V CK 90/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 90/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 sierpnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa (...) Towarzystwa Leasingowego Spółki Akcyjnej w K. obecnie

(…) Towarzystwa Leasingowego S.A. w P.

przeciwko M. W. i S. W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 sierpnia 2005 r., kasacji

pozwanego M. W. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 14 października 2004 r., sygn.

akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu,

pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 października 2003 r. Sąd Okręgowy w K. utrzymał w mocy

nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym w dniu 1 marca 2001 r. wobec

pozwanego M. W. i S. W., w którym zobowiązał ich do zapłaty na rzecz powoda (...)

Towarzystwa Leasingowego S.A. w K. kwoty 280 169,49 zł wraz z ustawowymi

odsetkami, uchylił nakaz zapłaty wobec zmarłej w toku procesu pozwanej T. W. i w tym

zakresie postępowanie umorzył. Z dokonanych ustaleń wynika, że w dniu 25 września

1997 r. powód zawarł z pozwanym S. W. umowę leasingu operacyjnego. Wartość

przedmiotu umowy została określona na 411 140 zł brutto, a termin zakończenia umowy

ustalono na 10 listopada 2000 r. W umowie strony uzgodniły, że leasingodawca ma

prawo naliczać od opóźnionych płatności umowne odsetki w wysokości dwukrotnych

odsetek ustawowych, może też odstąpić od umowy m.in. w razie zalegania przez

leasingobiorcę za okres powyżej 10 dni z płatnością jednej opłaty okresowej lub innych

opłat równych jednej opłacie okresowej. Strony ustaliły, że w razie przedterminowego

rozwiązania umowy kwoty wpłacone przez leasingobiorcę nie podlegają zwrotowi, a

ponadto jest on zobowiązany, oprócz uregulowania zaległych opłat z należnymi

odsetkami, do uiszczenia umownego odszkodowania w wysokości równej sumie

zdyskontowanych na dzień rozwiązania umowy okresowych opłat leasingowych.

Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że w dniu 25 czerwca 1998 r. został podpisany

aneks nr 4, na mocy którego pozwany M. W. przejął prawa i obowiązki poprzedniego

leasingobiorcy

S.

W. Nowy

leasingobiorca

wystawił

weksel

in

blanco

jako

zabezpieczenie wierzytelności z tytułu kontynuowanej umowy leasingu, poręczony przez

T. W. i S. W. W deklaracji wekslowej pozwany upoważnił powoda do wypełnienia weksla

in blanco przez wpisanie jako sumy wekslowej sumy zadłużenia na dzień płatności

weksla z odsetkami na ten dzień według umowy, prowizją i kosztami – w razie zwłoki w

płatnościach, wliczając w to płatności będące następstwem odstąpienia od umowy.

Z

powodu

zaprzestania

wnoszenia

comiesięcznych

opłat

leasingowych

w wysokości określonej w umowie, powód pismem z 3.04.2000 r. przedterminowo

rozwiązał umowę, a po bezskutecznym upływie wyznaczonego do zapłaty terminu

wypełnił weksel i wystąpił z powództwem.

Apelację pozwanego oddalił Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 14 października

2004 r. Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, przyjmując za

własne poczynione ustalenia faktyczne i oceny prawne.

Wyrok powyższy zaskarżył pozwany kasacją, opartą na obu podstawach

kasacyjnych określonych w art. 3931 k.p.c. W ramach pierwszej z nich zarzucił

naruszenie art. 3531 k.c. poprzez błędną wykładnię, art. 483 § 1 k.c. w zw. z art. 58 § 3

k.c. oraz 361 k.c. w zw. z art. 6 k.c. poprzez ich niezastosowanie oraz art. 65 k.c.

Natomiast w ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. i 328 § 2

k.p.c. W konkluzji pozwany wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty natury procesowej, podniesione w kasacji, nie mogą być uznane za

trafne. Jak wielokrotnie wyjaśniał w swoim orzecznictwie Sąd Najwyższy, prawidłowe

powołanie podstawy kasacyjnej polega na przytoczeniu przepisu prawa, który według

oceny skarżącego został naruszony przez Sąd drugiej instancji, ze wskazaniem postaci

tego naruszenia, a w wypadku drugiej podstawy kasacyjnej także na wykazaniu, że

uchybienie natury procesowej mogło wywrzeć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

Formułowanie zarzutu bez przytoczenia konkretnego przepisu prawa nie może wywrzeć

żadnego skutku, bowiem uchyla się on spod oceny Sądu Najwyższego. W kasacji

skarżący

zarzucał

zaś

m.in.

naruszenie

przepisów

postępowania

poprzez

nierozpoznanie istoty sprawy, nie przytaczając przy tym żadnego przepisu prawa, który

w ten sposób miałby zostać naruszony. Kolejnym zarzutem jest naruszenie art. 233 § 1

k.p.c. przez dokonanie dowolnej oceny umowy zawartej pomiędzy powodem a

pozwanym, sprzecznej z art. 483 § 1 k.c. Należy zwrócić uwagę, że również wielokrotnie

wyjaśniano w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że art. 233 § 1 k.p.c. tylko wyjątkowo

mógł stanowić podstawę kasacji, gdy ocena dowodów dokonana przez Sąd drugiej

instancji okazała się rażąco wadliwa, sprzeczna z zasadami logicznego rozumowania,

bądź oparta na niektórych tylko dowodach bez oceny pozostałych, czy też oparta

została na dowodach zebranych z naruszeniem przepisów regulujących postępowanie

dowodowe. Naruszenie przytoczonego przepisu nie może natomiast nastąpić poprzez

dokonanie

wykładni

umowy,

bez

uwzględnienia

właściwych

przepisów

prawa

materialnego, bo do tego sprowadza się istota podniesionego w kasacji zarzutu.

