V CKN 186/01 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 13 maja 2003 r., V CKN 186/01

Sąd spadku nie może przesłuchać w charakterze świadka testamentu

ustnego osoby wskazanej po upływie sześciu miesięcy od otwarcia spadku

(art. 952 § 3 k.c.).

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisławy S. przy uczestnictwie Skarbu

Państwa, Urzędu Wojewódzkiego w W., Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa,

Oddziału Terenowego w W., Neny P., Anity B., Anny F., Very K., Artura V.-S. oraz

małoletniego Grzegorza S., reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego

Marka S. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 13 maja 2003 r., kasacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu

Okręgowego we Wrocławiu z dnia 13 lutego 2001 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu we

Wrocławiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 13 lutego 2001 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił

apelację wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego dla Wrocławia

Śródmieścia z dnia 30 listopada 1999 r., którym stwierdzono nabycie spadku po

Aleksandrze S. w całości przez Grzegorza S. na podstawie testamentu ustnego z

dnia 17 listopada 1992 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w listopadzie 1992 r. został sporządzony

przez spadkodawcę testament ustny w obecności trzech świadków, przy czym

istniała obawa jego rychłej śmierci. Spadkodawca liczył sobie ponad 80 lat, cierpiał

na miażdżycę aorty, naczyń wieńcowych serca oraz mózgowych. Ponadto

występowały zmiany zwyrodnieniowe kostno-stawowe deformujące. Ogólny stan

zdrowia był adekwatny do wieku. Aleksander S. zmarł 23 grudnia 1992 r., a

przyczyną zgonu była ostra niewydolność serca.

Wnioskodawczyni Stanisława S. w apelacji złożonej od tego postanowienia

podniosła, że wniosek o przesłuchanie jednego ze świadków testamentu ustnego,

Haliny R., został złożony dopiero w dniu 29 października 1993 r., a więc po upływie

ponad sześciu miesięcy od otwarcia spadku. Kwestionowała także sam fakt

sporządzenia testamentu, jak również uchybienie w postaci przyjęcia, że

świadkowie testamentu nie byli zainteresowani w „świadczeniu na korzyść

małoletniego Grzegorza S." oraz pominięcie rozbieżności w zeznaniach świadków

co do okoliczności, w jakich doszło do testowania.

Sąd Okręgowy przesłuchał dodatkowo ojca małoletniego spadkobiercy

testamentowego, który zeznał, że składając w imieniu syna wniosek o stwierdzenie

nabycia spadku jako świadków testamentu wskazał te osoby, które wedle jego

wiedzy były przy tej czynności obecne. Podał, że świadkiem testamentu był

Stanisław S., bo on był źródłem informacji o sporządzeniu testamentu. Dopiero w

trakcie przesłuchania tego świadka okazało się, że nie on był obecny w czasie

oświadczenia spadkodawcy, lecz Halina R. Sąd nie uwzględnił natomiast wniosku o

przesłuchanie dalszych świadków, którzy mieli zeznać, że spadkodawca nosił się z

zamiarem sprzedania wchodzącego w skład spadku gospodarstwa rolnego oraz że

świadek Władysław M. był proszony o świadczenie „o rzekomym testamencie

ustnym". Sąd drugiej instancji uznał, że zeznania te nie mają znaczenia dla

rozstrzygnięcia sprawy, a ponadto wniosek o ich przesłuchanie nie wypełnia

wymagań określonych w art. 381 k.p.c.

