V CNP 7/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CNP 7/05

POSTANOWIENIE

Dnia 24 sierpnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie ze skargi P. M. i W. M.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Rejonowego w S. o stwierdzenie

naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez

nieuzasadnionej zwłoki, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 sierpnia

2005 r., na skutek skargi skarżących o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 4 lutego 2005 r., sygn. akt I

ACz (…),

odrzuca skargę.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 4 lutego 2005 r. odrzucił zażalenie na

postanowienie Sądu Okręgowego w O. z dnia 30 grudnia 2004 r., na podstawie którego

stwierdził przewlekłość postępowania sądowego w sprawie I Co (…) Sądu Rejonowego

w S. oraz przyznał skarżącym po 1 000 zł. Sąd Apelacyjny odrzucając zażalenie uznał,

że zaskarżone nim postanowienie nie jest „kończącym postępowanie”.

Od postanowienia powyższego skarżący wnieśli na podstawie art. 4241 § 1 k.p.c.

skargę o stwierdzenie niezgodności tego postanowienia z prawem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

przysługuje

od

prawomocnego

orzeczenia

sądu

drugiej

instancji

kończącego

postępowanie w sprawie, a w wyjątkowych wypadkach, gdy niezgodność z prawem

wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych

wolności albo praw człowieka i obywatela, skarga przysługuje także od prawomocnego

orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie wydanego przez sąd pierwszej

instancji lub drugiej instancji, jeżeli strony nie skorzystały z przysługujących im środków

prawnych, chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych

przysługujących stronie środków prawnych (art. 4241 § 1 i 2 k.p.c.). W świetle

przytoczonego uregulowania zasadniczego znaczenia nabiera kwestia, na jakim

szczeblu instancyjnym wydane zostało zaskarżone postanowienie, a ponadto czy jest

ono orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie.

Odnosząc się do pierwszej kwestii zauważyć należy, że według rozwiązań

przyjętych w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony

do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, dalej

jako: „ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r.” lub „ustawa”(Dz. U. Nr 179, poz. 1843), sądem

właściwym do rozpoznania skargi jest sąd przełożony nad sądem, przed którym toczy

się postępowanie (art. 4 ust. 1 ustawy). Sądem przełożonym jest zatem dla sądu

rejonowego – sąd okręgowy, natomiast dla sądu okręgowego – sąd apelacyjny. Jeżeli

skarga dotyczy przewlekłości postępowania przed sądem apelacyjnym lub sądem

Najwyższym – właściwy do jej rozpoznania jest Sąd Najwyższy. W przypadku skargi

dotyczącej przewlekłości postępowania egzekucyjnego lub innego postępowania

dotyczącego wykonania orzeczenia sądowego sądem właściwym jest sąd okręgowy, w

którego okręgu prowadzona jest egzekucja lub wykonywane są inne czynności (art. 4

ust. 4 ustawy).

Zwrócenia uwagi wymaga także okoliczność, że mimo zawartej w art. 1 ust. 1

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. deklaracji, że ustawa „reguluje zasady i tryb

wnoszenia oraz rozpoznawania skargi…” - co mogłoby wskazywać, że jest to

uregulowanie całościowe, uwzględniające specyficzny charakter skargi jako środka

prawnego nie mieszczącego się w klasycznym podziale środków zaskarżenia

w postępowaniu cywilnym na odwoławcze (art. 367 i 394 k.p.c.), szczególne (art. 344,

491, 502, 160 i 226 k.p.c.) oraz nadzwyczajne (art. 398 1, 4241, 399 i 1205 k.p.c.) – to

jednak art.8 ust.2 ustawy stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie do

postępowania toczącego się na skutek skargi sąd stosuje odpowiednio przepisy o

postępowaniu zażaleniowym obowiązujące w postępowaniu, którego skarga dotyczy.

Oznacza to nie tylko możliwość stosowania obowiązujących w procedurach cywilnej,

karnej oraz administracyjnej przepisów dotyczących zażalenia, ale przede wszystkim

wskazuje, że skarga jest quasi – zażaleniem, a sąd okręgowy lub apelacyjny, który ją

rozpoznaje orzeka jako sąd drugiej instancji.

Formułując taką tezę, nie można nie odnieść się do pojęcia „sądu przełożonego”

użytego w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r., zwłaszcza, że pojęcie takie występuje

także w przepisach kodeksu postępowania cywilnego.

