V CK 756/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 756/04

POSTANOWIENIE

Dnia 26 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

w sprawie z wniosku "B.(...) - 2" Spółki Akcyjnej w K. oraz Syndyka masy upadłości

"B.(…) S.(…)" Spółki Akcyjnej w W.

przy uczestnictwie Banku (…) w W.

o wykreślenie hipoteki przymusowej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 26 października 2005 r., kasacji wnioskodawców od postanowienia

Sądu Okręgowego w O. z dnia 31 maja 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasacje i orzeka, że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane

ze swym udziałem w sprawie.

Uzasadnienie

Przedmiotem rozpoznania przez Sąd Najwyższy są kasacje wnioskodawców

B.(...) 2 S.A. oraz Syndyka masy upadłości B.(…) S.(…) S.A. w sprawie o wykreślenie

hipoteki przymusowej w kwocie 300.000 zł

wpisanej na rzecz Banku (…).

Wnioskodawca nabył umową z 30 grudnia 2003 r., zawartą za zezwoleniem Rady

Wierzycieli z wolnej ręki w formie aktu notarialnego, w zamian za swoją wierzytelność

umieszczona na liście wierzytelności, użytkowanie wieczyste i własność budynków oraz

budowli - obciążone tą hipoteką.

Sąd Rejonowy w P. prowadzący księgę wieczystą wykreślił hipotekę, natomiast

Sąd Okręgowy po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji wierzyciela postanowieniem z

31 maja 2004 r. uchylił wpis - wykreślenie hipoteki. Było to orzeczenie reformatoryjne utrzymujące wpis hipoteki, równoznaczne w skutkach z oddaleniem wniosku, jednak

sformułowane w sposób niedoskonały, przez wprowadzenia pojęcia „uchylenia

zawiadomienia” a pominięcie jednoznacznego sformułowania o oddaleniu wniosku.

Uzasadnienie postanowienia prowadzi jednak do pewnej konstatacji, że nie było to

postanowienie uchylające wpis i przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania. Jego

konsekwencje polegać będą zatem na czynnościach technicznych prowadzących do

utrzymania wpisu hipoteki. Tak zostało odczytane przez wszystkich uczestników

postępowania, przez sąd odwoławczy przedstawiający kasacje, przez skład Sądu

Najwyższego przyjmujący je do rozpoznania oraz skład rozpoznający te kasacje w

zakresie ich podstaw (art. 39311 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 6 lutego

2005 r.). Uwagi powyższe były konieczne dla uniknięcia wątpliwości po zwrocie akt

sądowi prowadzącemu księgę wieczystą.

Sąd odwoławczy nie uznał – dopuszczanej w myśl art. 121 pr. upadł.

stosowanego w sprawie na podstawie art. 536 (nowego) Prawa upadłościowego

i naprawczego - umowy przejęcia nieruchomości przez B.(...) 2 S.A. za sprzedaż w

rozumieniu art. 120 § 1 i 3 pr. upadł.

Kasacje oparte zostały na obydwu podstawach. Wnioskodawca B.(...) 2 S.A.

wymienił wśród naruszonych przepisów postępowania art. 379 pkt 5 k.p.c. (wywodząc z

tego nieważność postępowania), art. 224 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. przez uznanie

sprawy za dostatecznie wyjaśnioną oraz przepisy art. 120 pr. upadł. przez jego

pominięcie i art. 121 tego prawa przez błędną wykładnię i uznanie, że przeniesienie

własności nieruchomości przez syndyka na rzecz jednego z wierzycieli następuje z

zachowaniem hipotek obciążających tę nieruchomość.

Syndyk masy upadłości B.(…) S.(…) S.A. przytoczył tę samą podstawę

naruszenia prawa materialnego, a w ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie art.

