V CK 80/02 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 19 lutego 2003 r., V CK 80/02

Zmiana hipoteki kaucyjnej na hipotekę przymusową zwykłą po

ogłoszeniu upadłości dłużnika jest dopuszczalna, jeżeli wskazana we wniosku

kwota należności głównej oraz odsetek za opóźnienie nie przekracza

najwyższej sumy hipoteki kaucyjnej.

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Sławomira D. przy uczestnictwie syndyka

masy upadłości "W.-T." S.A. w upadłości, o wpis, po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 lutego 2003 r., kasacji uczestnika

postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 30

października 2001 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

w instancji kasacyjnej.

Uzasadnienie

Zaskarżone postanowienie oddalające apelację uczestnika postępowania

syndyka masy upadłości „W.-T.” S.A. w upadłości od wpisu Sądu Rejonowego w

Tychach z dnia 24 lipca 2001 r. zostało wydane z powołaniem następujących

okoliczności.

Sąd Rejonowy prowadzący księgę wieczystą Kw nr (...) po rozpoznaniu

wniosku z dnia 22 sierpnia 2000 r. wpisał dnia 11 września 2000 r. hipotekę

przymusową kaucyjną w kwocie 246 546,07 zł na rzecz Sławomira D. na podstawie

nieprawomocnego nakazu zapłaty z dnia 27 stycznia 1999 r.

W dziale II tej księgi jako użytkownik wieczysty wpisana jest „W.-T.” S.A.

Upadłość tej spółki została ogłoszona dnia 1 czerwca 2001 r. Przed ogłoszeniem

upadłości wymieniony wierzyciel zażądał „przekształcenia” wpisanej hipoteki w

hipotekę przymusową zwykłą oraz zmiany jej wysokości na kwotę 245 290,34 zł

powołując się na prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia 5 czerwca 2000 r.

obniżający kwotę zasądzoną nakazem zapłaty. Wniosek ten został uwzględniony

przez wpis z daty wskazanej na wstępie.

Sąd Okręgowy uzasadniając postanowienie oddalające apelację zakładał – co

do zasady – dopuszczalność zmiany hipoteki przymusowej kaucyjnej na

przymusową zwykłą. Opierając się na poglądach głoszonych po wejściu w życie art.

27 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm., dalej:

"Pr.upadł."), uznał, że wpis dla pewnej oznaczonej sumy w ramach hipoteki

kaucyjnej uzyskanej przed ogłoszeniem upadłości nie narusza zakazu zawartego w

tym przepisie.

Kasacja syndyka masy upadłości „W.-T.” S.A wskazuje naruszenie przepisu

art. 27 Pr.upadł. jako wyczerpujące pierwszą podstawę kasacyjną (art. 393-1 pkt 1

k.p.c.). Skarżący domaga się zmiany lub uchylenia zaskarżonego postanowienia i

przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Prawidłowe

jest

zapatrywanie

Sądu

drugiej

instancji

odnośnie

dopuszczalności zmiany hipoteki kaucyjnej na zwykłą. Rozstrzygając kolizję norm

zawartych w przepisach ustawy o księgach wieczystych i hipotece, kształtujących

rodzaje hipotek, a przepisem art. 27 Pr.upadł. zakazującego obciążania hipoteką

składników masy upadłości, Sąd ten implicite uznał, że zmiana przymusowych

hipotek: kaucyjnej w zwykłą nie narusza art. 27 Pr.upadł. Zapatrywanie takie wbrew

stanowisku Sądu orzekającego nie zawsze pozostanie w zgodzie z poglądami

pierwszych komentatorów wskazanego przepisu. Ponieważ wykładnia językowa

zbiegających się przepisów wymienionych dwóch aktów prawnych nie daje podstaw

do rozstrzygnięcia zagadnienia, należy posłużyć się wykładnią funkcjonalną art. 27.

Celem tego przepisu jest zapewnienie równomiernego podziału masy upadłości

między wierzycieli i zapobieżenie machinacjom upadłego, któryby zmierzał do

zmiany kolejności uprawnionych do podziału masy upadłości, przez ustanawianie

hipotek przenoszących niektóre wierzytelności do bardziej uprzywilejowanej

kategorii (art. 204 § 1 pkt 2b Pr.upadł.). Możliwość taka istnieje zarówno przy

wykorzystaniu hipoteki umownej jak i hipoteki opartej na tytule zabezpieczenia lub

tytule wykonawczym, skoro wykrycie zmowy przy wykorzystaniu np. umownego

tytułu egzekucyjnego jest wysoce utrudnione. Przy uwzględnieniu tej funkcji

przepisu art. 27 staje się zrozumiałe, że zakaz obciążania hipoteką ma wówczas

zastosowanie, jeżeli określona wierzytelność wskutek zabezpieczenia rzeczowego

przejdzie do kategorii uprzywilejowanej i uzyska lepszą pozycję przy podziale masy