W judykaturze i doktrynie przeważa pogląd, że sąd przełożony w rozumieniu art.

44, 52 § 1 i art. 508 § 2 k.p.c. orzeka jako sąd pierwszej instancji (por. uchwałę składu

siedmiu sędziów SN (zasada prawna) z dnia 21 lutego 1972 r., III CZP 76/71,

postanowienie SN z dnia 28 września 2001 r., I PZ 57/01, OSNP 2003, nr 17, poz. 417

oraz powołane w jego uzasadnieniu orzecznictwo i stanowisko doktryny). Argumentów,

które legły u podstaw takiej wykładni pojęcia „sądu przełożonego” nie można

powoływać, wyjaśniając znaczenie określeń „sąd przełożony” oraz „sąd okręgowy, w

którego okręgu prowadzona jest egzekucja” - użytych w art. w art. 4 ust. 1 i 4 ustawy z

dnia 17 czerwca 2004 r. Sąd przełożony rozpoznający skargę na przewlekłość

postępowania nie orzeka bowiem – jak w przypadkach objętych przepisami art. 44, 52 §

1 i art. 508 § 2 k.p.c. – w zastępstwie sądu pierwszej instancji, który z powodu

określonych

przeszkód

nie

może

rozpoznać

sprawy,

lecz

rozstrzyga

środek

zaskarżenia, działa zatem jako sąd odwoławczy.

Cel postępowania wywołanego skargą na przewlekłość postępowania również

wskazuje na zasadność prezentowanego stanowiska. Skarga ta ma na celu wywołanie

szybkiej reakcji sądu właściwego do jej rozpoznania na zawarty w skardze zarzut, że

postępowanie w sprawie jest przewlekłe. Formą tej reakcji jest wydanie w krótkim

terminie (nie dłuższym niż dwa miesiące – art. 11 ustawy) postanowienia, w którym

kwestia przewlekłości postępowania zostaje prawomocnie rozstrzygnięta. Rzeczą sądu

pozostającego pod zarzutem przewlekłego prowadzenia sprawy jest „niezwłoczne”

przedstawienie skargi sądowi właściwemu do jej rozpoznania (art. 7 ustawy), gdy zaś

skarga dotyczy przewlekłości postępowania egzekucyjnego lub innego postępowania

dotyczącego wykonania orzeczenia sądowego wnosi się ją bezpośrednio do sądu

okręgowego, o którym mowa w art. 4 ust. 4 ustawy. Wskazany cel postępowania

wywołanego skargą na przewlekłość postępowania z reguły nie zostałby osiągnięty w

razie uznania – jak to uczynił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 28 czerwca

2005 r., III SPZP 1/05 (Biuletyn SN 2005, nr 6, poz. 20) - że sąd właściwy do

rozpoznania skargi orzeka o niej jako sąd pierwszej instancji. Powołane na uzasadnienie

tej tezy argumenty zasługiwałyby na akceptację tylko w przypadku uznania, że

postępowanie wywołane skargą na przewlekłość postępowania jest postępowaniem

odrębnym w stosunku do postępowania, którego przewlekłość dotyczy. Takiego

założenia przyjąć jednak nie można. Skarga zawsze dotyczy postępowania, które toczy

się w określonej sprawie. Postępowanie wywołane skargą ma zatem charakter

incydentalny (wpadkowy) i prowadzone jest w ramach postępowania co do istoty

sprawy, a rozpoznanie skargi odbywa się w ramach postępowania odwoławczego przy

odpowiednim zastosowaniu przepisów o postępowaniu zażaleniowym. Nie można więc

twierdzić, że skargą wszczęta zostaje nowa (odrębna ) sprawa.

Wyjaśnienie drugiej kwestii, istotnej z punktu widzenia zaskarżalności orzeczeń

skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, wymaga

zdefiniowania

pojęcia

„postanowienie

kończące

postępowanie

w

sprawie”.

W

judykaturze i doktrynie pojęcie to jest definiowane rozbieżnie i przy zastosowaniu

różnych kryteriów. Można spotkać wypowiedzi, według których postanowieniami

kończącymi postępowanie w sprawie są: takie, które zamykają drogę do wydania

wyroku; po wydaniu których dalsze postępowanie nie może się toczyć; które kończą

sprawę jako pewną całość poddaną pod osąd; w wyniku których wykluczona zostaje

możliwość przedsiębrania w danej sprawie dalszych czynności; które kończą całość

postępowania, a nie tylko jego fragment; które zamykają drogę do wydania wyroku;

które dotyczą całości sprawy, będąc ostatnim orzeczeniem wydanym w postępowaniu.

