V CKN 202/00 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CKN 202/00

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 lutego 2001 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - Lech Walentynowicz

Sędziowie:

SN - Mirosława Wysocka

SA - Hanna Małaniuk (spraw.)

Protokolant Ewa Zawisza

po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2001 r.

na rozprawie

sprawy z powództwa A. G.

przeciwko R. K.

o przeniesienie własności nieruchomości

na skutek kasacji powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w K.

z dnia 29 lipca 1998 r.,

I. oddala kasację

II. przyznaje adwokatowi T. W. od Skarbu Państwa

(Sądu Okręgowego w B.) kwotę 2250 zł tytułem

kosztów

nie

opłaconej

postępowaniu kasacyjnym.

MP 12-03-2018

pomocy

prawnej

w

Sygn. akt V CKN 202/00

Uzasadnienie

Sąd Wojewódzki w B. wyrokiem z dnia 28 listopada 1997 roku oddalił pozew

A. G. ,w którym domagał się

aby pozwana

R. K. przeniosła na niego udział

wynoszący ½ we własności zabudowanej nieruchomości położonej w K. nr 699,

stwierdzając, że nie zostały spełnione przesłanki opisane w art. 231 § 1 kc,

konieczne do uwzględnienia żądania.

Sąd ten ustalił, że dnia 18.IV.1990 roku pozwana kupiła działkę gruntu w K., na

której strony, pozostające w konkubinacie, pobudowały budynek mieszkalny i

zamieszkały w nim w 1993 roku. Nieruchomość nabyła pozwana, gdyż powód

pozostawał wówczas w związku małżeńskim

i nie chciał aby stała się ona

składnikiem jego majątku dorobkowego, a przystępując do budowy domu działał z

pełną świadomością, że buduje na cudzym gruncie.

Według niekwestionowanych ustaleń Sądu I instancji strony zamieszkiwały

wspólnie do końca lipca 1995 roku, po czym pozwana wyprowadziła się

z nieruchomości z synem stron, a w grudniu 1995 roku budynek opuścił powód.

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, powód nie wykazał istnienia swej dobrej wiary na

co wskazują nie tylko okoliczności zakupu nieruchomości, świadomość powoda

o budowie na cudzym gruncie oraz jego przekonanie, że tylko pozwana

wykonywała uprawnienia właścicielskie w stosunku do nieruchomości.

Apelację powoda, zarzucającego naruszenie art. 231 § 1 kc, Sąd Apelacyjny w K.

oddalił, w pełni aprobując pogląd Sądu I instancji, iż powód nie był samoistnym

posiadaczem w dobrej wierze , a powołane przez niego okoliczności nie dają

podstaw do przyjęcia ,że zasady współżycia społecznego usprawiedliwiają

potraktowanie go na równi z samoistnym posiadaczem w dobrej wierze o jakim

mowa w art. 231 § 1 kc.

Opierając kasację na pierwszej podstawie z art. 3931 kpc, pełnomocnik

powoda

zarzucał naruszenie

art. 231 § 1 kc przez jego błędną wykładnię

i przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki do potraktowania powoda jako samoistnego

posiadacza gruntu w dobrej wierze.

MP 12-03-2018

Skarżący nie kwestionował stanowiska Sądów obu instancji, że powód był

posiadaczem w złej wierze, jednak powołując się na treść wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 1997 roku, wydanego w sprawie II CKN 172/97

(OSNC 1997/12/96) podnosił, że w sprawie występują szczególne okoliczności

przemawiające za potraktowaniem powoda

jako

posiadacza w dobrej wierze,

o czym świadczą: okoliczności kupna nieruchomości, poczynienie przez niego

nakładów finansowych oraz fakt urodzenia się syna ze związku z pozwaną.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu Wojewódzkiego i

przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja nie mogła zostać uwzględniona z

powodu braku usprawiedliwionych

podstaw (art. 39312 kpc).

Wykładnia pojęcia dobrej i złej wiary była przedmiotem wielu orzeczeń sądowych

i wywodów naukowych,

bowiem ustawodawca nie zdefiniował terminów „dobra

wiara” i „zła wiara”, a terminy te stanowią element wielu norm prawnych /art. 172

kc, art. 231 § 1 kc, art. 224- 226 kc/.

Ugruntowane

jest

stanowisko

orzecznictwa

i

piśmiennictwa

dotyczące

jednakowego rozumienia pojęcia dobrej i złej wiary, bowiem nie ma podstaw do

przypisywania im różnego znaczenia skoro pełnią tę samą funkcję zapewniając

bezpieczeństwo w stosunkach prawnorzeczowych.

Jakkolwiek w orzecznictwie Sądu Najwyższego

można było

wyodrębnić dwa

poglądy co do sposobu pojmowania dobrej wiary, to zdecydowanie przeważa

pogląd tzw. tradycyjny, według którego dobra wiara polega na błędnym lecz

usprawiedliwionym

okolicznościami

sprawy

przekonaniu

posiadacza

nieruchomości, że przysługuje mu wykonywane przez niego prawo własności.

Według

poglądu

tzw.

zliberalizowanego,

dobra

wiara

posiadacza

jest

równoznaczna z jego przekonaniem wysnutym na tle stosunku prawnego będącego

podstawą stanu faktycznego, że wykonując prawo własności niczyjego prawa nie

narusza, co najczęściej zdarza się wówczas, gdy otrzymał posiadanie od

właściciela, który zrezygnował ze swego prawa.

Stanowisko określane jako tradycyjne zostało uznane za prawidłowe w uchwale

7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6.XII.1991 roku, wydanej w sprawie III CZP

108/91, której nadano moc zasady prawnej, gdzie przyjęto, że nie jest samoistnym

posiadaczem w dobrej wierze osoba, która weszła w posiadanie nieruchomości na

MP 12-03-2018

podstawie umowy mającej na celu przeniesienie własności, zawartej bez

zachowania formy aktu notarialnego/ patrz uzasadnienie uchwały i powołane tam

orzecznictwo SN – OSNC 1992 r. z. 4 poz. 48 /.

Stanowisko przemawiające za wykładnią liberalną, wyrażone w wyroku

z dnia 20 maja 1997 roku /II CKN 172/97/, na którą powołuje się skarżący,

uzasadnione jest szczególnymi okolicznościami tejże sprawy, co wskazuje na

możliwość takiego wykładania pojęcia dobrej wiary w zupełnie wyjątkowych

wypadkach.

Taki szczególny przypadek nie zachodzi w niniejszej sprawie.

Podkreślić trzeba, że dywagacje dotyczące tradycyjnego albo zliberalizowanego

stanowiska odnośnie istnienia po stronie samoistnego posiadacza dobrej wiary,

dotyczyły stanów faktycznych, w których posiadacz ten uzyskiwał władztwo nad

rzeczą na skutek zawarcia umowy mającej na celu przeniesienie własności, nie

zachowującej wymogu formy aktu notarialnego.

Tymczasem powód nie zawarł żadnej umowy – nie był stroną stosunku

cywilnoprawnego, z którym łączyć mógłby swe przekonanie o przysługiwaniu mu

prawa własności w stosunku do nieruchomości.

Powód świadomie nie nabył własności nieruchomości, by uniknąć włączenia tej

nieruchomości do

jego majątku małżeńskiego. Było to działanie celowe

i przemyślane, mające na celu obejście przepisów prawa rodzinnego. Skutkiem

takiej jego decyzji było uzyskanie prawa własności nieruchomości wyłącznie przez

pozwaną.

Nie może być więc mowy o szczególnych okolicznościach sprawy, uzasadniających

odmienne traktowanie powoda od innych posiadaczy w złej wierze.

