V CO 213/20 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CO 213/20 POSTANOWIENIE Dnia 19 listopada 2020 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Beata Janiszewska w sprawie z wniosku małoletniej E. C., reprezentowanej przez matkę B. C.‎przeciwko A. C.‎o zabezpieczenie zasądzonych przyszłych świadczeń alimentacyjnych,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 listopada 2020 r.,‎wniosku Sądu Rejonowego w Ż. o przekazanie sprawy o sygn. akt III RCo (…) do rozpoznania sądowi równorzędnemu, odmawia przekazania sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w Ż. wystąpił do Sądu Najwyższego o przekazanie do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu sprawy z wniosku małoletniej E. C., reprezentowanej przez matkę B. C., przeciwko A. C. o zabezpieczenie zasądzonych przyszłych świadczeń alimentacyjnych. Sąd Rejonowy wskazał, że przekazania sprawy wymaga dobro wymiaru sprawiedliwości (art. 441 § 1 k.p.c.), gdyż matka wnioskodawczyni była sędzią Sądu Rejonowego w Ż., a w związku z tym pozostawała w kontaktach z innymi sędziami, obecnie jeszcze orzekającymi w Sądzie występującym.

Pozostali sędziowie Sądu Rejonowego w Ż., niemający kontaktów z matką małoletniej, brali natomiast udział w rozpoznaniu innej sprawy o zbieżnym stanie faktycznym i prawnym, a przedstawicielka ustawowa wnioskodawczyni próbowała zainicjować postępowanie dyscyplinarne związane z tamtym postępowaniem.Sąd występujący wyraził przekonanie, że opisana sytuacja ma negatywny wpływ na sposób postrzegania wymiaru sprawiedliwości, co uzasadnia skorzystanie ze środka przewidzianego w art. 441 § 1 k.p.c. Jednym z celów przywołania w tym przepisie klauzuli generalnej w postaci dobra wymiaru sprawiedliwości jest bowiem, obok zadbania o postrzeganie wymiaru sprawiedliwości jako bezstronnego, zapewnienie elastyczności w stosowaniu prawa co do właściwości miejscowej sądu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 441 § 1 k.c. Sąd Najwyższy może przekazać sprawę do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu z sądem występującym, jeżeli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości, w szczególności wzgląd na społeczne postrzeganie sądu jako organu bezstronnego.Przepis ten powinien być interpretowany w sposób ścisły, gdyż wprowadza wyjątek od konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), w którym to prawie zawiera się m.in. zasada rozpoznania sprawy przez sąd właściwy, w tym także właściwy miejscowo (postanowienie Sądu Najwyższego z 28 sierpnia 2020 r., IV CO 142/20).

Stosowanie art. 441 § 1 k.c. powinna cechować rozwaga i świadomość, że odstępstwa od zasad o charakterze konstytucyjnym muszą spełniać kryteria proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Z perspektywy tych założeń wprowadzenia art. 441 § 1 k.p.c. do systemu prawa, wpływających na wyznaczenie granic działania analizowanej instytucji, nie wydaje się zasadne stanowisko Sądu Rejonowego, akcentujące czynnik zapewnienia elastyczności w stosowaniu prawa co do właściwości miejscowej sądu. Gdyby kwestia sprowadzała się do zapewnienia takiej elastyczności, to nie byłoby konieczne powierzenie podejmowania decyzji w przedmiocie zastosowania art. 441 § 1 k.p.c. Sądowi Najwyższemu.Pojęcie "dobro wymiaru sprawiedliwości" nie zostało ustawowo zdefiniowane.

W orzecznictwie (zob. postanowienie Sądu Najwyższego 7 lipca 2020 r., IV CO 153/20) wyjaśniono już, że odwołuje się ono do sfery aksjologii i powinno być rozumiane z uwzględnieniem celu, dla którego istnieje wymiar sprawiedliwości, uniwersalnego charakteru tej instytucji i rodzaju wartości, jaką jest dobro wymiaru sprawiedliwości. Wartość wskazana w art. 441 § 1 k.p.c. nie ma bowiem charakteru autotelicznego, tzn. nie jest wartością samą w sobie - wartością dla samej siebie. Przeciwnie, jest to wartość instrumentalna, która służy realizacji innych, samoistnych wartości, w szczególności sprawiedliwości.Dobro wymiaru sprawiedliwości nie jest tożsame ani z dobrem (w szczególności sprawnym funkcjonowaniem) sądu rozpoznającego konkretną sprawę lub z interesami prawnymi stron, ani też ze społecznym postrzeganiem sądu jako organu bezstronnego.

Wszystkie te elementy stanowią części składowe tej wartości, lecz w stosowaniu art. 441 § 1 k.p.c. trzeba mieć na uwadze, że żaden z elementów nie dominuje nad pozostałymi. Niewątpliwie wymiar sprawiedliwości istnieje po to, by rozstrzygać indywidualne spory o prawo i tym samym zabezpieczać interesy prawne stron postępowań, jednak "dobro wymiaru sprawiedliwości" trzeba każdorazowo rozumieć uniwersalistycznie, mając na względzie nie tylko konkretną sprawę, ale też długofalowe konsekwencje wynikające z decyzji o zastosowaniu art. 441 § 1 k.p.c..Sąd występujący zauważył, iż „najczęściej mylne” są „zarzuty pod adresem wymiaru sprawiedliwości, że nie jest on w stanie w sposób niezależny rozstrzygać w sprawie przedstawicieli własnego środowiska” oraz wyraził przekonanie, że skorzystanie z art. 441 § 1 k.p.c. pozwoli in casu na wyeliminowanie takich zarzutów.

Kwestia przekazania sprawy do rozpoznania innemu sądowi powinna być jednak badana w szerszej perspektywie, uwzględniającej, czy, wbrew przedstawionym intencjom, nie dojdzie tym samym do potwierdzenia obaw o rozstrzygnięcie sporu z zachowaniem standardów orzekania, w tym bezstronności sądu występującego (sędziów tego sądu).Kryterium dobra wymiaru sprawiedliwości oznacza, że za przekazaniem sprawy muszą przemawiać bardzo istotne względy. Sam fakt wcześniejszego orzekania przez stronę lub przedstawiciela ustawowego strony w danym sądzie w typowej sytuacji nie stanowi wystarczającego uzasadnienia dla odstąpienia od konstytucyjnej zasady rozpoznania sprawy przez sąd właściwy, zwłaszcza gdy sytuacja taka miała miejsce kilkanaście lat wcześniej.

Wbrew założeniom i motywom działania Sądu Rejonowego przekazanie sprawy mogłoby w takim przypadku uderzyć w wartość, jaką jest potwierdzone obserwacjami praktyki orzeczniczej przekonanie społeczne, że sędzia potrafi podołać obowiązkowi bezstronnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy w różnych warunkach - także orzekając w niewielkim środowisku oraz w sytuacji trudności stwarzanych przez strony postępowania. O konieczności przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu nie może również przeważyć ewentualne zaistnienie przesłanek wyłączenia sędziego od rozpoznania sprawy w stosunku do części, nawet istotnej, sędziów sądu występującego.

Podstaw stosowania art. 441 § 1 k.p.c. nie należy bowiem utożsamiać z podstawami wyłączenia sędziego (postanowienie Sądu Najwyższego z 15 września 2020 r., IV CO 191/20).Z uwagi na powyższe na podstawie art. 441 § 1 k.p.c. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.jw