V CK 831/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 831/04

POSTANOWIENIE

Dnia 20 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Z. T. i M. T.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W. - Oddziału

Regionalnego w W. (poprzednio: Skarbu Państwa - Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w

W. - Oddziału Rejonowego w W.)

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 kwietnia 2005 r.,

kasacji uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 22

lipca 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Umową notarialną z dnia 19 grudnia 2003 r. Wojskowa Agencja Mieszkaniowa z

siedzibą w W., Oddział Rejonowy w W., ustanawiając – z powołaniem się na przepisy

ustaw: z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z

2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.), z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst:

Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.) oraz z dnia 22 czerwca 1995 r. o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr

42, poz. 368 ze zm. – dalej: „u.z.s.z.”) – odrębną własność lokalu, sprzedała

dotychczasowym najemcom, Z. i M. małż. T., samodzielny lokal mieszkalny bliżej

opisany w umowie, położony w budynku przy ul. S. w W. oraz udział wynoszący 1,49%

w częściach wspólnych tego budynku i w prawie własności działek gruntu oznaczonych

numerami: 2/20 o obszarze 0.55.42 ha i nr 2/29 o obszarze 0.02.71ha, objętych księgą

wieczystą Kw. Nr (...), w której ujawnionym właścicielem był Skarb Państwa – Wojskowa

Agencja Mieszkaniowa z siedzibą w W. Oddział Rejonowy w W.. Nabywcy, Z. i M. małż.

T., w celu zabezpieczenia roszczeń sprzedawcy wynikających z bonifikaty udzielonej od

ceny sprzedaży na podstawie art. 58 ust. 3 u.z.s.z., ustanowili na nabytym lokalu

hipotekę kaucyjną do kwoty 42 276,75 zł na rzecz Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w

W., Oddział Rejonowy w W. do czasu uzyskania przez Z. T. uprawnienia do świadczeń

emerytalnych z tytułu służby wojskowej. W § 11 umowy strony zawarły wniosek o

dokonanie w księdze wieczystej Kw. Nr (...) wpisu praw nabytych umową, a następnie o

wydzielenie z tej księgi opisanego wyżej lokalu mieszkalnego wraz z udziałem w

częściach wspólnych budynku oraz w prawie własności działek gruntu nr 2/20 i nr 2/29 i

założenie dlań nowej księgi wieczystej z wpisem prawa własności na rzecz Z. i M. małż.

T. w ustawowej wspólności, a nadto o wpisanie w dziale IV nowo założonej księgi

wieczystej hipoteki kaucyjnej do kwoty 42 276,75 zł na rzecz Wojskowej Agencji

Mieszkaniowej w W. Oddział Rejonowy w W.

Postanowieniem z dnia 19 stycznia 2004 r. Sąd Rejonowy w W. oddalił wniosek w

części dotyczącej ustanowienia w nowo założonej księdze wieczystej hipoteki kaucyjnej

do kwoty 42 276,75 zł. Apelację, wniesioną od tego postanowienia przez Skarb Państwa

– Wojskową Agencję Mieszkaniową w W. Oddział Rejonowy w W., Sąd Okręgowy w W.

oddalił postanowieniem z dnia 22 lipca 2004 r., przytaczając następujące ustalenia i

wnioski.

Zgodnie z umową z dnia 19 grudnia 2003 r., hipoteka ustanowiona została na

rzecz Wojskowej Agencji Mieszkaniowej, która – jak wynika z przepisów ustawy z dnia

22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej – jest

państwową jednostką organizacyjną posiadającą osobowość prawną. Skarb Państwa

powierza Agencji wykonywanie prawa własności i innych praw rzeczowych w stosunku

do gruntów, budynków i lokali mieszkalnych będących jego własnością (art. 14 ust. 1

u.z.s.z.). Agencja, obejmując we władanie składniki mienia Skarbu Państwa, o których

mowa, wstępuje w prawa i obowiązki z nimi związane; do jej zadań należy

gospodarowanie powierzonym mieniem Skarbu Państwa między innymi poprzez

sprzedaż lokali mieszkalnych (art. 15 i 16 u.z.s.z.). Agencja prowadzi samodzielną

gospodarkę finansową, a jej przychodami są m.in. należności z tytułu sprzedaży lokali

mieszkalnych (art. 19 ust. 1 u.z.s.z.).

