V CK 697/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 697/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa A. D. i J. D.

przeciwko Gminie Miejskiej B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 czerwca 2005 r., kasacji strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 lipca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację; zasądza od strony pozwanej na rzecz powodów 1.200 (tysiąc

dwieście) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w J. wyrokiem z dnia 10 marca 1999 r. oddalił powództwo A. i J.

D. o zasądzenie od pozwanej Gminy B. kwoty 45.633,44 zł tytułem odszkodowania za

straty poniesione wskutek wydania przez Radę Miejską B. niezgodnej z prawem

uchwały.

Powodowie jako wspólnicy spółki cywilnej prowadzili na terenie B. strzeżone

parkingi wraz z punktami małej gastronomii, w których sprzedawali między innymi piwo.

W następstwie podjęcia przez Radę Miejską B. uchwały zabraniającej sprzedaży piwa

na terenie strzeżonych parkingów Prezydent Miasta B. odmówił powodom decyzją

utrzymaną w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J., przedłużenia

zezwolenia na sprzedaż piwa. Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 1998 r. Naczelny Sąd

Administracyjny stwierdził niezgodność z prawem powyższej uchwały Rady Miejskiej.

Wniosek powodów skierowany do Wojewody X. o naprawienie szkody poniesionej przez

nich na skutek decyzji o odmowie przedłużenia zezwolenia został oddalony wobec

uznania, że odszkodowanie żądane przez powodów dotyczyły utraconych korzyści.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo było przedwczesne, bowiem przesłanką

dochodzenia odszkodowania w oparciu o przepis art. 160 k.p.a. jest stwierdzenie

nieważności decyzji administracyjnej bądź wykazanie, że decyzja wydana została z

naruszeniem art. 156 k.p.a., czego powodowie nie wykazali. Nadto powództwo jest

merytorycznie nieuzasadnione, gdyż wskazana przez powodów utracona marża nie

stanowi rzeczywistej szkody w rozumieniu art. 160 k.p.a.

Wyrok Sądu Okręgowego powodowie zaskarżyli apelacją. W toku postępowania

apelacyjnego przedłożyli decyzje samorządowego Kolegium Odwoławczego w J.

stwierdzającą nieważność decyzji Prezydenta o odmowie wydania powodom zezwolenia

na sprzedaż napojów alkoholowych i piwa oraz utrzymującej ją w mocy decyzji

samorządowego Kolegium Odwoławczego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 września 1999 r. oddalił apelację. Sąd

Apelacyjny uznał wprawdzie za wadliwy pogląd Sądu pierwszej instancji co od

przedwczesności powództwa, ale podzielił stanowisko tego Sądu, że powodowie

domagają się utraconych korzyści, a na to nie pozwala im treść art. 160 k.p.a.

Na skutek kasacji powodów Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 15 listopada 202r.

uchylił powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę temu Sadowi do

ponownego rozpoznania.

Sad Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 lipca 2004 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów kwotę

45.633,44 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 4 września 1998 r.

Sąd Apelacyjny przede wszystkim miał na względzie, że Trybunał Konstytucyjny

wyrokiem z dnia 23 września 2003 r. orzekł, że art. 160 § 1 ustawy z dnia 4 czerwca

1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze

zm.) oraz art. 260 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr

137, poz. 926 ze zm.) w części ograniczającej odszkodowanie za niezgodne z prawem

działanie organu władzy publicznej do rzeczywistej szkody, są niezgodne z art. 77 ust. 1

Konstytucji. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny uznał za celowe skorzystać ze znajdującej się

w aktach opinii biegłego S. S. Dowód z opinii tego biegłego był dopuszczony przez Sąd I

instancji na rozprawie w dniu 3 marca 1999 r. i na tej rozprawie biegły był słuchany.

Biegły wyliczył utraconą przez powodów marżę na kwotę 45.633,44 zł i właśnie

zasądzenia tej kwoty domagali się powodowie od daty tej rozprawy. Mając powyższe

okoliczności na względzie Sąd Apelacyjny uznał że powództwo zasługuje na

uwzględnienie w pełnym zakresie. Jeżeli bowiem w obowiązującym stanie prawnym

powodowie mogą się domagać wyrównania szkody z tytułu strat poniesionych wskutek

wydania wadliwej uchwały Rady Miejskiej zarówno w zakresie szkody rzeczywistej jak

również z tytułu utraconych korzyści, to w świetle materiału dowodowego sprawy nie

może budzić wątpliwości, że powodowie ponieśli co najmniej taką szkodę.

Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 5 lipca 2004 r. zaskarżyła kasacją pozwana

Gmina. Kasacja została oparta na obu podstawach wymienionych w art. 393 1 k.p.c.

Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na

treść wyroku: art. 39317 k.p.c. przez pominięcie oceny prawnej wyrażonej w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2002 r. w szczególności co do konieczności

analizy czy oprócz powoływanej przez powodów utraty marży powstały również inne

uszczerbki

majątkowe,

pozostające

w normalnym

związku

przyczynowym

ze

zdarzeniem uzasadniającym odpowiedzialność odszkodowawczą;

art. 278 § 1, w związku z art. 39317 i art. 227 k.p.c. przez pominięcie wskazań

zawartych w wyroku Sądu Najwyższego co do dalszego postępowania w zakresie

postępowania

dowodowego,

w

szczególności

konieczności

rozważenia

przeprowadzonego przez Sąd pierwszej instancji dowodu z opinii biegłego ekonomisty w

zakresie czy powstała rzeczywista szkoda (damnum emergens) wraz z całym zebranym

w następstwie tego postępowania materiałem dowodowym przy zastosowaniu

wskazania zawartego w art. 233 § 1 k.p.c., przez całkowite pominięcie wyników

przeprowadzonego przez Sąd Apelacyjny dowodu z opinii drugiego biegłego

ekonomisty;

art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 361 k.c. poprzez wyrokowanie co do

przedmiotu, który nie był objęty żądaniem pozwu, rozstrzygnięcia w wyroku o wysokości

utraconych korzyści (lucrum cessans), podczas gdy dochodzili oni rzeczywistej szkody

(damnum emergens);

art. 233 § 1 w związku z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez bezpodstawne przyjęcie, że

powołany w pierwszej instancji biegły ekonomista określił szkodę na kwotę 45.633,44 zł,

podczas gdy określił ją na kwotę 23.409,89 zł i poprzez przyjęcie, że powodowie w

postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym dochodzili w ramach przedmiotu zaskarżenia

utraconych korzyści. W kasacji zarzucono także naruszenie prawa materialnego przez

błędną wykładnię art. 118 k.c. poprzez przyjęcie, że określone w postępowaniu przed

Sądem Apelacyjnym roszczenie o zwrot poniesionej rzeczywistej szkody nie uległo

przedawnieniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 39317 k.p.c. Sąd przy ponownym rozpoznaniu sprawy

związany jest wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy. W niniejszej sprawie,

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 listopada 2002 r. zauważył, że istnieją

poważne wątpliwości co do zgodności z art. 77 ust. 1 Konstytucji wyłączenia utraconych

korzyści z zakresu naprawienia szkody, przewidzianego w art. 160 § 1 k.p.a. Jednakże

stwierdził, że wobec niewymienienia naruszenia art. 160 § 1 k.p.a. wśród podstaw

kasacyjnych, prawidłowość wykładni i zastosowania tego przepisu musiała pozostać

poza zakresem rozpoznania skargi kasacyjnej. Mając na względzie pierwotne

stanowisko Sądu Apelacyjnego, zgodnie z którym powodom miało należeć się na

podstawie art. 160 § 1 k.p.a. odszkodowanie za utracone korzyści w postaci utraconej

marży, Sąd Najwyższy wskazał, że utrata marży stanowiła tylko szkodę bezpośrednio

wynikłą z wydania przez Radę Miejską niezgodnej z prawem uchwały. Szkoda ma zaś

charakter dynamiczny i obok pierwotnego uszczerbku mogą się następnie pojawić

dalsze,

pozostające

w

normalnym

związku

przyczynowym

ze

zdarzeniem

uzasadniającym odpowiedzialność odszkodowawczą, uszczerbki majątkowe, zarówno o

charakterze utraconych korzyści, jak strat. W sprawie uwzględnienie wspomnianego

charakteru szkody było nieodzowne ze względu na powoływanie się przez powodów nie

tylko na utratę marży, ale i wynikłe stąd inne uszczerbki majątkowe: zwiększenie się

pasywów powodów w wyniku konieczności zaciągnięcia pożyczek na pokrycie kosztów

stałych obsługi punktów gastronomicznych oraz niemożności uregulowania w terminie

należności z tytułu ubezpieczeń społecznych, podatków i czynszu dzierżawnego.

Na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 r. Sąd

Apelacyjny przy ponownym rozpoznaniu sprawy zmienił swoje wcześniejsze stanowisko

i uznał, że powodom należy się odszkodowanie nie tylko w zakresie damnum emergens,

ale również w zakresie utraconych korzyści. Nowa ocena Sądu Apelacyjnego nie jest

sprzeczna z oceną prawną dokonaną przez Sąd Najwyższy. Sąd Najwyższy nie oceniał

przecież zasadności pierwotnego poglądu Sądu Apelacyjnego, że przysługujące

powodom odszkodowanie nie obejmuje utraconych korzyści, wskazując zresztą, że nie

może dokonać takiej oceny ze względu na brak odpowiedniej podstawy kasacyjnej.

Zatem, zasądzenie przez Sąd Apelacyjny kwoty odpowiadającej utraconej przez

powodów marży nie narusza art. 39317 k.p.c.

