V CK 664/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 664/04

POSTANOWIENIE

Dnia 24 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech (sprawozdawca)

SSA Andrzej Struzik

w sprawie ze skargi O. W.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu

Powiatowego w K. z dnia 6 lutego 1974 r., sygn. akt II Ns (…) w sprawie z wniosku

Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

przy uczestnictwie Gminy Miasta K., O. W., P. H. działającej przez kuratora M. S., B.

T., A. T., J. P., Z. P., L. D. i J. D. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości

przez zasiedzenie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 maja

2005 r., kasacji wnioskodawcy Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K. od

postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 6 kwietnia 2004 r., sygn. akt IV Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w

K. do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania w

instancji kasacyjnej.

Uzasadnienie

Skarb Państwa objął w 1945 r. w posiadanie sporną nieruchomość położoną

w K. przy ul. M., zabudowaną budynkiem mieszkalnym, jako majątek opuszczony.

Sąd Grodzki w K. postanowieniem z dnia 9 grudnia 1947 r. orzekł przywrócenie

posiadania nieruchomości M. z R., E. z R. (G.) oraz A. L. Postanowienie ujawniono

w księdze wieczystej, ale nie doszło do jego wykonania na skutek bierności

zainteresowanych. Nieruchomością władał nadal Skarb Państwa, najpierw za

pośrednictwem Rejonowego Urzędu Likwidacyjnego, od 1951 r. - Miejskiego Zarządu

Budynków Mieszkalnych, od r. 1975 - Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki

Mieszkaniowej w K., a od 1 stycznia 1992 r. włada nią Komunalny Zakład Gospodarki

Mieszkaniowej Miasta K.

Skarb Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, Wydział Finansowy

w K. - złożył w dniu 23 czerwca 1972 r. wniosek o stwierdzenie nabycia własności

przedmiotowej nieruchomości przez zasiedzenia na podstawie art. 172 k.c. Sąd

Powiatowy w K. postanowieniem z dnia 22 stycznia 1974 r. ustanowił dla nieznanych

z miejsca pobytu P. H. i H. R. kuratora, a następnie postanowieniem z dnia 6 lutego

1974 r. stwierdził nabycie przez Skarb Państwa z dniem 1 kwietnia 1965 r. własności

przedmiotowej nieruchomości przez zasiedzenie na podstawie art. 172 k.c. w

związku z art. XLI p.w.k.c. (Sąd Okręgowy wbrew treści tego postanowienia błędnie

przyjął, że jest ono oparte na reżymie przemilczenia z art. 34 dekretu o majątkach

opuszczonych i poniemieckich).

Powyższe okoliczności wynikają z akt i są poza sporem.

W wyniku wznowienia postępowanie na podstawie skargi uczestniczki

postępowania O. W., spadkobierczyni właścicieli wpisanych do księgi wieczystej, Sąd

Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 25 listopada 2003 r. stwierdził, iż Skarb

Państwa nabył przez zasiedzenie z dniem 6 marca 1984 r. prawo własności

nieruchomości położonej w K. przy ul. M., będącą działkami gruntu nr 12/1 karta

mapy 28 o powierzchni 0.0327 ha i nr 12/2 karta mapy 28 o powierzchni 0.0079 ha

(poprzednio stanowiących jedną działkę nr 2308/61 karta mapy 3 o powierzchni

0.0406 ha) zabudowanej budynkiem mieszkalnym dla których księgi wieczyste

prowadzi Sąd Rejonowy w K. pod numerami KW (…) dla działki 12/2 oraz KW (…)

dla działki 12/1.

Sąd Rejonowy przyjął, że posiadanie Skarbu Państwa miało charakter

samoistny w dobrej wierze i czas biegu dziesięcioletniego terminu zasiedzenia liczył

od dnia 6 marca 1974 r., tj. od uprawomocnienia się poprzedniego postanowienia

z dnia 6 lutego 1974 r. stwierdzającego nabycie własności przedmiotowej

nieruchomości

przez

zasiedzenie.

