V CNP 86/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 4 lipca 2006 r., V CNP 86/06

Zamknięcie dostępu do instancji odwoławczej, będące naruszeniem

uprawnień chronionych przepisami konstytucyjnymi (art. 78 Konstytucji),

może stanowić podstawę skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia sądu pierwszej instancji (art. 4241 § 2 k.p.c.).

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi "D.", spółki z o.o. w W. o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 22 sierpnia 2005 r. w sprawie z powództwa Mariusza K. przeciwko

"D.", spółce z o.o. w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w

Izbie Cywilnej w dniu 4 lipca 2006 r.,

odrzucił skargę.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2005 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu

odrzucił apelację pozwanej "D.", spółki z o.o. w W., wniesioną od wyroku Sądu

Okręgowego we Wrocławiu z dnia 23 lutego 2005 r. uwzględniającego powództwo.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że przewidziany w art. 4799 § 1 k.p.c.

obowiązek dołączenia do pisma procesowego dowodu doręczenia stronie

przeciwnej odpisu tego pisma albo dowodu wysłania go listem poleconym dotyczy

również wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Mimo niespełnienia tego

wymagania, nie doszło do zwrotu wniosku strony pozwanej o sporządzenie

uzasadnienia wyroku, w związku z czym doręczenie uzasadnionego orzeczenia

stronie wnioskującej było – zdaniem Sądu – nieprawidłowe i nie wywołało skutków

doręczenia. W konsekwencji spóźnione było wniesienie apelacji przez pozwaną

(art. 369 § 2 k.p.c.), uzasadniające odrzucenie tego środka odwoławczego (art. 373

k.p.c.).

Postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 22 sierpnia 2005 r. stało się

prawomocne w chwili jego wydania (art. 3941 § 2 k.p.c.).

Strona pozwana wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem tego

orzeczenia (art. 4241 § 1 k.p.c.), powołując się na naruszenie przepisów

postępowania – art. 4799 § 1, art. 130 § 2 zdanie drugie, art. 369 § 1 i art. 373 k.p.c.

przez zastosowanie nieistniejących rygorów procesowych i bezzasadne odrzucenie

apelacji wniesionej w ustawowym terminie (art. 369 § 1 k.p.c.).

Skarżąca wskazała na niemożność wzruszenia kwestionowanego orzeczenia

w drodze środków prawnych oraz powołała się na poniesienie szkody wywołanej

wydaniem tego orzeczenia w wysokości 4630 zł, obejmującej opłacony wpis od

apelacji (2830 zł) oraz zasądzone na rzecz powoda koszty postępowania

apelacyjnego (1800 zł), uregulowane przez stronę pozwaną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 4799 § 1 k.p.c., po nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 2 lipca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), wprowadził w sprawach gospodarczych rygor

zwrotu a limine pism procesowych niedoręczonych przez profesjonalnego

pełnomocnika stronie przeciwnej. Wyjaśniając wątpliwości ujawnione w praktyce

sądowej na tle interpretacji tego przepisu, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27

października 2005 r., III CZP 65/05 (OSNC 2006, nr 3, poz. 50) wyraził pogląd, że

przewidziany w art. 4791 § 1 zdanie drugie k.p.c. obowiązek dołączenia do pisma

procesowego wniesionego do sądu dowodu doręczenia drugiej stronie odpisu tego

pisma albo dowodu wysłania go listem poleconym nie dotyczy wniosku o

sporządzenie uzasadnienia wyroku (art. 328 § 1 k.p.c.). Sąd Najwyższy podkreślił,

że nie można wszystkich pism procesowych traktować w sposób jednolity, jak też

nie jest możliwe wyczerpujące unormowanie dotyczące ich funkcjonowania w

procesie, dlatego istotnego znaczenia nabiera praktyka sądowa, a także racjonalna,

pragmatyczna wykładnia przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek o

doręczenie uzasadnienia wyroku (art. 328 § 1 k.p.c.) jest pismem procesowym (art.

125 § 1 k.p.c.), ale nie wszystkie pisma procesowe podlegają doręczeniu stronie

przeciwnej; z mocy przepisu szczególnego albo w wyniku racjonalnej interpretacji

art. 128 k.p.c., który nie uzasadnia potrzeby doręczenia stronie przeciwnej odpisów

pism procesowych, jeżeli są wnoszone wyłącznie w interesie wnoszącego. Do

takich pism należy wniosek o uzasadnienie wyroku. Sąd Najwyższy odwołał się też

do argumentów historycznych oraz do utrwalonej, wieloletniej praktyki sądowej,

stanowiącej samoistną wartość procesową.

W świetle tego poglądu, który podziela Sąd Najwyższy w składzie

orzekającym, strona pozwana nie była obarczona obowiązkiem doręczenia

powodowi odpisu wniosku o uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego. Odmienny

pogląd Sądu Apelacyjnego nie oznacza jednak, że kwestionowane postanowienie z

tej przyczyny jest niezgodne z prawem (art. 4241 § 1 k.p.c. w związku z art. 417 § 1

i art. 4171 § 2 k.c.), należy bowiem podzielić wypowiedziany w doktrynie pogląd, że

niezgodność z prawem rodząca odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu

Państwa (art. 4241 k.p.c. w związku z art. 417 § 1 i art. 4171 § 2 k.c.) musi polegać

na oczywistej i rażącej obrazie prawa. Nie jest nią natomiast wybór jednej z

możliwych interpretacji przepisów prawa, w szczególności, gdy są to przepisy nowe

lub niejasne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2006 r.,

V CNP 68/05, nie publ.).