Oddalając apelację Sąd wskazał, że w istocie dopiero przesłuchanie świadka

Stanisława S. pozwoliło na ustalenie właściwego kręgu świadków testamentu. W tej

sytuacji zgłoszenie wniosku o przesłuchanie Haliny R., trzeciego świadka

testamentu, po upływie sześciu miesięcy od otwarcia spadku nie może rodzić

negatywnych skutków prawnych. Sąd spadku, zgodnie z art. 662 k.p.c. wszczyna

bowiem z urzędu postępowanie po otrzymaniu informacji o niespisaniu treści

testamentu ustnego oraz o jego świadkach. Wszczęcie takiego postępowania staje

się możliwe, gdy sąd uzyska informacje o osobach i adresach świadków, tak że ich

wezwanie i przesłuchanie może dojść do skutku. Skoro sąd spadku ma z urzędu

wezwać świadków testamentu ustnego, to mimo upływu terminu nie może

zaniechać dalszych czynności. Przeciwnie, z zasady działania sądu z urzędu

wynika, że ma on obowiązek pozyskać informacje tak, aby przesłuchanie właściwej

osoby stało się możliwe. Gdy przesłuchanie takie nastąpi po upływie sześciu

miesięcy, decydujące znaczenia ma fakt wpłynięcia zawiadomienia o niespisaniu

treści testamentu ustnego w ustawowym terminie.

Kasacja wnioskodawczyni oparta została na obu podstawach kasacyjnych

określonych w art. 393-1 k.p.c. W ramach naruszenia prawa materialnego wskazuje

się błędną wykładnię art. 952 § 3 k.c., zaś w ramach naruszenia przepisów

postępowania – art. 381 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie w wyraźne sposób rysują się dwa zagadnienia.

Pierwsze z nich można sformułować jako pytanie treści następującej: czy

sześciomiesięczny termin przewidziany w art. 952 § 3 k.c. dla przesłuchania

świadków testamentu ustnego jest zachowany, gdy przed jego upływem, we

wniosku o stwierdzenie nabycia spadku został powołany fakt sporządzenia i

niespisania treści testamentu ustnego oraz wskazano trzech świadków tego

testamentu, jednak jedna ze wskazanych osób nie była świadkiem testowania, a w

toku postępowania ustalono osobę trzeciego świadka. Drugie zagadnienie odnosi

się do prawidłowości odmowy dopuszczenia przez Sąd drugiej instancji dowodu z

zeznań świadka, który – według zgłaszającego wniosek – był proszony o

potwierdzenie faktu sporządzenia testamentu ustnego. Kwestia ta pozostaje w

ścisłym związku z okolicznościami rozpoznawanej sprawy.

Odnosząc się do pierwszej ze wskazanych kwestii należy zauważyć, że ścisła

interpretacja art. 952 § 3 k.c. prowadziłaby do wniosku, że w terminie sześciu

miesięcy od otwarcia spadku sąd powinien przesłuchać świadków testamentu

ustnego i ustalić na tej podstawie treść rozrządzeń spadkodawcy. Do sądu spadku

przed upływem sześciu miesięcy nie tylko powinna wpłynąć informacja o

niespisaniu treści testamentu ustnego ze wskazaniem świadków tego testamentu,

ale w tym samym terminie sąd musiałby wskazanych świadków przesłuchać i na

podstawie ich zeznań ustalić treść dokonanych rozrządzeń.

Taka interpretacja została jednak uznana za zbyt restryktywną i w

orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliło się stanowisko, zgodnie z którym termin

z art. 952 § 3 k.c. jest zachowany, jeżeli przed jego upływem do sądu spadku

wpłynie przewidziane w art. 661 k.p.c. zawiadomienie ze wskazaniem świadków

testamentu wraz z ich adresami (tak uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca

1969 r., III CZP 31/69, OSNCP 1970, nr 2, poz. 23 oraz uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 1980 r., zasada prawna, III CZP 69/79,

OSNCP 1980, nr 9, poz. 154) lub został złożony wniosek o stwierdzenie nabycia

spadku wymieniający osoby i adresy świadków lub wskazujący akta zawierające te

dane (tak uchwała Sądu Najwyższego z dnia 3 października 1969 r., III CZP 75/69,

"Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny" 1970, nr 2, s. 362). Ponadto Sąd

