V CO 65/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CO 65/08

POSTANOWIENIE

Dnia 16 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie ze skargi wierzyciela T. Sp. z o.o.

na przewlekłość postępowania Komornika przy Sądzie Rejonowym w Z.

przy udziale A.W.

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 stycznia 2009 r.,

skargi wierzyciela o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem

Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2008 r.

oddala skargę.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 23 września 2008 r. w sprawie

oznaczonej sygnaturą odrzucił jako niedopuszczalną skargę o stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

prawomocnego

orzeczenia

oddalającego

skargę na przewlekłość postępowania.

Od

postanowienia

tego

wniesiona

została

skarga

o

wznowienie

postępowania. Skarżący jako podstawę wznowienia wskazał – powołując się na art.

190 ust. 4 Konstytucji i art. 4011 k.p.c. – wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

1 kwietnia 2008 r., SK 77/06, stwierdzający, że przepis art. 4241 § 1 i 2 k.p.c.,

w części obejmującej słowa „kończącego postępowanie w sprawie” jest niezgodny

z art. 32 ust. 1 i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji (OTK-A 2008, nr 3, poz. 39).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważając w pierwszej kolejności kwestię oddziaływania wyroku Trybunału

Konstytucyjnego (TK) z dnia 1 kwietnia 2008 r. na postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 2008 r. zwrócić należy uwagę, że zagadnienie

temporalnych

skutków

orzeczeń

TK

stwierdzających

niezgodność

ustaw

z Konstytucją, w zakresie określonym w art. 190 ust. 4 Konstytucji, nie jest

ujmowane w sposób jednolity. W doktrynie przeważa pogląd, według którego wyrok

TK działa retroaktywnie, natomiast w najnowszych judykatach Sądu Najwyższego

prezentowane

są

o retroaktywnym

w

tym

zakresie

rozbieżne

działaniu

wyroku

TK

stanowiska.

opowiedział

się

Za

poglądem

Sąd

Najwyższy

w postanowieniach z dnia 16 lipca 2008 r., II CZ 37/08 (nie publ.) oraz z dnia

2 października 2008 r., II CZ 68/08 (nie publ.), przeciwne zapatrywanie wyrażone

zostało w postanowieniach z dnia 27 sierpnia 2008 r., II CZ 56/08 (nie publ.) oraz

z dnia 13 sierpnia 2008 r., I CZ 66/08 (nie publ.). Przyjęcie pierwszego

z wymienionych poglądów prowadzi do stwierdzenia, że po wejściu w życie wyroku

TK z dnia 1 kwietnia 2008 r. niedopuszczalne jest – w odniesieniu do

postanowienia wydanego przed wejściem w życie wspomnianego wyroku

Trybunału Konstytucyjnego - odrzucenie skargi o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego postanowienia z tego tylko względu, że podlegające

temu stwierdzeniu orzeczenie nie jest „postanowieniem kończącym postępowanie

w sprawie”. Nie oznacza to, że wniesiona skarga o wznowienie postępowania

zasługuje na uwzględnienie, skoro w uzasadnieniu powołanego wyroku Trybunał

Konstytucyjny, czyniąc rozważania odnośnie istoty i charakteru skargi na

przewlekłość a także uprawnień stron dotkniętych szkodą powstałą na skutek

przewlekłości postępowania sądowego zauważył, że „strona, która nie wniosła

skargi na przewlekłość postępowania zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia

17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy

w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843)

może dochodzić - na podstawie art. 417 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks

cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.) - naprawienia szkody wynikłej

z przewlekłości, po prawomocnym zakończeniu postępowania co do istoty sprawy”.