upadłości. Przepis art. 204 § 1 pkt 2b Pr.upadł. określający przywilej hipoteczny w

tym postępowaniu nie rozróżnia rodzaju hipotek, z czego lege non distinguente

należy wyprowadzić wniosek, że obejmuje zarówno hipoteki zwykłe jak i kaucyjne,

umowne i przymusowe. Brak domniemania istnienia wierzytelności w razie

zabezpieczenia jej hipoteką kaucyjną nakłada jedynie na wierzyciela większe

obowiązki w zakresie dowodowym ale nie wpływa na sytuacje innych wierzycieli.

Można więc powiedzieć, że w zakresie najwyższej sumy hipoteki kaucyjnej (dawne

określenie: w zakresie kaucji) zmiana takiej hipoteki na hipotekę zwykłą nie narusza

zakazu wynikającego z art. 27 Pr.upadł. i należałoby uznać trafność zaskarżonego

rozstrzygnięcia. Zagadnienie komplikuje się na tle zabezpieczenia należności

ubocznych, ponieważ obydwa rodzaje hipoteki w odmienny sposób zabezpieczają

należności uboczne z tytułu odsetek: hipoteka kaucyjna w ramach dokonanego

wpisu a hipoteka zwykła z mocy art. 69 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 – dalej:

"u.k.w.h.") – zabezpiecza odsetki za opóźnienie (art. 481 § 1 k.c.) niezależnie od

wpisu, co nie oznacza zakazu ich wpisywania. Dlatego zmiana hipoteki kaucyjnej

na zwykłą może spowodować pogorszenie sytuacji wierzycieli niehipotecznych,

którzy przed zmianą rodzaju hipoteki nawet w razie uznania wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką kaucyjną do sumy najwyższej uczestniczyliby jeszcze w

podziale masy upadłości, natomiast w razie zmiany, przypadająca im część masy

zostałaby zużyta na pokrycie wierzytelności ubocznej korzystającej z przywileju

hipotecznego. W takim wypadku uzyskanie w wyniku zmiany hipoteki zwykłej nie

mieszczącej się wraz z należnościami ubocznymi w najwyższej sumie hipoteki

kaucyjnej naruszałoby przepis art. 27 Pr.upadł. wskazany w kasacji.

Ograniczenie kognicji sądu prowadzącego księgę wieczystą zgodnie z

przepisem art. 626-8 § 2 k.p.c. do badania treści wniosku, treści i formy dołączonych

do wniosku dokumentów oraz treści księgi wieczystej uniemożliwia sądowi

prowadzenie postępowania w celu ustalenia skutków zmiany rodzaju hipoteki na

przebieg postępowania upadłościowego. Nieuprawniony byłby jednak wniosek, że

wierzyciel z chwilą ogłoszenia upadłości w każdym wypadku traci uprawnienie do

zmiany dopuszczalnej przecież w myśl przepisów ustawy o księgach wieczystych i

hipotece. W praktyce chodzić może o zmianę hipoteki kaucyjnej w hipotekę

przymusową zwykłą. Możliwość taka jest jednak ograniczona warunkiem, aby

uzyskany wpis nie dawał możliwości realizacji hipoteki w kwocie wyższej od

najwyższej sumy hipoteki kaucyjnej. Skoro przepis art. 69 u.k.w.h. jest ustanowiony

w interesie wierzyciela, może on ograniczyć we wniosku zakres swego

zabezpieczenia żądając wpisu wierzytelności głównej i odsetek za opóźnienie (tzw.

ustawowych) do określonej wysokości, nie przekraczającej razem sumy hipoteki

kaucyjnej. W takim wypadku część nieprzedawnionych odsetek mogłaby się

znaleźć poza kategorią wierzytelności uprzywilejowanych i dzieliłaby los innych

wierzytelności niezabezpieczonych ale reszta pozostałaby uprzywilejowana.

Ze względu na związanie Sądu Najwyższego podstawą kasacji poza

zakresem tego postępowania pozostały mogące się nasuwać wątpliwości co do

rodzaju hipoteki wpisanej przez sąd prowadzący księgę wieczystą, a to ze względu

na datę prawomocności nakazu zapłaty i treść tego wpisu odnośnie do rodzaju

hipoteki.

Uznając, że kasacja oparta jest na usprawiedliwionych podstawach Sąd

Najwyższy na podstawie art. 393-13 § 1 oraz art. 626-1 § 1 k.p.c. – co do rodzaju

posiedzenia uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.