Najwyższy przyjął także, że termin z art. 952 § 3 k.c. jest zachowany, jeżeli przed

jego upływem wpłynął do sądu ogólnikowo sformułowany wniosek o stwierdzenie

nabycia spadku na podstawie nie sprecyzowanego bliżej testamentu, a sąd nie

wezwał wnioskodawcy do uzupełnienia wniosku przez wskazanie rodzaju

testamentu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1975 r., III

CRN 299/75, OSPiKA 1976, nr 12, poz. 234). Ta linia orzecznictwa jest

kontynuowana, o czym świadczy treść postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14

grudnia 2000 r., I CKN 668/00 (OSNC 2001, nr 10, poz. 151). Zgodnie ze

wskazanym orzeczeniem termin określony w art. 952 § 3 k.c. jest zachowany, gdy

wniosek o przesłuchanie świadków został złożony w sprawie o stwierdzenie nabycia

spadku. W stanie faktycznym leżącym u podstaw tego stanowiska osoby świadków

zostały wskazane we wniosku o stwierdzenie nabycia spadku, przy czym

postępowanie to zostało następnie umorzone na podstawie art. 182 § 1 k.p.c. Przed

umorzeniem postępowania świadkowie nie zostali przesłuchani. Sąd Najwyższy

przyjął, że wskazanie osób świadków w ponownie złożonym wniosku o stwierdzenie

nabycia spadku nie stanowi uchybienia terminowi z art. 952 § 3 k.c. Zgodnie z

przedstawionym stanowiskiem, w opisanych sytuacjach okoliczność, że świadkowie

testamentu ustnego złożyli swoje zeznania już po upływie sześciu miesięcy od

otwarcia spadku, pozostaje bez znaczenia.

W rozpoznawanej sprawie sytuacja przedstawiała się jednak odmiennie.

Pismo przedstawiciela ustawowego małoletniego Grzegorza S., uczestnika

postępowania i spadkobiercy testamentowego, wpłynęło do sądu spadku w terminie

i zawierało nazwiska trzech osób będących, według uczestnika, świadkami

testamentu ustnego. Dopiero w toku ich przesłuchania okazało się, że jedna z nich

(Stanisław S.) nie była w rzeczywistości świadkiem składania oświadczenia przez

spadkodawcę. Trzeci świadek, „odnaleziony" w toku postępowania, został

bezspornie przesłuchany (a nawet wezwany) po upływie terminu określonego w art.

952 § 3 k.c. Sąd drugiej instancji wskazał, że opisana sytuacja nie wyłącza

możliwości ustalenia treści rozrządzeń spadkodawcy, gdyż zawiadomienie,

określone w art. 661 § 1 k.p.c., powoduje wszczęcie postępowania, w którym sąd

działa z urzędu i ma obowiązek ustalić treść testamentu ustnego.

Stanowiska zaprezentowanego przez Sąd Okręgowy nie sposób podzielić.

Zgodnie z art. 661 k.p.c. sąd spadku, zawiadomiony o niespisaniu treści

sporządzonego testamentu ustnego, ma rzeczywiście obowiązek przesłuchać

wskazanych świadków testamentu i na podstawie ich zeznań ustalić treść

dokonanych rozrządzeń (art. 662 k.p.c.). Jednak wykładnia wskazanych przepisów

nie może być dokonywana w oderwaniu od norm materialnoprawnych regulujących

formę testamentu ustnego oraz sposób stwierdzenia jego treści. Z art. 952 § 2 i 3

k.c. wynika zaś jednoznacznie, że skuteczność testamentu ustnego zależy od

zachowania ustawowych rygorów odnoszących się do sposobu stwierdzenia treści

dokonanych rozrządzeń. Rygorów tych nie może uchylać okoliczność, że sąd

spadku w pewnym zakresie działa z urzędu, zarówno ustalając porządek

dziedziczenia (por. art. 677 k.p.c.), jak i ustalając treść testamentu ustnego

niespisanego w sposób określony w art. 952 § 2 k.c. (art. 661 i 662 k.p.c.). Sąd

spadku nie może zatem przesłuchać świadka testamentu, jeżeli nie został on

wskazany przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku. Odnosi się to także

do sytuacji, w której dopiero w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku

ustalono osobę świadka testamentu ustnego. Ważnie sporządzony testament ustny

pozostanie w opisanej sytuacji bezskuteczny ze względu na nieustalenie jego treści

w sposób przewidziany ustawą.