Przyjmuje się, że w sformułowaniu „postanowienie kończące postępowanie w sprawie”

słowo „sprawa” występuje w znaczeniu materialnoprawnym. W tym ujęciu „sprawę”

należy rozumieć jako całość sporu (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z

dnia 24 listopada 1998 r., III CZP 44/98, OSNC 1999, nr 5, poz. 87, uchwałę składu

siedmiu sędziów z dnia 31 maja 2000 r., III ZP 1/00, OSNC 2001, nr 1, poz. 1, uchwałę

składu 7 sędziów z dnia 6 października 2000 r., III CZP 31/00, OSNC 2001, nr 2, poz.

22).

Uwzględniając dorobek myśli zawartych w przytoczonych poglądach przyjąć

należy, że kończącymi postępowanie w sprawie są te postanowienia, których

uprawomocnienie się trwale zamyka drogę do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty przez

sąd danej instancji.

Przeciwieństwem

tych

postanowień

są

postanowienia

nie

kończące

postępowania w sprawie, lecz kończące w postępowaniu sądowym jedynie zagadnienia

incydentalne, uboczne. Postępowanie wywołane wniesieniem skargi na przewlekłość

postępowania jest – jak wykazano - postępowaniem incydentalnym, w taki też sposób

zostało określone w uzasadnieniu rządowego projektu ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

Postanowienie rozstrzygające skargę na przewlekłość postępowania nie zamyka drogi

do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty. Jeśli jest postanowieniem uwzględniającym

skargę to nawet otwiera etap, który ma służyć szybszemu zrealizowaniu głównego celu

jakim jest rozstrzygnięcie sprawy merytorycznie przez wydanie orzeczenia co do istoty

sprawy.

Przedstawiona definicja postanowienia kończącego postępowanie w sprawie

sformułowana została na potrzeby postępowania rozpoznawczego, może jednak – ze

względu na uregulowanie przyjęte w art. 13 § 2 k.p.c. - stanowić podstawę definiowania

także pojęć: „sprawa egzekucyjna” oraz „inna sprawa dotycząca wykonania orzeczenia

sądowego” – w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. W doktrynie

przez „sprawę egzekucyjną” rozumie się materię załatwianą w postępowaniu

egzekucyjnym, czyli przymusowe wykonanie orzeczeń sądowych oraz innych aktów,

natomiast pojęcie „inna sprawa dotycząca wykonania orzeczenia sądowego” oznacza

wszelkie kwestie nie należące do zakresu „sprawy egzekucyjnej” a zmierzające do

zrealizowania postanowień zawartych w danym orzeczeniu sądowym, w tym przede

wszystkim czynności techniczno – manualne. W judykaturze wielokrotnie podnoszono,

że w postępowaniu egzekucyjnym, w którym art. 394 § 1 in principio k.p.c. należy

stosować "odpowiednio" (art. 13 § 2 k.p.c.) postanowieniami zaskarżalnymi zażaleniem

– oprócz wymienionych w części III kodeksu postępowania cywilnego – są tylko takie,

które kończą lub zmierzają do zakończenia postępowania egzekucyjnego (por. uchwałę

SN z dnia 28 listopada 1969 r. III CZP 83/69, OSNCP 1970, z. 6, poz. 105,

postanowienie SN z dnia 15 kwietnia 1986 r. III CRN 40/86, OSNCP 1987, z. 7, poz. 102

oraz uchwałę SN z dnia 15 września 1995 r., III CZP 110/95, OSNC 1995, nr 12, poz.

177). Innymi słowy w postępowaniu egzekucyjnym – podobnie jak w rozpoznawczym –

postanowieniem kończącym to postępowanie jest tylko takie, po wydaniu którego

przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie przewidują dalszego etapu.

W świetle przedstawionego wywodu postanowienie w przedmiocie skargi na

naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez

nieuzasadnionej zwłoki, a w konsekwencji także postanowienie o odrzuceniu zażalenia

na takie postanowienie nie jest postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie i

nie podlega zaskarżeniu skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 424 8 § 1 k.p.c.).