V CKN 1040/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 13 czerwca 2002 r., V CKN 1040/00

Sąd prowadzący rejestr czasopism nie jest uprawniony do

rozstrzygnięcia sporu o to, kto jest wydawcą oraz komu przysługują prawa do

tytułu prasowego.

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sędzia SN Mirosława Wysocka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Józefa N. i Ryszarda T. – wspólników

spółki cywilnej „Gazeta J.” w J. przy uczestnictwie J. Ośrodka Kultury w J. i Gminy

J. o dokonanie zmian wpisów w rejestrze, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na

rozprawie w dniu 13 czerwca 2002 r. kasacji wnioskodawców od postanowienia

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 29 czerwca 1999 r.

oddalił kasację i zasądził od wnioskodawców na rzecz każdego z uczestników

kwotę 150 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Na podstawie postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Legnicy z dnia 3

sierpnia 1990 r. do prowadzonego przez ten Sąd rejestru dzienników i czasopism

wpisano „Gazetę J.”, a jako jego wydawcę – J. Ośrodek Kultury.

Ten sam Sąd postanowieniem z dnia 11 marca 1999 r. oddalił wniosek Józefa

N. i Ryszarda T. – wspólników spółki cywilnej „Gazeta J.” o zmianę wpisów w

rejestrze, w tym wpisu w rubryce 3, zawierającej określenie wydawcy.

Wnioskodawcy twierdzili, że przysługują im prawa do tego tytułu, w tym prawa

autorskie, oraz powoływali się na dołączoną umowę, w ich ocenie świadczącą o

przysługujących im prawach. Twierdzenia wnioskodawców i ich żądanie zostały

zakwestionowane przez J. Ośrodek Kultury oraz Gminę J. Oddalając wniosek, Sąd

Okręgowy wskazał, że do zgłaszania wniosków o zmiany wpisów w rejestrze

uprawniony jest tylko wpisany w nim wydawca oraz stwierdził, że „o ewentualnej

legitymacji wnioskodawców do zgłoszenia wniosku (w charakterze wydawcy

czasopisma) o dokonanie zmian wpisów w sądowym postępowaniu rejestrowym

może ewentualnie zadecydować korzystny dla nich wynik procesu cywilnego –

ustalenie praw do tytułu”.

Oddalając postanowieniem z dnia 29 czerwca 1999 r. apelację

wnioskodawców, Sąd Apelacyjny we Wrocławiu podzielił w pełni przytoczony

pogląd prawny Sądu pierwszej instancji, dodając że „takie zdarzenie prawne”

(odmienne rozstrzygnięcie w zakresie wydawcy czasopisma, uzyskane na drodze

postępowania procesowego cywilnego) „może uczynić, że wnioskodawcy będą

mieć interes prawny w udziale także w postępowaniu rejestrowym z mocy art. 510

k.p.c.”.

Kasację od postanowienia Sądu Apelacyjnego wnioskodawcy oparli na obu

podstawach wymienionych w art. 393-1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego

wnioskodawcy upatrywali w błędnej wykładni art. 20 ustawy z dnia 26 stycznia

1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm. – dalej: "Pr.pras."),

polegającej na bezpodstawnym przyjęciu, że jedynie zarejestrowany wydawca

czasopisma jest legitymowany do złożenia wniosku o zmianę w rejestrze wpisu

odpowiadającego rzeczywistemu stanowi rzeczy, oraz w błędnej wykładni art. 20

ust. 5 Pr.pras., polegającej na przyjęciu, że skutki przejęcia czasopisma oraz

zmiany wydawcy pozostają poza regulacją przepisów tej ustawy, oraz że przepisy

te nie mają zastosowania przy określaniu kręgu osób zainteresowanych i ich

interesu prawnego w udziale w postępowaniu rejestrowym. Naruszenie przepisów

postępowania wyraża się, według skarżących, w naruszeniu art. 510 § 1 k.p.c.,

polegającym na przyjęciu, że w wypadku zmiany wydawcy czasopisma nowy

wydawca nie ma, w rozumieniu tego przepisu, interesu prawnego decydującego o

jego legitymacji do wzięcia udziału w sprawie o zmianę wpisu, a także na przyjęciu,

że dopiero rozstrzygnięcie uzyskane w procesie cywilnym mogłoby ukształtować

pozycję wnioskodawców jako uczestników postępowania uprawnionych do

zgłaszania wniosków rejestrowych.

