V CK 784/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 784/04

POSTANOWIENIE

Dnia 4 listopada 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Spółdzielni Mieszkaniowej "W.(...)" w T.

przy uczestnictwie Gminy Miasta T. o założenie nowej księgi wieczystej z wpisem prawa

własności na rzecz Gminy Miasta T., po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 4 listopada 2005 r., kasacji uczestnika postępowania od postanowienia

Sądu Okręgowego w K. z dnia 22 lipca 2004 r., sygn. akt III Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Kasacja uczestnika od postanowienia oddalającego apelację, oparta na pierwszej

podstawie zarzucała naruszenie art. 233 k.c. w związku z art. 16 ustawy o gospodarce

nieruchomościami, przez przyjęcie, że podmiotom innym niż państwowe i samorządowe

osoby prawne przysługuje prawo zrzeczenia się użytkowania wieczystego, a także

błędną wykładnię art. 237 k.c. polegającą na przyjęciu, że uprawnienie do zrzeczenia się

własności (art. 179 k.c.) znajduje zastosowanie do zrzeczenia się użytkowania

wieczystego przez inne podmioty niż wymienione w art. 16 u.g.n. Gmina Miasta T.

wnosiła w kasacji o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je

postanowienia Sądu Rejonowego w T. z 14 maja 2004 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 16 u.g.n. mieści się w rozdziale określającym zasady ogólne gospodarowania

nieruchomościami stanowiącymi własność Skarbu Państwa oraz własność gminy, wśród

przepisów

wymieniających

czynności

cywilnoprawne

dokonywane

również

w

powszechnym obrocie rzeczami i prawami, których treść określa kodeks cywilny.

Ustanowienie

odrębnych

zasad

gospodarowania

nieruchomościami

podmiotów

publicznych (art. 1 pkt 1 u.g.n.), mimo że uprawnienie do dokonywania tych czynności

dałoby się wyprowadzić z ich podmiotowości prawnej, tj. Skarbu Państwa i jednostek

samorządu terytorialnego jest usprawiedliwione odrębnością mienia publicznego

wymagającą

potwierdzenia

kompetencji

tych

osób

prawnych

do

zbywania

nieruchomości lub oddawania ich w użytkowanie wieczyste. Błędne jest więc

zapatrywanie, jakoby art. 16 zawierał zamknięta listę podmiotów uprawnionych do

zrzeczenia się tego prawa. Użytkowanie wieczyste nie mieści się w katalogu praw

rzeczowych ograniczonych i oczywiście nie jest prawem własności. Dopuszczalność

jego zrzeczenia się przez inne podmioty niż wskazane w art. 16 u.g.n. może zatem być

ustalana przez wykładnię przepisów powszechnych. Art. 233 k.c. stanowi, że

w granicach, określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego oraz przez

umowę o oddanie gruntu Skarbu Państwa lub gruntu należącego do jednostek

samorządu terytorialnego bądź ich związków w użytkowanie wieczyste, użytkownik

może korzystać z gruntu z wyłączeniem innych osób. W tych samych granicach

użytkownik

wieczysty

może

swoim

prawem

rozporządzać.

Charakter

prawny

użytkowania wieczystego jest sporny i jedni autorzy kwalifikują je do praw rzeczowych

ograniczonych, inni zaś określają je jako prawo pośrednie między własnością a prawami

rzeczowymi ograniczonymi z elementami bliższymi prawu własności (np. postanowienie

z 17 stycznia 1974 r., III CRN 316/73, OSNCP 1974 r., z. 11, poz. 197). Praktyka

wymiaru sprawiedliwości konsekwentnie lokowała to prawo wśród praw rzeczowych ,

potwierdzając istnienie uprawnień użytkownika wieczystego wyraźnie przypisanych w

ustawie tylko właścicielom i uprawnionym z tytułu praw rzeczowych ograniczonych.

Właściwości użytkowania wieczystego zbliżone do praw rzeczowych (w tym własności)

pozwoliły Sądowi Najwyższemu w orzeczeniu z 17stycznia 1974 r. III CRN 316/73

(OSNCP 1974, poz. 197), stwierdzić, że w wypadkach nieuregulowanych w art. 232-243

k.c. oraz w umowie o oddanie terenu państwowego w wieczyste użytkowanie należy

przy wykładni tych przepisów posługiwać się analogią, przede wszystkim do przepisów

zawartych w dziale II tytułu I księgi drugiej k.c. dotyczących treści i wykonywania

własności. Stosując ją, Sąd Najwyższy przyjął, że użytkownik wieczysty może domagać

się - tak jak właściciel - ustanowienia służebności gruntowej drogi koniecznej.

Odnośnie do możliwości nabycia użytkowania wieczystego w drodze zasiedzenia,

przy istnieniu rozbieżności poglądów w doktrynie, możliwość taką uznano w stanowiącej

zasadę prawną uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 11.XII.1975 r., III CZP 63/75

(OSNCP 1976, z. 12, poz. 259) wyjaśniającej – również mimo braku pozytywnego

przepisu - że podmiot będący posiadaczem nieruchomości państwowej w zakresie

użytkowania wieczystego, ustanowionego na tej nieruchomości, może je nabyć przez

zasiedzenie, biegnące przeciwko wieczystemu użytkownikowi. Należy dodać, że

uchwała ta spełniła pozytywną rolę nadając funkcjonalność zawiłej konstrukcji prawnej

użytkowania wieczystego. Stosowanie zasad prawa rzeczowego do użytkowania

wieczystego (w relacji do prawa własności) przyjęto również w uchwale Sądu

Najwyższego z 18 marca 1994 r. III CZP 28/94 (niepubl.) wyjaśniającej, ze właściciel nie

może nabyć przez zasiedzenie służebności drogowej ani prawa użytkowania

wieczystego gruntu ustanowionego na jego nieruchomości – ponieważ przysługuje mu

prawo pełniejsze.

Kontynuując dotychczasowy kierunek wykładni oparty na analogii mimo

nieosiągnięcia zgodności poglądów w doktrynie, należy przyjąć dopuszczalność

zrzeczenia się użytkowania wieczystego przez inne podmioty niż wymienione w art. 16

u.g.n. Przemawiają za tym cechy tego prawa sytuujące je między własnością a prawami

rzeczowymi ograniczonymi, podlegającymi wygaśnięciu wskutek zrzeczenia się (art. 179

§ 1 i art. 246 § 1 i 2 k.c.). Orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 15

marca 2005 r., K 9/04 (OTK-A 2005/3/24) o niezgodności art. 179 k.c. z art. 2 i art. 165

Konstytucji nie wpływa na rozstrzygane w sprawie zagadnienie prawne.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uznał, że kasacja nie jest usprawiedliwiona

i podlega oddaleniu na podstawie art. 39312 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym przed 6

lutego 2005 r.