879 i 1000 § 1 k.p.c. dotyczącą skutków sprzedaży w postępowaniu upadłościowym i

egzekucyjnym - przez przyjęcie, że czynność przejęcia majątku za wierzytelność nie

wywołała wygaśnięcia hipoteki przymusowej. Skarżący wnosili o zmianę zaskarżonego

postanowienia przez oddalenie apelacji wierzyciela hipotecznego, który odpowiadając

na kasacje domagał się również ich oddalenia i zasądzenia zwrotu kosztów

postępowania. W uzasadnieniu wyrażał zapatrywanie, że art. 120 1 pr. upadł. dotyczy

tylko sprzedaży dokonywanej w trybie licytacji publicznej lub z wolnej ręki a nie umowy o

przejęcie w zamian za wierzytelność.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Druga podstawa kasacji wnioskodawcy jest oczywiście bezzasadna, ponieważ

skarżący upatruje pozbawienie możności obrony jego praw w pominięciu wywodów

zawartych w odpowiedzi na apelację, ograniczającej się do przedstawienia prawnych

poglądów nt. utrzymywania się hipoteki - w razie likwidacji masy upadłości w sposób

przyjęty w rozpatrywanej sprawie. Sąd Okręgowy wyraził dostatecznie wyraźnie swoje

stanowisko w tej sprawie rozpoznanej – prawidłowo – na posiedzeniu niejawnym.

Skarżący nie wskazuje jakie dopuszczalne działania mógł jeszcze podjąć lecz został ich

pozbawiony. Równie bezzasadne są zarzuty dotyczące przedwczesnego uznania

sprawy za dostatecznie wyjaśnioną, skoro wniosek o wpis jest rozpoznawany w

granicach kognicji sądu określonej w art. 6268 § 2 k.p.c. i od wnioskodawcy zależy dobór

dokumentów składanych wraz z wnioskiem jako podstawy żądanego wpisu.

Na marginesie należy zauważyć, że złożenie opinii prawnej sporządzonej przez

członka jednej z kancelarii prawnych nie znajduje uzasadnienia w przepisach kodeksu

postępowania

cywilnego.

Zasada

„równości

broni”

w

postępowaniu

sądowym

usprawiedliwia powoływanie się na uczestników (stron) na poglądy prawne osób

trzecich (specjalistów w danej dziedzinie) jeśli zostały wyrażone w okolicznościach

neutralnych (w podręcznikach, komentarzach, artykułach naukowych, glosach itp.).

Przepis art. 125 k.p.c. określa, co mogą zawierać pisma procesowe; nie ma w nim mowy

o oświadczeniach osób trzecich. Ponieważ opinia nie dotyczyła podstawy faktycznej

orzeczenia ani prawa obcego nie mogła stanowić dowodu – niezależnie od specyfiki

postępowania o wpis ograniczającej podstawy wpisu.

Pierwsza podstawa kasacji ogranicza się do zarzutów naruszenia przepisów art.

120 i 121 prawa upadłościowego, przy czym jest oczywiste, że chodzi o ich brzmienie z

dnia wydania zaskarżonego postanowienia. Z uzasadnienia kasacji wynika, że skarżący

zarzucają naruszenie art. 121 § 3 pr. upadł., ponieważ w ich ocenie sprzedaż

nieruchomości w trybie art. 121 § 3 pr. upadł. prowadzi do wykreślenia istniejących

hipotek na przejętych nieruchomościach.

Upadłość spółki akcyjnej „B.(…)” z siedzibą w W. została ogłoszona przed 1

października 2003 r., dlatego zgodnie z art. 536 prawa upadłościowego i naprawczego

wskazane przepisy miały zastosowanie do czynności z zakresu postępowania

upadłościowego, w tym sprzedaży masy i ewentualnego wyłączenia z niej pewnych

składników.

Przepis art. 121 ograniczony ze względu na podstawy kasacji do §§ 1 i 3 pr.

upadł. miał w chwili zawierania umowy przejęcia następujące brzmienie: § 1. Na

wniosek syndyka, przyjęty uprzednio przez radę wierzycieli, zgromadzenie wierzycieli

większością, reprezentującą trzy czwarte ogólnej sumy wierzytelności, może wyłączyć z

masy upadłości wierzytelności i prawa wątpliwe co do istnienia lub możności realizacji.