W konkluzji skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności podlegała ocenie kwestia dopuszczalności kasacji,

która, ze względu na datę wydania zaskarżonego orzeczenia, musiała być

dokonana przy uwzględnieniu stanu prawnego, obowiązującego przed nowelizacją

kodeksu postępowania cywilnego, tj. przed dniem 1 lipca 2000 r. W tym okresie były

prowadzone przez sądy, przy zastosowaniu przepisów o postępowaniu

nieprocesowym, różne rejestry, w tym rejestr dzienników i czasopism. W

obowiązującym wówczas stanie prawnym kodeks postępowania cywilnego nie

zawierał normy ogólnej, określającej w sposób pozytywny dopuszczalność kasacji

w postępowaniu nieprocesowym. Wobec tego, przy odpowiednim zastosowaniu art.

392 § 1 k.p.c., kasacja w tym postępowaniu przysługiwała od postanowień co do

istoty sprawy i postanowień formalnych, wydanych przez sąd drugiej instancji i

kończących postępowanie w sprawie. Jeden z wyjątków od tej zasady wynikał z art.

519-1 § 3 k.p.c., zgodnie z którym w postępowaniu rejestrowym kasacja

przysługiwała jedynie od postanowień sądu drugiej instancji w przedmiocie wpisu

lub wykreślenia z rejestru podmiotu podlegającego rejestracji. Na tle tego przepisu

wyłoniło się zagadnienie, czy dotyczy on wszystkich rejestrów prowadzonych przez

sądy w trybie postępowania nieprocesowego. Większość tych rejestrów ma

charakter podmiotowy, w tym znaczeniu, że służą one ujawnianiu określonych

podmiotów i danych o nich; do tych rejestrów bez wątpienia miało zastosowanie

ograniczenie dopuszczalności kasacji, zawarte w art. 519-1 § 3 k.p.c. Sądy

prowadziły jednak także rejestry nie mające charakteru podmiotowego, nie służące

ujawnianiu określonych podmiotów, lecz rejestrowaniu innych danych – do takich

zaliczał się rejestr dzienników i czasopism oraz rejestr zastawów.

Sąd Najwyższy rozpoznający kasację w sprawie niniejszej podziela

stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 8 lipca 1998 r.,

III CZP 26/98 (OSNC 1999, nr 2, poz. 31) i z dnia 2 września 1998 r., III CZP 29/98

(OSNC 1999, nr 2, poz. 37), że zakresem zastosowania art. 519-1 § 3 k.p.c. objęte

jest postępowanie w sprawach związanych z prowadzeniem rejestru służącego

ujawnianiu określonych podmiotów i danych o nich, natomiast nie jest nim objęte

postępowanie o wpis w rejestrze, który nie ma charakteru podmiotowego. W

konsekwencji, ocena dopuszczalności kasacji w odniesieniu do takich rejestrów, w

tym rejestru dzienników i czasopism, następować musiała na zasadach ogólnych.

Gdy orzeczenie nie miało charakteru formalnego (nie dotyczyło postępowania),

dopuszczalność kasacji od postanowienia w przedmiocie wpisu do rejestru

dzienników i czasopism zależała od tego, czy było to kończące postępowanie w

sprawie orzeczenie co do istoty.

Stosownie do art. 20 ust. 1 Pr.pras., przedmiotem rejestracji jest gazeta lub

czasopismo. Niewątpliwie orzeczeniami kończącymi postępowanie co do istoty są

postanowienia o wpisie, odmowie wpisu i jego wykreśleniu. W sprawie niniejszej

przedmiotem orzeczenia była odmowa zmiany wpisu, w zakresie dotyczącym

wydawcy czasopisma; w wypadku uwzględnienia wniosku wiązałoby się to z

wykreśleniem wpisu istniejącego i dokonaniem wpisu nowego (zmienionego).

Prawo prasowe nie reguluje wyraźnie postępowania o zmianę wpisu, stanowi

jedynie (art. 20 ust. 5), że o zmianie danych, które zawierać powinien wniosek o

rejestrację, należy zawiadomić organ rejestracyjny. Trudno negować tezę, że owo

„zawiadomienie” pełni jednocześnie rolę wniosku o zmianę wpisu, inicjującego

postępowanie w tym zakresie. Z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9

lipca 1990 r. w sprawie rejestru dzienników i czasopism (Dz.U. Nr 46, poz. 275, ze

zm.) wynika, że „w sprawach o dokonanie dalszych wpisów w rejestrze” prowadzi

się oddzielne akta postępowań, dołączane do akt postępowania o zarejestrowanie.