Za takim stanowiskiem przemawia w pierwszej kolejności treść art. 952 § 3

k.c., w którym wyraźnie określony został termin wyznaczający granice czasowe

przesłuchania, czy – biorąc pod uwagę stanowisko orzecznictwa – wskazania

świadków testamentu ustnego. Poza tym, na co wielokrotnie wskazywał Sąd

Najwyższy, autentyczność testamentów ustnych jest zagrożona w szczególny

sposób. Stąd konieczność rygorystycznego wykładania przepisów normujących tę

formę testamentu, a także obowiązek sądu spadku zachowania szczególnej

staranności i ostrożności przy ustalaniu zarówno spełnienia przesłanek tej formy

testamentu (art. 952 § 1 k.c.), jak i treści dokonanych rozrządzeń. Po trzecie

wreszcie, wykładnia proponowana przez Sąd drugiej instancji prowadziłaby do

absurdalnej sytuacji, w której osoba zainteresowana stwierdzeniem treści

testamentu w postępowaniu przed sądem wskazywałaby przypadkowe osoby jako

świadków testamentu ustanego, a dopiero w toku postępowania „odnajdywaliby się"

świadkowie testamentu – także po upływie ustawowego terminu.

Nie sposób także ignorować pewnych zasad odnoszących się do testamentów

szczególnych. Powszechnie przyjmuje się, że testamenty szczególne, stanowiąc

pewne ułatwienie dla spadkodawcy, który z określonych względów nie zachowuje

formy zwykłej testamentu, podlegają także rygorom dalej idącym niż testamenty

zwykłe. Wskazać tutaj można m.in. ograniczoną w czasie skuteczność takich

testamentów (art. 955 k.c.), czy konieczność ustalenia treści rozrządzeń

spadkodawcy w ściśle określony sposób (art. 952 § 2 i § 3 k.c.). Jedną z przesłanek

prawidłowego ustalenia treści rozrządzeń spadkodawcy, który sporządził testament

ustny, jest zaś spisanie w określonym terminie treści testamentu (art. 952 § 2 k.c.)

lub złożenie – także w określonym terminie – zgodnych zeznań przez świadków

testamentu (art. 952 § 3 k.c.). Jako niedopuszczalne należy więc ocenić ustalenie

treści testamentu ustnego na podstawie zeznań świadków, którzy zostali wskazani

po upływie sześciu miesięcy od otwarcia spadku. To samo dotyczy świadków

ustalonych w toku postępowania przed sądem.

Odnosząc się zaś do okoliczności rozpoznawanej sprawy dodać należy, że

pozostaje w sprzeczności z doświadczeniem życiowym stwierdzenie ojca

małoletniego Grzegorza S., że wskazał Stanisława S. jako świadka testamentu,

gdyż od niego uzyskał wiadomość o fakcie dokonania rozrządzeń przez

spadkodawcę. Uzyskując bowiem informację o fakcie sporządzenia testamentu,

jednocześnie można także uzyskać informację o osobach świadków, a w

szczególności

informację,

czy

sam

informujący

był

świadkiem

składania

oświadczenia przez testatora. Okoliczności tej Sądy orzekające, jak się wydaje, nie

wzięły po uwagę.

Nie można także odmówić słuszności zarzutom sformułowanym przez

skarżącą w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania. Sąd drugiej

instancji ma prawo pominąć dowody zgłoszone dopiero w toku postępowania

apelacyjnego, jednak powinien dokonać oceny, czy istniała możliwość ich

powołania wcześniej, a ponadto, czy istnieje potrzeba przeprowadzenia takich

dowodów (art. 381 k.p.c.). Ma to szczególne znaczenie, z przyczyn już wskazanych,

w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, w którym podstawę

dziedziczenia ma stanowić testament ustny. Odmowa dopuszczenia dowodu z

zeznań świadka, który być może był proszony o potwierdzenie faktu w

rzeczywistości nie mającego miejsca, stanowi naruszenie art. 381 k.p.c. mogące

mieć wpływ na wynik sprawy.

Z tych względów zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu, a sprawa

przekazaniu do ponownego rozpoznania (art. 393 -13 § 1 k.p.c.).