Rozstrzygniecie

wniosku

o

wpis

hipoteki

wymaga

przesądzenia,

czyją

wierzytelnością jest kwota uzyskana ze sprzedaży przez Agencję nieruchomości

lokalowej stanowiącej własność Skarbu Państwa. Wierzytelności tej nie można odrywać

od prawa własności przysługującego Skarbowi Państwa. Sam fakt, że należności z

tytułu sprzedaży lokali mieszkalnych są przychodami Agencji niczego tu nie zmienia, jest

to bowiem tylko ustawowa regulacja źródeł przychodu państwowej osoby prawnej

niemająca znaczenia dla określenia podmiotu będącego wierzycielem. Skoro zaś

wierzycielem jest Skarb Państwa, hipoteka może być ustanowiona – stwierdził Sąd

Okręgowy – jedynie na rzecz Skarbu Państwa, a nie na rzecz Agencji.

W kasacji od tego postanowienia Skarb Państwa – Wojskowa Agencja

Mieszkaniowa w W. Oddział Regionalny w W., powołując się na obydwie podstawy

określone w art. 3931 k.p.c., wnosił o jego „zmianę i nakazanie wpisu hipoteki kaucyjnej

do kwoty 42 276,75 zł na rzecz Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W. Oddziału

Regionalnego w W.” ewentualnie uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazał na naruszenie

przepisów: art. art. 14 ust. 1 i 3, 15, 16 i 19 ust. 1 i 2 pkt 2 u.z.s.z. przez ich błędną

wykładnię oraz art. 58 ust. 5 u.z.s.z. przez jego niezastosowanie, w wyniku czego doszło

do przyjęcia, że wierzycielem o zapłatę ceny rzeczy sprzedanej może być wyłącznie jej

właściciel, a ponadto art. 3531 k.c. przez jego niezastosowanie, w wyniku czego doszło

do przyjęcia, że właściciel rzeczy nie może uczynić osoby trzeciej wierzycielem co do

ceny sprzedaży rzeczy. W ramach drugiej postawił natomiast zarzut obrazy przepisów:

art. 328 § 2 k.p.c. przez niewyjaśnienie przesłanek, jakimi kierował się Sąd Okręgowy

przyjmując, że zawarta umowa nie może stanowić podstawy wpisu hipoteki, art. 378 § 1

w związku z art. 6268 § 2 k.p.c. przez nie usunięcie wadliwego objęcia kognicją przez

Sąd pierwszej instancji innych jeszcze przesłanek wpisu niż wynikające z art. 626 8 § 2

k.p.c., i wreszcie art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie

stanu rzeczy istniejącego w dacie wydania orzeczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba zaznaczyć, że – ze względu na regulację zawartą w art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) –

do rozpoznania złożonej kasacji stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego

w brzmieniu obowiązującym przed dniem 6 lutego 2005 r. i w takim brzmieniu będą one

powoływane w dalszych rozważaniach.

Zarzuty podniesione przez skarżącego w ramach drugiej podstawy kasacyjnej z

art. 3931 k.p.c. nie mogą odnieść zamierzonego skutku.

Co się tyczy zarzutu obrazy art. 328 § 2 k.p.c., to Sąd Najwyższy już wielokrotnie

wyjaśniał, że naruszenie tego przepisu może wypełniać podstawę kasacyjną z art. 393 1

pkt 2 k.p.c. tylko wyjątkowo, gdy wskutek uchybienia konkretnym wymaganiom

określonym w art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. zaskarżone orzeczenie nie

poddaje się kontroli kasacyjnej (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 13 maja

1997 r., II CKN 112/97 nie publ., z dnia 18 kwietnia 1997 r., I PKN 97/97, OSNAPiUS

1998, nr 4, poz. 121, z dnia 18 września 1997 r., I CKN 229/97, z dnia 22 października

1997 r., II CKN 409/97, z dnia 26 maja 1998 r., III CRN 516/97, z dnia 11 grudnia 1998

r., II CKN 93/97, z dnia 24 marca 1999 r., I CKN 1208/98, z dnia 10 września 1999 r., II

UKN 95/99, z dnia 26 listopada 1999 r., III CKN 460/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 100, z

dnia 2 grudnia 1999 r., I CKN 954/98, z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 69/00, z dnia

19 grudnia 2000 r., II UKN 152/00, z dnia 7 lutego 2001 r., V CKN 606/00, z dnia 28

lutego 2002 r., III CKN 547/00, czy z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, nie publ.).