W takim stanie rzeczy brak podstaw do odmówienia postanowieniu kończącemu

postępowanie w sprawie o zmianę wpisu charakteru postanowienia kończącego

postępowanie „w sprawie” rejestrowej w rozumieniu odpowiednio stosowanego art.

392 § 1 k.p.c. w poprzednim brzmieniu.

Dla uznania dopuszczalności kasacji od wymienionych postanowień, nie

mających charakteru formalnego, konieczne jest ponadto przypisanie im cechy

orzeczenia „co do istoty”, a więc co do meritum. W powołanych przepisach,

regulujących w sposób szczególny postępowanie w sprawach rejestru dzienników i

czasopism, brak przesłanek mogących stanowić podstawę zróżnicowania – z tego

punktu widzenia – poszczególnych orzeczeń o wpis i o zmianę wpisu. Omawiane

postępowanie rejestrowe (niezależnie od tego, czy system rejestracji wynikający z

prawa prasowego uważa się za system zgłoszeniowy, czy bardziej rygorystyczny,

ściśle rejestracyjny), podobnie jak inne postępowania rejestrowe, z samej swej

istoty charakteryzuje się bardzo ograniczonym zakresem kontroli sądu, a wydawane

przezeń orzeczenia mają zasadniczo charakter „ewidencyjny”. To jednak dotyczy

wszystkich orzeczeń, także o pierwszy wpis do rejestru, co oznacza, że nie można

w tej cesze poszukiwać istotnego kryterium odróżniającego. Jednocześnie

„ewidencyjny” charakter orzeczeń o wpisie (o zmianie wpisu) nie pozbawia go

doniosłości prawnej.

Konkretyzując rozważania przez odniesienie ich do przedmiotu zaskarżonego

kasacją orzeczenia, a więc do zmiany wpisu w części dotyczącej wydawcy, trzeba

zauważyć, że Prawo prasowe nie przesądza, jakiemu podmiotowi po rejestracji

przysługują prawa do tytułu prasowego oraz jaki jest ich zakres. Najczęściej

przyjmuje się, że prawo do tytułu z reguły przysługuje wydawcy (choć i pojęcia

„wydawcy” prawo prasowe nie wyjaśnia, lecz jedynie wymienia podmioty mogące

działać w tej roli – por. art. 8), co nie oznacza, by taki stan był jedynym możliwym.

Jednocześnie, „wydawanie” dziennika lub czasopisma, które wymaga rejestracji

(art. 20 ust. 1), niewątpliwie pozostaje w związku z przymiotem bycia wydawcą,

wpisanym do rejestru (art. 20 ust. 2 pkt 2). Dane dotyczące wydawcy mogą służyć

ewentualnym celom procesowym; wydawca jest wymieniany przez ustawę w

kontekście odpowiedzialności cywilnej (art. 38, 42) oraz są na niego nałożone

określone obowiązki (art. 36). Przy uwzględnieniu tych okoliczności oraz wobec

braku ustawowych kryteriów rozróżniania charakteru orzeczeń o wpisie (o zmianie

wpisu), orzeczenie w przedmiocie zmiany w rejestrze dzienników i czasopism,

dotyczące określenia ich wydawcy, należało uznać za postanowienie co do istoty

sprawy w tym postępowaniu rejestrowym.

Konkluzją przedstawionych rozważań jest stwierdzenie, że kasacja od

postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 29 czerwca 1999 r. wnioskodawcom

przysługiwała.

Skarżący w ramach obu podstaw kasacji skoncentrowali się na

zakwestionowaniu stanowiska Sądu, który powołując się na art. 510 k.p.c. oraz art.

20 Pr.pras., przyjął brak po stronie wnioskodawców uprawnienia do inicjowania

postępowania o zmianę wpisu w rejestrze, a także brak interesu prawnego, który

miałby powstać dopiero w momencie uzyskania przez nich, w wyniku procesu

cywilnego, ustalenia praw do spornego tytułu prasowego. Zarzuty kasacji są w

znacznej mierze uzasadnione z tego względu, że Sąd wadliwie utożsamił kwestię

formalnego uprawnienia wnioskodawców do złożenia wniosku o zmianę wpisu z ich

legitymacją materialną.

Skarżący trafnie zarzucili Sądowi błąd w założeniu, że wniosek o zmianę

wpisu w rejestrze mógł złożyć tylko dotychczas zarejestrowany wydawca. Sąd nie

przedstawił żadnych argumentów przemawiających na rzecz takiego założenia. Nie

znajduje ono zresztą oparcia w ustawie, która posługuje się formą bezosobową (art.

