Supreme Court dismissed curator's appeal, ruling VAT increase not required for court-appointed lawyer in execution proceedings.

Postanowienie z dnia 21 maja 2009 r., V CNP 1/09

Wynagrodzenie kuratora będącego adwokatem, ustanowionego z urzędu

w postępowaniu egzekucyjnym dla nieznanego z miejsca pobytu dłużnika (art.

802 k.p.c.), ulega podwyższeniu o stawkę podatku od towarów i usług (VAT).

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi kuratora Zdzisława W. o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego w

Częstochowie z dnia 16 października 2008 r. w sprawie egzekucyjnej wierzycieli:

Joanny S., Pawła S., dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w C.

przy uczestnictwie dłużnika Piotra S. o egzekucję z nieruchomości, po rozpoznaniu

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 21 maja 2009 r.,

oddalił skargę.

Uzasadnienie

Dla nieznanego z miejsca pobytu dłużnika został ustanowiony z urzędu kurator

w osobie adwokata Zdzisława W. (art. 802 k.p.c.). Postanowieniem z dnia 7 lipca

2008 r. Sąd Rejonowy w Częstochowie przyznał mu wynagrodzenie ze środków

budżetowych w wysokości 1200 zł, na podstawie § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 sierpnia 1982 r. w sprawie stawek, warunków

przyznawania i wypłaty ryczałtu przysługującego sędziom i pracownikom sądowym

za dokonanie oględzin oraz stawek należności kuratorów (Dz.U. Nr 27, poz. 197 ze

zm.) w związku z § 6 pkt 5 i § 11 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Sąd podkreślił, że wynagrodzenie zostało

przyznane w maksymalnym rozmiarze, niemogącym przekraczać stawki

zasadniczego wynagrodzenia adwokackiego, bez jakichkolwiek „dodatków”.

Sąd Okręgowy w Częstochowie postanowieniem z dnia 16 października 2008 r.

oddalił zażalenie Zdzisława W., nie podzielając jego stanowiska, że przyznane

wynagrodzenie powinno być powiększone o stawkę podatku od towarów i usług w

wysokości 264 zł. Jednocześnie wyraził pogląd, że sprawowana przez adwokata

funkcja kuratora nie jest tożsama z funkcją pełnomocnika ustanowionego dla strony

z urzędu.

Kurator wniósł o stwierdzenie niezgodności z prawem przytoczonego

postanowienia, powołując się na naruszenie § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 219, poz. 1872 ze zm.), nakazującego

podwyższenie o stawkę podatku od towarów i usług (VAT) wynagrodzenia za

świadczenie pomocy adwokackiej ustanowionej z urzędu. Skarżący twierdził, że

świadczył taką pomoc prawną dłużnikowi alimentacyjnemu w postępowaniu

egzekucyjnym obejmującym również egzekucję z nieruchomości i zobowiązany był

do pobrania i odprowadzenia do właściwego urzędu skarbowego podatku od

towarów i usług.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2008 r., SK 77/06 (Dz.U. Nr 59, poz. 367), który

został ogłoszony w dniu 9 kwietnia 2008 r., Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art.

4241 § 1 i 2 k.p.c., w części obejmującej słowa „kończącego postępowania w

sprawie” jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji.

Kwestionowane postanowienie Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 16

października 2008 r. nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie,

jednakże – wobec zmienionej treści art. 4241 § 1 k.p.c. – podlega skardze o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Jest bezsporne, że podstawą prawną przysługującego kuratorowi

wynagrodzenia za reprezentowanie strony w postępowaniu cywilnym jest

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 sierpnia 1982 r. w sprawie

stawek, warunków przyznawania i wypłaty ryczałtu przysługującego sędziom i

pracownikom sądowym za dokonanie oględzin oraz stawek należności kuratorów

(Dz.U. Nr 27, poz. 197 – dalej: „rozporządzenie z 1982 r.”). Dla omawianego

problemu prawnego istotne znaczenie ma § 3 ust. 2 tego rozporządzenia,

stanowiący, że wysokość wynagrodzenia kuratorów ustala się według przepisów

określających opłaty za czynności adwokackie, przy czym wysokość wynagrodzenia

kuratorów będących adwokatami nie może przekraczać stawek zasadniczego

wynagrodzenia przewidzianego tymi przepisami. Kontrowersyjny jest zakres tego

odesłania, ponieważ oba Sądy wyraźnie rozdzieliły funkcję adwokata

ustanowionego z urzędu na podstawie art. 117 k.p.c. od funkcji adwokata – kuratora

ustanowionego z urzędu na podstawie art. 802 k.p.c. Należy jednak wskazać, że

ustawa z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r.