Trybunał

Konstytucyjny

postępowania

jest

„z

podkreślił

jednej

ponadto,

strony

że

skarga

subsydiarnym

na

przewlekłość

środkiem

dochodzenia

konstytucyjnych wolności i praw, z drugiej strony instrumentem skutecznego

egzekwowania konstytucyjnego prawa do sądu. To właśnie skarga na przewlekłość

postępowania

stanowi

jednocześnie

instrument

dochodzenia

szkody

spowodowanej przez przewlekłość postępowania sądowego. Z tego względu

Konstytucja nie nakazuje, aby ustawodawca stworzył skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem postanowienia oddalającego skargę na przewlekłość

postępowania”.

Abstrahując od narzucającego się wniosku, że przytoczony passus

uzasadnienia

wyroku

rozstrzygnięciem,

TK

pozostaje

zważywszy,

że

w

skarga

pewnej

dysharmonii

konstytucyjna

z

przyjętym

wniesiona

została

w sprawie, w której przedmiotem oceny z punktu widzenia art. 424 1 § 1 i 2 k.p.c.

było właśnie postanowienie w przedmiocie przewlekłości postępowania, stwierdzić

należy, że skoro – jak twierdzi TK – Konstytucja nie wymaga, by skarga

przewidziana w art. 4241 i nast. k.p.c. przysługiwała od orzeczeń oddalających

(a więc także odrzucających) skargę na przewlekłość postępowania, to wyrok TK

w istocie nie może stanowić podstawy rozszerzenia art. 424 1 § 1 i 2 k.p.c.

w kierunku prowadzącym do wniosku, że skarga o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia dopuszczalna jest od postanowienia

wydanego w przedmiocie przewlekłości postępowania. Wniosek ten paralelny jest

z prezentowanym w judykaturze stanowiskiem, według którego postanowienie

oddalające skargę na przewlekłość postępowania nie stoi na przeszkodzie

domaganiu się naprawienia szkody wyrządzonej przewlekłością postępowania

w odrębnym procesie (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

23 marca 2006 r., III SPZP 3/05, OSNP 2006, nr 21-22, poz. 341), a także

poglądem prezentowanym przez przedstawicieli doktryny, że w przypadku

orzeczeń mających charakter wpadkowy, nie mieszczących się w obrębie art. 424 1

§ 1 i 2 k.p.c., realizacja odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa

może przebiegać na zasadach ogólnych. Pogląd ten oparty jest na spostrzeżeniu,

że art. 4171 § 2 k.c., warunkując odpowiedzialność państwa za wydanie wadliwego

orzeczenia

stwierdzeniem

jego

niezgodności

z

prawem

we

właściwym

postępowaniu, nie czyni rozróżnień w kwestii charakteru poszczególnych

rozstrzygnięć, posługując się ogólną nazwą „orzeczenie”. Pozwala to – przy

uwzględnieniu dyrektywy wykładni zgodnej z Konstytucją, ale także racji

celowościowych – na wprowadzenie takich obostrzeń, aby przepis ten nie

obejmował wszystkich czynności decyzyjnych sądu, kwalifikowanych w nauce

prawa procesowego jako „orzeczenia”. Przyjęcie takiego założenia prowadzi do

konkluzji, że do orzeczeń, których dotyczy art. 4171 § 2 k.c., a objętych procedurą

wskazaną w art. 4241 i nast. k.p.c., należałoby zaliczyć wyroki i postanowienia co

do

istoty

sprawy

wydawane

w

postępowaniu

nieprocesowym,

a

także

postanowienia tzw. formalne, kończące postępowanie w sprawie. W tym ujęciu krąg

prawomocnych orzeczeń w rozumieniu art. 4171 § 2 k.c. pokrywałby się z kręgiem

rozstrzygnięć sądowych objętych wprowadzonym do kodeksu postępowania

cywilnego systemem kontroli legalności orzeczeń.