Podniesiony zatem zarzut w istocie dotyczy naruszenia art. 65 i 483 § 1 k.c. i podlega

kontroli w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej. Także nietrafny okazał się zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Przepis ten ma zastosowanie w postępowaniu

odwoławczym poprzez odesłanie z art. 391 k.p.c. i określa elementy, jakie powinno

zawierać uzasadnienie wyroku. Wbrew twierdzeniom skarżącego, te elementy

uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera, okoliczność zaś, czy powołana podstawa

prawna rozstrzygnięcia jest prawidłowa, nie mieści się w dyspozycji przytoczonego

przepisu.

Za trafne natomiast należy uznać zarzuty naruszenia prawa materialnego,

powołane w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej. Jak zasadnie podnosił skarżący,

zgodnie z art. 3531 k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny

według swego uznania, jednak tylko tak dalece, o ile jego treść nie sprzeciwia się

naturze zobowiązania, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Orzekające w

sprawie Sądy treści tego przepisu nie brały pod rozwagę, nie badając pod tym

względem

treści

zawartej

umowy

leasingu.

W umowie

zaś

strony

przyznały

leasingodawcy uprawnienie żądania, poza umownymi odsetkami za opóźnienie, także

umownego odszkodowania w wypadku odstąpienia od umowy wobec zalegania przez

leasingobiorcę z płatnością rat. Orzekające w sprawie Sądy nie wyjaśniły charakteru

tego umownego odszkodowania, w szczególności zaś, jak trafnie zarzucał skarżący, nie

wyjaśniły, czy odnośne postanowienie umowy nie jest w istocie zastrzeżeniem kary

umownej. Kwestia ta ma istotne znaczenie. Jak bowiem wynika z art. 483 § 1 k.c., kara

umowna może być zastrzeżona na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania niepieniężnego, a takiego charakteru zobowiązanie zaciągnięte przez

skarżącego nie ma, skoro jego przedmiotem jest zapłata. Sąd Najwyższy wyjaśniał w

swoim

orzecznictwie,

że

zastrzeganie

kary

umownej

w zakresie

zobowiązań

pieniężnych jest niedopuszczalne, pozostaje bowiem w wyraźnej sprzeczności z art. 483

§ 1 k.c., zatem tego rodzaju postanowienie umowne jest z mocy art. 58 § 1 k.c.

bezwzględnie nieważne (por. m.in. wyrok z dnia 7 listopada 2003 r., I CK 221/02, nie

publ., uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów SN z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP

61/03, OSNC 2004, nr 5, poz. 69). Trzeba też zwrócić uwagę, że wysokość tego

umownego odszkodowania wynosi 267 041,36 zł, podczas gdy niezapłacona przez

skarżącego rata oraz umowne odsetki mają wartość daleko niższą. Sąd drugiej instancji,

jak wskazano wyżej, charakteru tego odszkodowania nie wyjaśnił. Jeżeli w ocenie Sądu

nie stanowiło ono kary umownej, to jego zasądzenie mogło nastąpić na podstawie art.

471 k.c., wtedy jednak wierzyciela obciążał obowiązek wykazania wysokości szkody i

związku przyczynowego pomiędzy niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem

zobowiązania

a

szkodą,

przy

czym

naprawienie

szkody

winno

nastąpić

z uwzględnieniem przesłanek określonych w art. 361 k.c.

W rozpoznawanej sprawie nakaz zapłaty wydany został na podstawie weksla

podpisanego in blanco, wypełnionego następnie przez powoda. W postępowaniu

nakazowym dopuszczalne jest, w razie wniesienia zarzutów, powoływanie się na

podstawę faktyczną i prawną wynikającą z łączącego strony stosunku prawnego,

w związku

z

którym

został

wystawiony

dokument

uzasadniający

wszczęcie

postępowania nakazowego, przy czy sąd nie ma obowiązku działania w tym zakresie z

urzędu (por. uchwałę SN z dnia 7 stycznia 1962 r., III CZP 19/66, OSNC 1968, nr 5, poz.

79, uchwałę z dnia 24 kwietnia 1972 r., III PZP 17/70, OSNC 1973, nr 5, poz. 72, wyrok

SN z dnia 14 marca 1997 r., I CKN 48/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 14, wyrok SN z dnia

10 kwietnia 2002 r., IV CKN 948/00, nie publ.). Skarżący zarzucał wypełnienie weksla

niezgodnie z porozumieniem wekslowym, podnosił też zarzut częściowej nieważności

umowy. Zarzutów tych Sąd Apelacyjny nie rozważył. Tymczasem może się okazać, że

zobowiązanie wekslowe w części nie istnieje. Jeżeli bowiem porozumienie wekslowe

zawarto na podstawie umowy w części nieważnej, jako sprzecznej z bezwzględnie

obowiązującym przepisem prawa, to wypełnienie weksla na sumę wynikającą z takiej

nieważnej umowy może być uznane za niezgodne z tym porozumieniem. Wobec tego

zaś, że kwestie te nie były przedmiotem rozważań Sądu drugiej instancji, brak

wystarczających podstaw do dokonania przez Sąd Najwyższy oceny zarzutu naruszenia

art. 10 ustawy z dnia 10 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz. U. z 1936 r. Nr 36, poz.

282), co powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy

do ponownego rozpoznania.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 393 13

k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), a to z uwagi na treść art.

3 tej ustawy.