20 ust. 5 – „należy zawiadomić”). Taka uogólniona teza mogłaby prowadzić do

wniosków paradoksalnych i niedających się pogodzić z celem postępowania

rejestrowego. Wystarczy odwołać się do sytuacji, w których niespornie doszło do

zmiany wydawcy, i zainteresowany ujawnieniem tej zmiany nowy wydawca dokonał

zgłoszenia, nie uczynił tego natomiast wydawca dotychczasowy. W sytuacji

nieistnienia sporu co do osoby wydawcy (kwestii łatwej do ustalenia przy udziale

obu zainteresowanych), nie byłoby podstaw do zakwestionowania możliwości

ubiegania się o zmianę wpisu przez nowego wydawcę, którego status w tej mierze

nie jest kwestionowany. Samo natomiast istnienie interesu prawnego w uzyskaniu

zmiany wpisu nie jest uzależnione od tego, czy prawo jest sporne, czy nie; ten kto

aspiruje do statusu aktualnego wydawcy zarejestrowanego czasopisma może

powoływać się na interes prawny w uzyskaniu zmiany wpisu.

Inną, wykraczającą poza sferę uprawnienia procesowego do udziału w

postępowaniu, jest kwestia, czy w wypadku istnienia sporu co do prawa ten, kto

twierdzi, że to on jest wydawcą, może swą legitymację materialną, wynikającą z

prawa do tytułu, wykazywać w postępowaniu rejestrowym. Tu należy poszukiwać

istoty zagadnienia i – jeśli abstrahuje się od zbędnych i po części błędnych

wywodów Sądu, dotyczących kwestii pojęcia zainteresowanego i interesu prawnego

w kontekście art. 510 k.p.c. – to w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia

odnajdzie się ostatecznie decydującą o rozstrzygnięciu tezę, że w postępowaniu

rejestrowym nie jest możliwe prowadzenie i rozstrzyganie sporu o prawa do tytułu

prasowego oraz że spór taki może być rozstrzygnięty jedynie w procesie. (...)

Jak już wskazano, istotą sporu jest zakres kognicji sądu rejestrowego, a zatem

to, czy w jej ramach mieści się badanie praw o charakterze materialnym i

rozstrzyganie sporu o te prawa, jeżeli byłoby to konieczne dla dokonania zmiany

wpisu. W sprawie niniejszej podmiot wpisany jako wydawca twierdził, że wpis jest

zgodny ze stanem prawnym i negował twierdzenie wnioskodawców, jakoby to im

przysługiwały prawa do tytułu oraz przymiot wydawcy. Rozstrzygnięcie o wniosku

skarżących zależało zatem w pierwszej kolejności od odpowiedzi na pytanie, czy w

postępowaniu rejestracyjnym wnioskodawcy mogą prowadzić spór o prawo, a tym

samym – oczekiwać od sądu rejestrowego rozstrzygnięcia tego sporu, w istocie

jako przesłanki zmiany wpisu. Negatywne stanowisko Sądu w tej kwestii ocenić

należy jako prawidłowe.

Cechą wspólną sądowych postępowań rejestrowych, przy ich zróżnicowaniu,

jest ograniczony zakres kognicji sądu, z zasady zredukowanej do

ewidencjonowania określonych danych, po dokonaniu kontroli w zakresie ściśle

ograniczonym do tego, co wynika z przepisów, regulujących prowadzenie danego

rejestru. Nie bez powodu używane jest w piśmiennictwie, a także w orzecznictwie

Sądu Najwyższego określenie „ewidencje nazwane rejestrami”.

Przepisy dotyczące rejestracji dzienników i czasopism zawarte zostały w

Prawie prasowym, w rozdziale 4 „Organizacja działalności prasowej” (art. 20-23a)

oraz w wydanym na podstawie delegacji ustawowej rozporządzeniu z 1990 r. w

sprawie rejestru dzienników i czasopism. Charakterystyczne dla sposobu

traktowania omawianego postępowania jest posługiwanie się przez Prawo prasowe

nie słowem „sąd”, lecz słowem „organ rejestracyjny”.