Sąd Apelacyjny, mimo przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego A. G., nie

ustalał wysokości szkody poniesionej przez powodów na skutek konieczności

zaciągnięcia pożyczek na pokrycie kosztów stałych oraz niemożności uregulowania w

terminie

należności

z

tytułu

ubezpieczeń

społecznych,

podatków

i czynszu

dzierżawnego. Jednakże nie wynikało to z kwestionowania oceny prawnej Sądu

Najwyższego, że uszczerbki te stanowią szkodę objętą żądaniem powodów, ale z

ustalenia faktycznego, że utracone korzyści w postaci utraconej marży wyczerpują

całość kwoty żądanej przez powodów. Powodowie bowiem po przeprowadzeniu przed

Sądem pierwszej instancji dowodu z opinii biegłego, ograniczyli powództwo do kwoty

45.633,44 zł., odpowiadającej wyliczonej przez biegłego wartości utraconej marży.

Chybiony jest zarzut naruszenia art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 393 7 k.p.c. i art.

227 k.p.c. Z porównania art. 39317 k.p.c. i art. 386 k.p.c. wynika, że sąd kasacyjny w

przeciwieństwie do sądu drugiej instancji, nie daje wiążących wskazań co do dalszego

postępowania Zatem, nie można Sądowi Apelacyjnemu przypisywać uchybienia

polegającego na niezastosowaniu się do wskazań Sądu Najwyższego co do dalszego

postępowania dowodowego. W sytuacji, w której szkoda w zakresie lucrum cessans

została ustalona w wysokości kwoty dochodzonej przez powodów i Sąd Apelacyjny

uznał odpowiedzialność pozwanej za tę szkodę, zbędne były ustalenia co do wysokości

szkody w zakresie damnum emergens. Pominięcie dowodów z opinii biegłych co do

szkody przekraczającej dochodzoną w procesie kwotę, nie narusza art. 278 § 1 k.p.c.

Nie można także uznać za usprawiedliwiony zarzutu naruszenia art. 321 § 1

k.p.c. w związku z art. 361 k.p.c. poprzez wyrokowanie co do przedmiotu, który nie był

objęty żądaniem pozwu. Od początku procesu powodowie wiązali poniesioną szkodę z

utratą marży. Po wyliczeniu przez biegłego powołanego przed Sądem pierwszej instancji

wysokości utraconej przez powodów marży na kwotę 45.633,44 zł, do tej właśnie kwoty

ograniczyli żądanie pozwu. Okoliczność, że powodowie błędnie podali, że utracona

marża stanowi damnum emergens, a nie lucrum cessans nie daje podstaw do

przyjmowania, że równowartość utraconej marży nie była objęta żądaniem pozwu. O

treści żądania pozwu decyduje przytoczona podstawa faktyczna, a nie ocena prawna,

która

może

być błędna. W

sytuacji,

w której powodowie

żądali

zasądzenia

odszkodowania w wysokości odpowiadającej utraconej marży, twierdząc że jest to

szkoda w zakresie damnum emergens, zasądzenie przez Sąd Apelacyjny żądanego

odszkodowania z tytułu lucrum cessans nie narusza ani art. 321 § 1 k.p.c. ani art. 233 §

1 k.p.c. Wysokość utraconej przez powodów marży w kwocie 45.633,44 zł Sąd

Apelacyjny ustalił na podstawie opinii biegłego S. S. Przyjęcie przez Sąd Apelacyjny

odmiennie od sugestii biegłego, że cała utracona marża stanowi szkodę, którą pozwana

ma obowiązek naprawić jest zagadnieniem z zakresu stosowania prawa materialnego, a

nie kwestią oceny wiarygodności czy mocy dowodów, dlatego zarzut naruszenia art. 233

§ 1 k.p.c. nie może być uznany za zasadny.

Podnosząc zarzut naruszenia art. 118 k.c. poprzez jego błędną wykładnię

skarżąca nie wskazała na czym błąd miał polegać. Sąd Apelacyjny wykładni art. 118 k.c.

nie dokonywał. Z tego chociażby względu zarzut nie może być uwzględniony. Zdaniem

skarżącej powodowie wystąpili z roszczeniem o zwrot utraconej marży dopiero w dniu

16 maja 2004 r. W tym dniu określili bowiem, że obok damnum emergens domagają się

także lucrum cessans. W dniu 16 maja 2004 r. roszczenie byłoby już przedawnione.

Jednakże jak zostało już wcześniej wyjaśnione dla określenia przedmiotu żądania

istotne jest, że powodowie od początku procesu domagali się odszkodowania z tytułu

utraconej marży Z punktu widzenia przerwania biegu przedawnienia istotne jest

wytoczenie powództwa (art. 123 § 1 k.c.), a nie kwalifikacja dochodzonego

odszkodowania jako damnum emergens czy lucrum cessans.

Z powyższych względów na mocy art. 39312 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku.