V CKN 1298/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 1 grudnia 2000 r., V CKN 1298/00

Orzekając o bezskuteczności rozporządzenia udziałem w przedmiocie

należącym do spadku (art. 1036 k.c.) sąd określa przedmiotowy i podmiotowy

zakres tej bezskuteczności.

Przewodniczący: Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Sędziowie SN: Krzysztof Kołakowski, Iwona Koper

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2000 r. na rozprawie sprawy

z wniosku Józefa i Jadwigi U. z udziałem Teresy G. o dział spadku i zniesienie

współwłasności, na skutek kasacji uczestniczki postępowania od postanowienia

Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 14 stycznia 2000 r.,

postanowił oddalić kasację.

Uzasadnienie

Niespornym jest ustalenie, że w skład spadku po Władysławie P. zmarłej dnia

8 grudnia 1990 r., wchodzi nieruchomość położona we W. przy ul. S. nr 17,

składająca się z lokalu mieszkalnego nr 1 na parterze budynku o powierzchni 42,10

m2 wraz z udziałem we współwłasności w częściach wspólnych budynku i w prawie

wieczystego użytkowania działki nr 48/1 o powierzchni 1303 m2.

Spadek po zmarłej Władysławie P. nabyły – w równych częściach – z mocy

ustawy jej dzieci Teresa G. i Janusz P. Według ustaleń Sądu pierwszej instancji,

Janusz P. cały swój udział w spadku po Władysławie P. sprzedał wnioskodawcom

Józefowi i Jadwidze małżonkom U.

W wyniku działu spadku i zniesienia współwłasności oraz fizycznego podziału

działki nr 48/1 na dwie działki – oznaczone nr 48/4 i 48/3 prawo wieczystego

użytkowania ostatnio wymienionej działki oraz wskazany lokal mieszkalny

nr 1 przyznane zostały Teresie G. Wnioskodawcy otrzymali prawo wieczystego

użytkowania działki nr 48/4. Ponadto Sąd Rejonowy orzekł o dopłacie na rzecz

wnioskodawców.

Apelację uczestniczki postępowania Teresy G., kwestionującą ustaloną

wartość spadku i wysokość obciążającej skarżącą dopłaty oraz naruszenie art.

1036 k.c., Sąd Okręgowy – zaskarżonym postanowieniem – oddalił.

Rozporządzenie udziałem w nieruchomości należącej do spadku nie narusza – w

ocenie Sądu drugiej instancji – uprawnień uczestniczki postępowania Teresy G.

Kasację złożyła uczestniczka postępowania Teresy G. Skarżąca zarzuciła

naruszenie prawa materialnego przez niezastosowanie art. 1036 k.c., naruszenie

przepisów ustawy o podatkach – w szczególności przez złą jej interpretację – co

naraziło skarżącą na straty finansowe i niemożność wykupienia udziału

spadkowego od brata Janusza P. oraz inne uchybienia w postaci braku

ustosunkowania się do zarzutów apelacji co do rażącej różnicy między ceną

sprzedaży spadkowej nieruchomości za kwotę 6000 zł a wyceną biegłego. Wnosiła

o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy, uwzględniając art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego ... (Dz.U. Nr 48, poz. 554)

zważył, co następuje:

Wymagania co do treści kasacji zawarte w art. 3933 k.p.c. (w brzmieniu sprzed

przytoczonej zmiany) w związku z art. 3931 pkt 1 i 2 k.p.c. zostały dostatecznie

wyjaśnione w orzecznictwie (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

11 marca 1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 114, z dnia 7 kwietnia

1997 r., III CKN 29/97, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 96 oraz z dnia 16 października

1997 r., II CKN 404/97, OSNC 1998, nr 4, poz. 59). Uwzględniając powyższe

wymagania oraz treść art. 39311 k.p.c. (także w dotychczasowym brzmieniu), należy

stwierdzić, że zarzuty kasacji zostały skonkretyzowane tylko w odniesieniu do

naruszenia art. 1036 k.c. Wskazania innych naruszonych przepisów kasacja nie

zawiera.