Postępowanie rejestrowe, prowadzone na podstawie przepisów kodeksu

postępowania cywailnego o postępowaniu nieprocesowym, ze zmianami

wynikającymi z Prawa prasowego (art. 20 ust. 1), ma charakter ograniczony do

czynności i orzeczeń wymienionych w tej ostatniej ustawie. Zakres działania sądu

określony jest bardzo wąsko, a jedyną postacią działania o charakterze

merytorycznym (także zresztą w wąskim zakresie) jest odmowa rejestracji, gdyby jej

udzielenie stanowiło naruszenie prawa do ochrony nazwy istniejącego już tytułu

prasowego (art. 21). Symptomatyczne było skreślenie przez rozporządzenie

zmieniające z 1997 r. § 5 rozporządzenia z 1990 r., który stanowił, że sąd nie może

zarządzić wpisu do rejestru jeżeli wpis ten byłby niezgodny z obowiązującymi

przepisami lub faktycznym stanem rzeczy. Niezależnie od tego, że przepis ten

uważano za wykraczający poza delegację ustawową, a także wprowadzający

możliwość niedozwolonej ingerencji sądu w sferę wolności konstytucyjnie

gwarantowanej (art. 14 Konstytucji), jego skreślenie jest również wyrazem tendencji

do minimalizacji ingerencji sądu w samym postępowaniu rejestracyjnym. Rola sądu

rejestrowego jest wyraźnie ograniczona do ewidencjonowania danych określonych

przez przepisy. Pozostaje to w związku z zasadniczym celem prowadzenia rejestru

dzienników i czasopism, którym jest zapobieżenie istnieniu na rynku prasowym

pism o identycznych tytułach i niedopuszczenie na ten rynek tytułów, które

stanowiłyby naruszenie praw do ochrony nazw tytułów już istniejących.

Z tego, co powiedziano o charakterze postępowania rejestrowego wynika, że

nie można w jego ramach prowadzić i rozstrzygać sporu o prawo do tytułu

prasowego. Samo zresztą pojęcie prawa do tytułu jest sporne, choć na ogół

obejmuje się tym pojęciem zarówno określenie dziennika lub czasopisma jako

jednostki wydawniczej, jak i przedsiębiorstwa wydawniczego, a także nazwę własną

dziennika lub czasopisma. W tym znaczeniu nazwa może być także przedmiotem

prawa autorskiego oraz własności przemysłowej (znaku towarowego); do takich

praw aspirują wnioskodawcy, powołując się na nie (choć nie tylko) jako na źródło

prawa do tytułu prasowego „Gazety J.”. Podstawę sporu, kto jest wydawcą, stanowi

tu w istocie spór, kto ma prawo do tego tytułu. Prawo takie, jak wskazano, może być

analizowane wielopłaszczyznowo i w różny sposób oddziaływać na ustalenie, kto

jest wydawcą czasopisma.

Jak już wspominano, w Prawie prasowym nie ma regulacji dotyczących tego,

komu przysługuje prawo do tytułu prasowego i jakie jest jego źródło. O prawie tym

nie przesądza się w postępowaniu rejestracyjnym, w którym jedynie wpisuje się

(notyfikuje) osobę wydawcy. Nie można w tym postępowaniu badać praw do tytułu,

rozstrzygać sporu o prawa autorskie ani o inne prawa, których źródłem mogą być

np. czynności cywilnoprawne. Te prawa – co trafnie stwierdził Sąd – mogą być

przedmiotem sporu i rozstrzygnięcia w procesie cywilnym. W sposób oczywisty

wykraczałoby poza ramy kognicji sądu rejestrowego rozstrzyganie sporu o prawa

jako przesłanki istotnej dla oceny zasadności wniosku o zmianę wpisu. Analogiczne

stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 sierpnia 1999 r., I CKN

502/99 (OSNC 2000, nr 3, poz. 50), stwierdzając, że art. 21 Pr.pras. upoważnia sąd

do badania wniosku o rejestrację w ograniczonym zakresie, oraz przyjmując, że sąd

rejestrowy nie jest właściwy do rozstrzygnięcia sporu o prawo do tytułu prasowego.

Ostatecznie zatem, przy uwzględnieniu wszystkich powołanych argumentów,

oddalenie apelacji od orzeczenia oddalającego wniosek o zmianę wpisu było

prawidłowe. W sytuacji, gdy pomiędzy jednostką wpisaną jako wydawca a

wnioskodawcami istnieje spór o prawo do tytułu oraz o to, kto jest wydawcą, a

rozstrzygnięcie tego sporu nie jest objęte kognicją sądu rejestrowego, wniosek

skarżących o dokonanie postulowanej zmiany w rejestrze nie mógł być

uwzględniony.

Omówione względy uzasadniały oddalenie kasacji, bowiem zaskarżone

postanowienie, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu (art.

393-12 k.p.c.).