Oczywistą obrazą przepisów prawa procesowego było natomiast odrzucenie

apelacji strony pozwanej w sytuacji, w której nie doszło do zwrotu wniosku o

doręczenie uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny

bezzasadnie przyjął, że zwrot pisma procesowego w sytuacji opisanej w art. 479 9 §

1 zdanie drugie k.p.c. następuje z mocy prawa, podczas gdy tylko pismo zwrócone

nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z jego wniesieniem do sądu (art.

130 § 2 k.p.c.). Przewidziany w art. 4799 § 1 k.p.c. rygor zwrotu zwalniał

przewodniczącego sądu tylko od obowiązku wezwania o uzupełnienie braku pisma

procesowego nie zwalniał natomiast od zarządzenia jego zwrotu.

Powyższa konstatacja nie jest jednak wystarczającą przesłanką uwzględnienia

skargi, która powinna spełniać także inne wymagania. W rozpoznawanej sprawie

istotne jest to, że kwestionowane postanowienie zamknęło stronie pozwanej tylko

możliwość kontroli instancyjnej (apelacyjnej) wyroku Sądu pierwszej instancji. W

konsekwencji istnieje prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia 23 lutego

2005 r., korzystający z powagi rzeczy osądzonej (art. 365 i 366 k.p.c.). Nie został on

zakwestionowany również w tej skardze, zatem nie może podlegać jakiejkolwiek

weryfikacji. Jego istnienie oznacza, że strona pozwana przegrywająca

merytorycznie spór obowiązana jest ponieść na rzecz strony przeciwnej koszty

procesu (art. 98 k.p.c.). To stwierdzenie ma zasadnicze znaczenie, ponieważ

przedstawioną w skardze szkodą są koszty postępowania (poniesiona przez

skarżącego opłata apelacyjna oraz zasądzone na rzecz przeciwnika koszty

zastępstwa prawnego).

Opłata apelacyjna nie może stanowić szkody w rozumieniu art. 4241 § 1 k.p.c.

już z tej przyczyny, że została wydatkowana przed wydaniem postanowienia

odrzucającego apelację. Ten wydatek nie nastąpił więc „przez wydanie”

kwestionowanego orzeczenia.

Zasądzone przez Sąd Apelacyjny koszty zastępstwa prawnego oznaczają

wydatek obciążający stronę pozwaną, ale wydatek akcesoryjny, uzależniony od

wyniku sporu (art. 98 k.p.c.). Merytoryczny wynik procesu, uwidoczniony w

prawomocnym wyroku Sądu Okręgowego, jest jednak dla strony skarżącej w

całości niekorzystny. W sferze orzekania o kosztach procesu obowiązują dwie

podstawowe zasady: unifikacji oraz odpowiedzialności za wynik sporu (art. 98 § 1 i

art. 108 § 1 k.p.c.), nakazujące orzeczenie o kosztach w sposób całościowy,

uzależniony od rezultatu procesu (unormowanie z art. 101 i 103 k.p.c. ma charakter

wyjątkowy, nie dotyczący rozpoznawanej skargi).

Uznaniu wydatkowanych przez stronę skarżącą kosztów procesu za szkodę

(art. 4241 § 1 k.p.c.) sprzeciwiają się też materialnoprawne przepisy

odszkodowawcze, dotyczące związku przyczynowego między zdarzeniem

sprawczym a poniesionym uszczerbkiem majątkowym (art. 361 k.c.). W granicach

tego związku należy ocenić stan rzeczy, który istniałby przy niewydaniu przez Sąd

Apelacyjny postanowienia odrzucającego apelację. Nastąpiłaby wówczas

merytoryczna ocena wniesionej apelacji, decydująca również o orzeczeniu w

przedmiocie kosztów procesu całego postępowania sądowego. Tak więc

weryfikacja prawidłowości orzeczenia o wszystkich kosztach procesu mogłaby być

dokonana wyłącznie w wyroku Sądu drugiej instancji.

Strona skarżąca – w następstwie procesowego ukształtowania swojej skargi –

została pozbawiona możliwości dowodzenia, że wynik postępowania odwoławczego

byłoby dla niej korzystny. Również Sąd Najwyższy nie ma kognicji do zastępowania

sądu drugiej instancji i rozstrzygania, jakiej treści orzeczenie powinno zapaść w

następstwie nieodrzucenia apelacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

26 kwietnia 2006 r., V CNP 79/05, nie publ.). Zaskarżając jedynie postanowienie o

odrzuceniu apelacji strona skarżąca nie uprawdopodobniła więc, gdyż nie mogła

uprawdopodobnić, powstania szkody w wyniku poniesienia wskazanych kosztów

procesu (art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c.), dlatego należało skargę odrzucić (art. 4248 § 1

k.p.c.).

Podłożem powyższej skargi było bezzasadne uniemożliwienie kontroli

instancyjnej (apelacyjnej) wyroku sądu pierwszej instancji. Weryfikacja

odszkodowawcza tego wyroku przy użyciu skargi przewidzianej w art. 424 1 k.p.c.

jest jednak możliwa, należy bowiem uznać, że niezgodne z prawem zamknięcie

drogi do instancji odwoławczej, będące naruszeniem uprawnień chronionych

przepisami konstytucyjnymi (art. 78 Konstytucji), uprawnia stronę do złożenia skargi

od prawomocnego orzeczenia sądu pierwszej instancji (art. 4241 § 2 k.p.c.).

Przesłanki bezprawności orzeczenia formalnego uniemożliwiającego kontrolę

apelacyjną orzeczenia pierwszoinstancyjnego podlegają ocenie przy rozpoznaniu

skargi, na równi z innymi przesłankami przewidzianymi w tym przepisie.