uchybienie występujące w sposobie odbycie Nadzwyczajnego Zgromadzenia

Wspólników pozwanej Spółki w sposób sprzeczny z treścią orzeczenia sądu

regulującego przebieg tego Zgromadzenia jest czynnością sprzeczną z prawem

i skutkuje bezwzględną nieważnością uchwały – art. 252 § 1 k.s.h. Z tych przyczyn

nie można podzielić poglądu o wystąpieniu jedynie uchybień formalnych

i dokonywaniu ich oceny w płaszczyźnie wpływu na treść podjętych uchwał.

W orzeczeniach z dnia 10 marca 2005 r. III CK 477/04 (Wokanda 2005, nr 7-8,

poz. 15), wyrok z dnia 16 lutego 2005 r. III CK 296/04, (OSNC 2006, nr 2, poz. 31),

z dnia 26 marca 2009 r. I CSK 253/08 (nie publ.) i innych, Sąd Najwyższy odnosił

się do czynności podejmowanych w zwykłym toku czynności spółki, w tym spółki

akcyjnej, a nie w wykonaniu orzeczenia sądu. Z tej przyczyny okoliczności tych

spraw nie są przystające do rozpoznawanej sprawy.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 15 k.p.c.

oraz art. 39821 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c.

jz