Sytuacja taka nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ Sąd Okręgowy w motywach

swojego rozstrzygnięcia wskazał przyczynę, dla której uznał wpis hipoteki za

niedopuszczalny.

Nie można też podzielać zapatrywania skarżącego, jakoby badanie, czy

wierzytelność zabezpieczona hipoteką przysługuje osobie, na której rzecz wpis hipoteki

ma nastąpić, bądź czy może ona w przyszłości powstać na rzecz tej osoby, wykraczało

poza granice kognicji sądu wynikające z treści art. 626 8 § 2 k.p.c. Według powołanego

przepisu, rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej, sąd bada jedynie treść i

formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. W

niniejszej sprawie Sąd ograniczył się do zbadania treści wniosku o wpis, umowy

ustanowienia hipoteki oraz treści księgi wieczystej i, mając na uwadze wynikające z tych

dokumentów ustalenia, trafnie uznał za konieczne rozważenie, czy w świetle przepisów

prawa materialnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej, na rzecz której miał nastąpić

wpis hipoteki, może przysługiwać wierzytelność z tytułu zwrotu bonifikaty udzielonej w

umowie z dnia 19 grudnia 2003 r. od ceny sprzedaży lokalu.

Nie powinno budzić wątpliwości, że stroną stosunku sprzedaży nieruchomości

lokalowej Z. i M. małż. T. był Skarb Państwa reprezentowany przez Wojskową Agencję

Mieszkaniową, a nie Wojskowa Agencja Mieszkaniowa, jako odrębna od Skarbu

Państwa osoba prawna. Wierzytelność z tytułu zwrotu bonifikaty udzielonej od ceny

sprzedaży jest elementem umowy sprzedaży (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6

listopada 2002 r., III CZP 59/02, OSNC 2003, nr 7-8, poz. 101), wobec czego

wierzytelność ta może powstać w przyszłości na rzecz Skarbu Państwa, a nie na rzecz

Agencji, jako państwowej osoby prawnej. Hipoteka, jak wynika z art. 65 ust. 1 ustawy z

dnia 8 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr

124, poz. 1361 ze zm. – dalej: „u.k.w.h.”), może zabezpieczać jedynie wierzytelności

istniejące lub mogące powstać dopiero w przyszłości z określonego stosunku prawnego.

Skoro zaś stroną tego stosunku prawnego był Skarb Państwa, a nie Agencja, hipoteka

kaucyjna zabezpieczająca wierzytelność z tytułu zwrotu bonifikaty może być

ustanowiona wyłącznie na rzecz Skarbu Państwa.

Kwestionując trafność podjętego przez Sąd Okręgowy rozstrzygnięcia, skarżący

prezentuje pogląd, że wierzytelność z tytułu ceny sprzedaży nieruchomości Skarbu

Państwa przez Wojskową Agencję Mieszkaniową jest wierzytelnością tej Agencji, a nie

Skarbu Państwa. Z drugiej natomiast strony, stawiając zarzut obrazy art. 353 1 k.c.,

podnosi, że w ramach swobody umów doszło do przeniesienia przez Skarb Państwa

wierzytelności z tytułu ceny sprzedaży nieruchomości Skarbu Państwa na rzecz

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. Podniesiony zarzut naruszenia art. 353 1 k.c. ma

jedynie charakter teoretyczny, ponieważ nie znajduje odzwierciedlenia w stanie

faktycznym sprawy. Podstawę wniosku o wpis stanowiła przecież umowa sprzedaży z

dnia 19 grudnia 2003 r., a nie jakakolwiek inna umowa przenosząca przyszłą

wierzytelność z tytułu zwrotu bonifikaty udzielonej od ceny sprzedaży na rzecz

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. W tej sytuacji rozważenia wymagają jedynie wywody

kasacji zmierzające do wykazania, że wierzytelność z tytułu ceny sprzedaży

nieruchomości Skarbu Państwa dokonanej przez Wojskową Agencję Mieszkaniową jest

wierzytelnością tej Agencji.