Tymi wierzytelnościami i prawami upadły może dowolnie rozporządzać.

§ 3. Przepisy § 1 i 2 stosuje się odpowiednio do ruchomości i nieruchomości

upadłego, jeżeli nie zostały sprzedane i żaden z wierzycieli nie wyraził gotowości ich

przejęcia na poczet wierzytelności, za cenę odpowiadającą w przypadku ruchomości połowie kwoty oszacowania, nieruchomości zaś - dwóm trzecim tej kwoty.

Powołane w nich przepisy art. 121 § 1 i 3 pr. upadł. regulują podstawy i tryb

wyłączenia z masy upadłości praw i rzeczy oraz rozporządzania nimi usprawiedliwione

trudnościami w dysponowaniu zgodnymi z celem postępowania upadłości likwidacyjnej,

tj. spieniężenia masy upadłości i równomiernego zaspokojenia wierzycieli. Dopuszczając

je, ustawodawca unika powstawania niepożądanego społecznie stanu porzucania

mienia. Według ustaleń dokonanych przy badaniu podstawy wniosku o wpis, w sprawie

doszło do przejęcia części masy upadłości a nie wyłączenia jej składników. Była to więc

czynność z zakresu likwidacji tej masy i na tym etapie powstała wyżej już zarysowana

kwestia prawna skutków czynności dla utrzymywania się hipoteki. Gdyby nieruchomość

została zbyta po wyłączeniu jej z masy upadłości nie powstałoby w ogóle zagadnienie

wygaśnięcia hipoteki z tej przyczyny, gdyż w braku uregulowania szczególnego

zastosowanie miałby przepis art. 65 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece,

natomiast zbycie składnika masy upadłości wyłącza stosowanie art. 121 § 3 pr. upadł., a

tym samym jego obrazę usprawiedliwiającą wnioski kasacyjne.

Nie można natomiast a priori wykluczyć stosowania w sprawie art. 120 pr. upadł.

w ustalonych okolicznościach zbycia mienia upadłego przez syndyka, zwłaszcza ze

względu na drugą podstawę kasacji syndyka masy upadłości opartą na wnioskowaniu

biorącym początek w treści art. 120 pr. upadł. obowiązującego od dnia 3 stycznia 1998

r. w następującym brzmieniu:

Art. 120. § 1. Sprzedaż dokonana w postępowaniu upadłościowym ma te same

skutki prawne, jakie ma sprzedaż w postępowaniu egzekucyjnym.

§ 2. Jednakże zaspokojenie osób uprawnionych, w tym wierzycieli, których

wierzytelności były zabezpieczone na rzeczach wchodzących w skład masy upadłości,

następuje według przepisów niniejszego prawa.

Przyjmując, że doszło do sprzedaży przedmiotu hipoteki należnej Bankowi (…)

skarżący powołują się ze względu na przytoczony wyżej art. 120 § 1, na skutki

określone w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym, tj. nabycie bez obciążeń (art.

879 k.p.c.) i wygaśnięcie praw ciążących (art. 1000 § 1 k.p.c.). Zapatrywania te są

oparte na błędnych przesłankach.

1. Nabycie nieruchomości budynkowych i użytkowania wieczystego gruntu nie

nastąpiło

przez

zawarcie

umowy

sprzedaży

lecz

innej

czynności

prawnej

wzmiankowanej w prawie upadłościowym (art. 121 § 3) a wprost uregulowanej

w postępowaniu egzekucyjnym (m.in. art. 984 § 1 k.p.c.) zmierzającej do zaspokojenia

niektórych kategorii wierzycieli. Skarżący nie wykazali istnienia luki w prawie

dopuszczającej

analogię

między

przepisami

regulującymi

skutki

sprzedaży

nieruchomości a przepisem art. 121 § 3 pr. upadł. potwierdzającym wprawdzie

możliwość jej przejęcia przez wierzyciela lecz nie rozstrzygającym, czy przejęcie

dotyczy wszystkich wierzycieli, czy tylko mających prawo zastawu rejestrowego

dopuszczające ten sposób zaspokojenia się z przedmiotu zastawu.