Pogląd ten ze wszech miar zasługuje na aprobatę. Angażowanie Sądu

Najwyższego w weryfikację legalności wszystkich prawomocnych orzeczeń sądu

drugiej instancji, zarówno kończących, jak i niekończących postępowania jest nie

tylko nieracjonalne, ale wręcz szkodliwe z punku widzenia roli ustrojowej i zadań

jurysdykcyjnych Sądu Najwyższego. Prowadzić bowiem może - ze szkodą dla sfer

działalności określonych w art. 175 ust. 1 i art. 183 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz

art. 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz.

2052 ze zm.) - do niepożądanego skupienia działalności orzeczniczej tego organu

w sprawach powstałych w następstwie złożenia skargi przewidzianej w art. 424 1 § 1

i 2

k.p.c.

od

rozstrzygający

postanowień

zagadnienia

mających charakter wpadkowy,

uboczne.

Przykładem

takiego

incydentalny,

orzeczenia

jest

postanowienie w przedmiocie przewlekłości postępowania (por. uzasadnienie

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 sierpnia 2005 r., I CNP 3/05, OSNC

2006, nr 2, poz. 39 oraz uchwały Sądu Najwyższego z 23 marca 2006 r., III SPZP

3/2005, OSNP z 2006 r., nr 21-22, poz. 341, mającej moc zasady prawnej).

Takie rozwiązanie pozostawałoby – jak się wydaje – w zgodzie z wolą

ustawodawcy. W uzasadnieniu ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy

– Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) podniesiono, że skarga

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia wraz ze skargą

kasacyjną stworzą dopełniający się wzajemnie system kontroli legalności orzeczeń

pod kątem ewentualnej odpowiedzialności odszkodowawczej, wskazując że

mechanizm ten dotyczyć ma wyłącznie prawomocnych wyroków i postanowień co

do istoty sprawy wydawanych w postępowaniu nieprocesowym, jak również

postanowień formalnych kończących postępowanie w sprawie.

Przyjęcie takiego modelu zaskarżalności orzeczeń wyrządzających szkodę

oraz dochodzenia z tego tytułu odszkodowania od Skarbu Państwa, po nadaniu

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r. nowego brzmienia

art. 4241 § 1 i 2 k.p.c., staje się problematyczne, chyba że dokonując wykładni tych

przepisów należałoby dojść do wniosku, że mimo dokonanej zmiany przepisy te nie

obejmują orzeczeń niekończących postępowania w sprawie z tej racji, że

w odniesieniu do tych postanowień realizacja odpowiedzialności odszkodowawczej

następuje na zasadach ogólnych.

Podejmowanie takiej próby interpretacji art. 424 1 § 1 i 2 k.p.c. nie jest

niezbędne dla rozstrzygnięcia wniesionej skargi o wznowienie postępowania.

Skarga ta wprawdzie oparta została na wspomnianym wyroku Trybunału

Konstytucyjnego, jednak wyrok ten, z powodów wskazanych w jego uzasadnieniu,

nie stwarza podstawy do rozszerzenia art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. w kierunku

umożliwiającym

zaskarżenie

postanowienia

w

przedmiocie

przewlekłości

postępowania skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia.

W postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania – wobec braku

autonomicznych rozwiązań dotyczących składu sądu - zastosowanie znajdują

przepisy o składzie sądu orzekającego, które miarodajne są dla postępowania,

które ma być wznowione. Skarga o wznowienie postępowania zakłada bowiem

powrót do fazy uprzednio zakończonego postępowania, w odniesieniu do której

zaszła podstawa wznowienia. Jeśli więc wznowienie dotyczy postępowania,

którego przedmiotem jest ocena kryteriów przyjęcia skargi o stwierdzenie

niezgodności

prawomocnego

orzeczenia

z

prawem,

zakończonego

postanowieniem Sądu Najwyższego o odrzuceniu tej skargi, to przyjąć należy, że

właściwy

do

wznowienia

postępowania

jest

Sąd

Najwyższy

w

składzie

jednoosobowym ponieważ w takim składzie Sąd Najwyższy orzeka w fazie tzw.

przesądu.

Z tych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 412 § 2 k.p.c.).