Dla oceny trafności podnoszonych w tej kwestii zarzutów miarodajne są przepisy

powoływanej już ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego

postanowienia (tj. z uwzględnieniem zmian wprowadzonych ustawą z dnia 16 kwietnia

2004 r., Dz. U. Nr 116, poz. 1203). Wniosek taki należy wyprowadzić z art. 316 § 1 w

związku z art. 391 § 1 k.p.c., który nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek

uwzględnienia stanu prawnego obowiązującego w dacie zamknięcia rozprawy, oraz art.

67 u.k.w.h., który stanowi, że wpis do księgi wieczystej jest niezbędną przesłanką

powstania hipoteki (art. 67 u.k.w.h.).

Stosownie do przepisów powołanej ustawy, Skarb Państwa powierza Wojskowej

Agencji Mieszkaniowej – będącej państwową osobą prawną, której siedzibą jest miasto

W. – wykonywanie w jego imieniu i na jego rzecz prawa własności i innych praw

rzeczowych w stosunku do nieruchomości stanowiących jego własność (art. 14 ust. 1

oraz art. 8 ust. 3 i ust. 4). Agencja, obejmując te składniki mienia Skarbu Państwa we

władanie, wstępuje w prawa i obowiązki z nimi związane w stosunku do Skarbu Państwa

oraz osób trzecich (art. 15 ust. 1). Gospodarowanie powierzonym mieniem Skarbu

Państwa oraz obrót nieruchomościami, w tym sprzedaż lokali mieszkalnych i innych

nieruchomości, należą do zadań własnych Agencji (art. 16 ust. 1). Prawo własności lub

inne prawa, uzyskane z tytułu zbycia lub obciążenia prawem rzeczowym bądź innym

prawem mienia Skarbu Państwa, o którym mowa w art. 14 ust. 1, przysługuje Skarbowi

Państwa reprezentowanemu przez Agencję (art. 14 ust. 3). Agencja prowadzi

samodzielną gospodarkę finansową; jej przychodami są m.in. przychody z tytułu

zbywania składników majątkowych (art. 19 ust. 1 i art. 19 ust. 3 pkt 3).

Z przytoczonych unormowań wynika, że Wojskowa Agencja Mieszkaniowa jest

jedynie administratorem powierzonego jej mienia Skarbu Państwa, wykonuje prawo

własności i inne prawa rzeczowe „ w imieniu” Skarbu Państwa i „na jego rzecz”, a

dokonywane przez nią czynności prawne dotyczące mienia Skarbu Państwa wywołują

bezpośredni skutek w majątku Skarbu Państwa, jako właściciela tego mienia. Wyraźnym

potwierdzeniem takiego wniosku jest regulacja zawarta w art. 14 ust. 3 u.z.s.z., według

której Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Agencję przysługuje prawo

własności lub inne prawa, uzyskane z tytułu zbycia lub obciążenia prawem rzeczowym

bądź innym prawem mienia Skarbu Państwa, o którym mowa w ust.1. Uzasadniona jest

tym samym teza, że wszelkie prawa zarówno rzeczowe, jak i obligacyjne uzyskane z

tytułu zbycia przez Wojskową Agencję Mieszkaniową nieruchomości stanowiącej

własność Skarbu Państwa przysługują Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez tę

Agencję. Innymi słowy, Agencja nabywa je w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa.

Oznacza to, że zarówno wierzytelność z tytułu ceny sprzedaży, jak i z tytułu zwrotu

udzielonej bonifikaty, mogąca powstać w przyszłości, są wierzytelnościami Skarbu

Państwa, a nie – jak stara się wykazać skarżący – wierzytelnościami Agencji.

Przyjęciu takiej tezy nie stoi na przeszkodzie przepis art. 19 ust. 3 pkt 2 u.z.s.z.,

który zalicza przychody z tytułu zbywania składników majątkowych do przychodów

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej, przepis ten bowiem zawiera jedynie ogólną regulację

źródeł przychodu Agencji, nie przesądzając tego, komu przysługuje wierzytelność z

tytułu ceny sprzedaży nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa.

Wbrew odmiennym zapatrywaniom skarżącego, przyjęciu wskazanej wyżej tezy

nie sprzeciwia się również przepis art. 58 ust. 5 u.z.s.z., który został pominięty w

rozważaniach prowadzonych przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia. Przepis ten istotnie określa wierzytelność w stosunku do nabywcy lokalu

mieszkalnego stanowiącego własność Skarbu Państwa, jako „wierzytelność Agencji” (5.