2. Gdyby nawet „skutki sprzedaży”, o których mowa w art. 120 § 1 pr. upadł.

rozszerzyć na inne sposoby zbycia nieruchomości, nie wolno pominąć istotnego

zastrzeżenia, że nie ograniczają się one do wygaśnięcia praw ciążących. Zbycie

rozważane w sprawie nie było pozostawione autonomicznej woli uprawnionego

(właściciela i użytkownika wieczystego). Mimo oczywistych uwarunkowań tej czynności

przepisami prawa materialnego, zarówno w postępowaniu egzekucyjnym jak i

upadłościowym stanowi ono sposób realizacji roszczeń uznanych bądź zasądzonych, a

więc służy ochronie wierzycieli. Zasadą obydwu postępowań jest ich zaspokojenie

równe lecz z zachowaniem licznych przywilejów pewnych rodzajów wierzytelności.

Dlatego zbycie w tych postępowaniach w zasadzie następuje przez sprzedaż i zapłatę

ceny w pieniądzu a rozstrzygnięcie o prawach współuczestniczących w postępowaniu

wierzycieli następuje w dalszym etapie tj. w podziale.

Gdyby w rozpoznawanej sprawie doszło do sprzedaży, wierzyciel zabezpieczony

hipoteką byłby zaspokajany według kolejności określonej w art. 204 § 1 pr. upadł. co

oznacza, że w konkurencji z wierzycielem B.(...) 2. S.A. o kolejności zaspokajania

decydowałaby kategoria wierzytelności wnioskodawcy i numery wpisu w razie istnienia

kilku. Konieczność uwzględniania celu egzekucji, w razie dokonania skutecznej

sprzedaży, wyraża art. 1003 § 1 k.p.c. określający podstawę (tytuł) do wykreślenia w

księdze wieczystej lub w zbiorze dokumentów wszelkich praw, które według planu

podziału

wygasły

(por.

podzielane

przez

skład

orzekający

stanowisko

Sądu

Najwyższego w uzasadnieniu postanowienia z 4 lutego 2004 r., I CK 543/03 oraz w

postanowieniu z 15 lipca 2004 r., V CK 84/04). Sporządzenie planu jest zbędne dla

wykreślania w księdze wieczystej praw, które wygasły w razie zapłacenia całej ceny

gotówką, ponieważ w takim wypadku dochodzi do podziału pieniędzy określającego

miejsce wierzyciela w podziale i zakres świadczenia pieniężnego egzekucyjnego lub

syndyka. Jeżeli natomiast nabywcą jest wierzyciel i potrąca swą wierzytelność choćby z

części ceny sporządzenie planu podziału jest konieczne.

W świetle przedstawionych reguł zaspokajania kilku wierzycieli w postępowaniu

egzekucyjnym, norma wyprowadzona z art. 120 § 1 pr. upadł. oraz art. 1003 k.p.c. nie

pozwala uznać, że przejęcie przez jednego z wierzycieli w zamian za wierzytelność

nieruchomości w postępowaniu upadłościowym - zgodne z zezwoleniem rady wierzycieli

- stanowi podstawę wykreślenie hipoteki innego wierzyciela. Akceptacja odmiennego

zapatrywania zaprzeczałaby celom i zasadom postępowania upadłościowego i wręcz

otwierała drogę do nadużyć polegających na zmowie pewnych grup wierzycieli

uczestniczących w radzie, w celu doprowadzenia do przejęcia cennych składników

masy i eliminacji wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo, tj. znajdujących się na

uprzywilejowanej pozycji w podziale.

Przesądzenie zagadnienia, iż przejście własności bez zapłaty całej ceny nie

stanowi podstawy do wykreślenia praw obciążających nieruchomość jest wystarczające

do rozstrzygnięcia kasacji w postępowaniu o wpis.

Dlatego kasacje podlegają oddaleniu z mocy art. 393 12 k.p.c. O kosztach

postępowania orzeczono zgodnie z regułą wynikającą z art. 520 § 1 k.p.c.