Nr 123, poz. 1058 ze zm.) nie wprowadza takiego rozróżnienia, w związku z czym

„świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata” jest również świadczenie jej w

charakterze kuratora reprezentującego stronę w postępowaniu cywilnym (art. 4).

Umocowanie kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu dłużnika (art. 802 k.p.c.) ma

szeroki zakres, szczególnie przy egzekucji z nieruchomości, polegający m.in. na

udziale w czynnościach egzekucyjnych oraz wnoszeniu powództw

przeciwegzekucyjnych i środków zaskarżenia.

W wyniku nowelizacji dokonanej rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z

dnia 27 października 2005 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie opłat za

czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 219, poz. 1872) do rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 – dalej: „rozporządzenie z

2002 r.”) wprowadzony został m.in. § 2 ust. 3, stanowiący, że w sprawach, w

których strona korzysta z pomocy prawnej udzielonej przez adwokata

ustanowionego z urzędu, sąd podwyższa wynagrodzenie adwokackie o stawkę

podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności. Należy

przyjąć, że ustanowiona z urzędu pomoc prawna wykonywana przez adwokata –

kuratora objęta jest tym przepisem.

Problem obciążenia usług adwokackich podatkiem od towarów i usług pojawił

się po wejściu w życie rozporządzenia z 1982 r. (po uchwaleniu ustawy z dnia 8

stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym, Dz.U. Nr

11, poz. 50 ze zm.) i nie jest związany wprost ze stawkami opłat adwokackich, lecz

z wprowadzonym obowiązkiem pobierania i odprowadzania podatku od towarów i

usług przez adwokata. Wynikają stąd zasadnicze różnice między zastępstwem

prawnym udzielonym z urzędu a zastępstwem prawnym z wyboru (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2007 r., III CZP 95/06, OSNC 2007, nr 12,

poz. 179). Ustanowienie zastępstwa adwokackiego z urzędu (też zastępstwa

adwokata – kuratora) następuje orzeczeniem sądu w ramach stosunku

publicznoprawnego i do takiej sytuacji odnosi się wprost treść § 2 ust. 3

rozporządzenia z 2002 r. Z tego względu wynagrodzenie dla kuratora będącego

adwokatem, ustanowionego z urzędu w postępowaniu egzekucyjnym dla

nieznanego z miejsca pobytu dłużnika (art. 802 k.p.c.), sąd podwyższa o stawkę

podatku od towarów i usług.

Podzielenie stanowiska skarżącego nie oznacza jednak skuteczności jego

skargi, ponieważ niezgodność z prawem, rodząca odpowiedzialność

odszkodowawczą Skarbu Państwa na podstawie art. 4241 k.p.c. w związku z art.

417 § 1 i art. 4171 § 2 k.c., musi polegać na oczywistej i rażącej obrazie prawa,

niebudzącej żadnych wątpliwości (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 4

stycznia 2007 r., V CNP 132/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 174 oraz z dnia 21 lutego

2007 r., I CNP 71/06, nie publ). Takie ujęcie „bezprawności sądowej” zgodne jest z

orzecznictwem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, nadającym jej bardziej

kwalifikowany charakter niż „bezprawie legislacyjne” (sprawa C-224/01, Gerhard

Kobler v. Austria).

Z przedstawionych przyczyn kwestionowane postanowienie Sądu Okręgowego

w Częstochowie nie narusza przepisów prawa w sposób oczywisty i rażący; jest

tylko następstwem wyboru jednej z możliwych interpretacji prawa, chociażby nie

znalazła ona aprobaty w judykaturze. Należało w konsekwencji oddalić skargę (art.

42411 § 1 k.p.c.).