Argumenty przedstawione w kasacji z pewnością nie dowodzą racji skarżącego,

gdyż:

1. Poczynienie nakładów finansowych na nieruchomość nie uzasadnia

szczególnej ochrony powoda, której domaga się w niniejszym procesie,

skoro rozliczenie tych nakładów może nastąpić inną drogą i kwestię tę

wyjaśniły powodowi Sądy obu instancji.

2. Bez związku z żądaniem powoda pozostaje też czas zgodnego

konkubinatu z pozwaną, skoro w czasie jego trwania nie doszło do zmian

w prawie własności spornej nieruchomości i objęcia nim powoda.

Stanowiska tego nie zmienia fakt, że ze związku tego pochodzi dziecko.

MP 12-03-2018

3. Wspólne zamieszkiwanie w wybudowanym na gruncie pozwanej budynku

nie stanowi źródła uprawnienia powoda do żądania przeniesienia udziału

we własności nieruchomości.

Zatem

w

żadnej

mierze

zastosowaniem wykładni

nie

zachodzą

okoliczności

przemawiające

za

art. 231 § 1 kc, przedstawionej w orzeczeniu Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 1997 roku, na które powoływał się skarżący.

Zwrócić też trzeba uwagę na kwestię pominiętą przez oba Sądy, a dotyczącą

posiadania przez powoda spornej nieruchomości.

Roszczenie z art. 231 § 1 kc przysługuje osobie będącej posiadaczem samoistnym

i przymiot ten musi zachodzić w czasie trwania postępowania i wydania wyroku.

W uchwale z dnia 20.III.1981, IIICZP 13/81, OSNC 1981/9/168, Sąd Najwyższy

zajął stanowisko, iż roszczenie z art. 231 § 1 kc jest prawem o tyle swoistym, że

związane jest z posiadaniem gruntu ,na którym posiadacz wzniósł budynek, nie

może powstać bez tego posiadania, a od jego trwania uzależniony jest też dalszy

jego byt.

Z niekwestionowanych ustaleń Sądu I instancji, aprobowanych przez Sąd

II instancji, wynika, że powód ze spornej nieruchomości wyprowadził się w grudniu

1995 roku i od tego czasu faktycznie jej nie zajmuje /zeznania powoda – k. 130133/. Zatem nie był samoistnym posiadaczem w toku postępowania dowodowego

ani w chwili wydania wyroków przez sądy obu instancji.

To umacnia przekonanie o niespełnieniu przez skarżącego przesłanek opisanych

w art. 231 § 1 kc.

Nie miał więc racji autor skargi gdy twierdził, że w zaskarżonym wyroku doszło do

naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 231 § 1 kc .

O kosztach zastępstwa adwokackiego w instancji kasacyjnej orzeczono zgodnie z §

21 i 22 w zw. z § 15 ust. 4 rozporządzenia Min. Sprawiedliwości z 12.XII.1997 r.,

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz opłat za czynności radców

prawnych.

Koszt te przyznano pełnomocnikowi powoda ustanowionemu z urzędu adwokatowi T. W., który wniósł kasację, choć nie występował na rozprawie przed

Sądem Najwyższym, zastąpiony przez innego adwokata – S. M. O wzajemnym

rozliczeniu winni zadecydować adwokaci ustanowieni z urzędu dla powoda, co jest

zgodne z utrwalonym już orzecznictwem uznającym, że koszty nie opłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu podlegają zasądzeniu na rzecz adwokata,

MP 12-03-2018

który wniósł kasację, także wówczas, gdy przed Sądem Najwyższym zastępował go

inny adwokat, wyznaczony do tej czynności na podstawie art. 117 § 1 kpc (wyrok z

dnia 15.XI.1996 r., II CKN 10/96, OSNC 1997/4/40; wyrok z 2.II.2000 r., II CKN

728/98, niepubl.).

jb.

MP 12-03-2018