Artykuł 1036 k.c. stanowiący, że spadkobierca może za zgodą pozostałych

spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku,

zawiera uregulowanie szczególne w stosunku do zasady ustanowionej w art. 198

k.c. Z chwilą śmierci spadkodawcy, każdy ze spadkobierców staje się z mocy prawa

współwłaścicielem każdego przedmiotu wchodzącego w skład spadku w części, w

jakiej powołany jest do dziedziczenia (art. 1035 w związku z art. 922 k.c.). Nabywca

udziału w przedmiocie należącym do spadku jest współwłaścicielem przedmiotu w

miejsce spadkobiercy będącego zbywcą udziału w tym przedmiocie.

Rozporządzenie udziałem w przedmiocie spadkowym bez zgody pozostałych

spadkobierców jest – jak stanowi art. 1036 zdanie drugie k.c. – bezskuteczne. Jako

ugruntowany w doktrynie i orzecznictwie można uznać pogląd, że jest to względna

bezskuteczność, podmiotowo ograniczona tylko do współspadkobiercy, który nie

wyraził zgody i tylko o tyle, o ile rozporządzenie naruszałoby uprawnienia

przysługujące temu spadkobiercy na podstawie materialnoprawnych przepisów o

dziale spadku (art. 1036 zdanie drugie k.c.; por. uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 1963 r., III CO 21/63, OSNCP 1964, nr 12, poz.

245 oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1996 r., III

CZP 97/96, OSNC 1996, nr 12, poz. 158). Przepis art. 1036 zdanie drugie k.c.,

określający skutki czynności rozporządzającej udziałem w przedmiocie należącym

do spadku, podjętej przed działem spadku, pozwala na dokonanie działu z

uwzględnieniem prawa majątkowego, w którym udziałem rozporządził uprzednio

spadkobierca. Rozstrzygnięcie sądu orzekającego o przedmiotowym oraz

podmiotowym zakresie stwierdzonej bezskuteczności powinno być zamieszczone w

orzeczeniu co do istoty sprawy. Takie prawomocne merytoryczne rozstrzygnięcie

korzysta z powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.) i wiąże strony oraz sąd, który je

wydał, jak również inne sądy i organy państwowe (art. 365 § 1 k.p.c.). Przesłanki

wykluczające sankcję przewidzianą w art. 1036 k.c. sąd orzekający przytacza w

uzasadnieniu postanowienia.

W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji, ustalając aktywa spadkowe,

zawarł także w postanowieniu działowym ustalenie stwierdzające, że Józef U. i

Jadwiga U. nabyli od Janusza P. jego udział w spadku po Władysławie P. w

wysokości 1/2 części. Przesądził zatem, że przy uwzględnieniu prawa majątkowego

wchodzącego w skład spadku spadkobierca-zbywca rozporządził swoim udziałem

spadkowym (art. 1035 i 198 k.c.). Jest to równoznaczne ze stwierdzeniem, że art.

1036 k.c. nie ma zastosowania. Oddalając apelację skarżącej Teresy G., Sąd

drugiej instancji aprobował powyższe ustalenie i ocenę, że Janusz P.,

spadkobierca-zbywca mógł samodzielnie dysponować swoim udziałem spadkowym

i nie był uzależniony od woli – w rozumieniu art. 1036 k.c. – skarżącej jako

współspadkobierczyni (art. 385 k.p.c.). Dlatego zawarte w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia wywody dotyczące art. 1036 k.c., zakończone

konkluzją stwierdzającą, że uprawnienia skarżącej jako spadkobierczyni w niczym

nie zostały naruszone (art. 1036 zdanie drugie k.c.), pozostają w dysharmonii

z wyżej omówionym rozstrzygnięciem co do zbycia udziału w całym spadku.

Skarżąca zakwestionowała w kasacji powyższe zapatrywanie, opowiadając się

za szeroką możliwością podważenia skutków prawnych rozporządzenia, o których

mowa w omawianym przepisie art. 1036 k.c. Poglądu tego nie można podzielić.

Kolizja w świetle tego przepisu z uprawnieniami przysługującymi skarżącej mogłaby

być rozważana tylko w obrębie przepisów materialnoprawnych dotyczących działu

spadku i, w ślad za poglądami w doktrynie, należy opowiedzieć się za

poszanowaniem skutków prawnych dokonanego rozporządzenia udziałem

w przedmiocie spadkowym. Z powyższego wynika, że kasacja nie ma

usprawiedliwionej podstawy, a zaskarżone postanowienie mimo częściowo

błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu (art. 39312 k.p.c.).