Na wniosek nabywcy lokalu mieszkalnego należność z tytułu sprzedaży może być

rozłożona na raty. Pierwszą ratę w wysokości 10 % należności wnosi się przed

zawarciem umowy notarialnej, pozostałe raty można rozłożyć na okres do pięciu lat,

oprocentowane w wysokości 5 % w stosunku rocznym od kwoty pozostałej do spłaty.

Wierzytelność Agencji w stosunku do nabywcy z tego tytułu podlega zabezpieczeniu, w

tym w

szczególności

zabezpieczeniu

hipotecznemu

na

sprzedawanym lokalu

mieszkalnym.), jednakże sensu tego przepisu nie można ustalać jedynie za pomocą

dyrektyw wykładni językowej. Sformułowanie „wierzytelność Agencji” trzeba postrzegać

jako pewien skrót myślowy, z regulacji zawartych w przepisach art. 14 ust. 1 i 3 u.z.s.z.

bowiem jasno wynika, że Agencja nabywa wierzytelność z tytułu ceny sprzedaży lokalu

dokonanej „w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa”, co oznacza, że jest to wierzytelność

Skarbu Państwa.

Skoro Wojskowa Agencja Mieszkaniowa, dokonując w dniu 19 grudnia 2003 r.

sprzedaży lokalu mieszkalnego bliżej opisanego w umowie Zbigniewowi i Małgorzacie

małż. Tomaszewskim, uczyniła to w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa i skoro przyszła

wierzytelność ze stosunku sprzedaży, dla zabezpieczenia której ustanowiona została

hipoteka, jest wierzytelnością Skarbu Państwa reprezentowanego przez Agencję, to

Sądy Orzekające trafnie uznały wniosek o wpisanie hipoteki kaucyjnej do kwoty

42 276,75 zł na rzecz Agencji za bezzasadny. W takiej sytuacji – zgodnie z

wymaganiami § 46 ust. 4 w związku z § 41 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i

zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm. – dalej „ rozporządzenie

wykonawcze”) – wpis hipoteki powinien nastąpić na rzecz Skarbu Państwa – Wojskowej

Agencji Mieszkaniowej, nie zaś na rzecz samej Agencji, jako państwowej osoby

prawnej. Z powołanych przepisów rozporządzenia wykonawczego wynika bowiem, że

jeżeli uprawnionym z tytułu hipoteki jest Skarb Państwa określa się go w księdze

wieczystej przez wymienienie Skarbu Państwa ze wskazaniem organu reprezentującego

Skarb Państwa lub państwowej osoby prawnej, której powierzono wykonywanie praw

Skarbu Państwa. Trzeba dodać, że podobne stanowisko w kwestii sposobu wpisu

hipoteki do księgi wieczystej zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 19 września

2002 r., V CKN 1223/00, przyjmując, że wpis do księgi wieczystej hipoteki przymusowej,

zabezpieczającej wierzytelność z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, następuje

na rzecz Skarbu Państwa oraz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako dysponenta

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (OSNC 2003, nr 9, poz. 127). Również i w tym

wypadku Sąd Najwyższy uznał, że wpis hipoteki nie może nastąpić wyłącznie na rzecz

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, lecz na rzecz Skarbu Państwa – Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych. Skład orzekający Sądu Najwyższego podziela stanowisko

wyrażone w powołanym orzeczeniu oraz argumentację przytoczoną dla jego

uzasadnienia, uznając, że podobnie należy rozstrzygnąć kwestię wpisu hipoteki

zabezpieczającej wierzytelność z tytułu zwrotu bonifikaty udzielonej od ceny sprzedaży

nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa, dokonanej przez Wojskową

Agencję Mieszkaniową.

Trzeba wreszcie zauważyć, że przyczyną odmowy wpisu hipoteki w niniejszej

sprawie nie była – jak przyjmuje skarżący – nieważność czy bezskuteczność umowy z

dnia 19 grudnia 2003 r., lecz wadliwość samego żądania wniosku, skarżący domagał się

przecież wpisu hipoteki na rzecz Wojskowej Agencji Mieszkaniowej, co – zważywszy na

treść przepisów § 46 ust. 4 w związku z § 41 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego

– było niedopuszczalne.

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na zasadzie art. 393 12 k.p.c.

oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.