W

nawiązaniu

do

tego

poprzedniego

postanowienia Sąd Rejonowy stwierdził, że „orzecznicza działalność sądów

w sprawach cywilnych (...) nie może być uznana za przejaw władczej ingerencji

państwa, (...) zaś samo naruszenie przepisów procesowych [w poprzednim

postępowaniu], chociażby rażące, samo przez się nie może być kwalifikowane jako

przejaw imperialnej działalności Państwa będącego podmiotem publicznym”.

Na skutek apelacji uczestniczki O. W. Sąd Okręgowy w K., postanowieniem

zaskarżonym kasacją, zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek. Sąd ten

przyjął, że posiadanie Skarbu Państwa nie miało charakteru samoistnego i uzyskane

zostało na drodze imperium a nie dominium, nie miało więc charakteru

cywilnoprawnego.

Wnioskodawca w kasacji zarzucił naruszenia prawa materialnego przez

błędną wykładnię i błędne zastosowanie:

a/ „art. 34 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, przez przyjęcie,

że

reżim

przemilczenia

trwa

nadal

mimo

prawomocnego

postanowienia

o przywrócenia posiadania, a także mimo upływu terminu 31 grudnia 1955 r.”,

b/ „art. 172 k.c., przez pominięcie okoliczności, że zakończenie reżimu

przemilczenia powoduje rozpoczęcie biegu terminu zasiedzenia; przez błędne

przyjęcie art. 34 dekretu jako podstawy orzeczenia Sądu Powiatowego z 1974 r.

zamiast art. 172 k.c. oraz błędne uznanie tego orzeczenia Sądu za przejaw władczej

ingerencji Państwa”,

c/ „art. 336 k.c., przez naruszenie zasady, że o charakterze władztwa

decyduje nie stan prawny, lecz jedynie sposób - uzewnętrzniony - władania,

i przyjęcie a priori, że Skarb Państwa nie mógł być posiadaczem samoistnym tylko

dlatego, że objęcie we władanie nastąpiło na podstawie dekretu”,

d/ „art. 339 k.c., przez uznanie, że art. 6 k.c. ma pierwszeństwo przed art. 339

k.c.; przez automatyczne obalenie domniemania samoistnego charakteru posiadania

dla całego okresu władania przez Skarb Państwa, mimo że reżim przemilczenia

skończył się w 1947 r.; oraz przez automatyczne wyłączenie domniemania z art. 339

k.c. dla przypadków imperium, mimo że domniemanie to łączy się ze sposobem uzewnętrznionym - sprawowania władztwa, a nie jego ewentualną podstawą

prawną”,

e/ „art. 6 k.c., przez przyjęcie jego pierwszeństwa przed art. 339 k.c. gdy

chodzi o uzewnętrznienie przekształcenia zamiaru posiadania w cudzym imieniu

w posiadanie jak właściciel”.

Skarżący przytaczając wymienioną podstawę kasacji wiósł o zmianę

zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do istoty sprawy wraz z zasądzeniem

kosztów postępowania, ewentualnie - o uchylenie postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania.

Uczestniczka postępowania O. W. wniosła o odrzucenie kasacji lub jej

oddalenie i zasądzenie od wnioskodawcy kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacji nie można odmówić zasadności.

1. Majątek opuszczony pozostawał w zarządzie Urzędów Likwidacyjnych

(art. 7 i n. dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich

(Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.). Zarząd sprawowany przez Skarb Państwa nad

nieruchomościami opuszczonymi w rozumieniu przepisów wymienionego dekretu

z reguły miał postać faktycznego władztwa, jednakże nie był posiadaniem

w rozumieniu art. 296 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.

U. Nr 57, poz. 319 ze zm.), lub art. 336 k.c. po dniu 1 stycznia 1965 r. (por. uchwałę

pełnego składu Izby SN z dnia 24 maja - 26 października 1956 r. I CO 9/56, OSN

1957, z. 1, poz. 1 oraz uzasadnienie postanowienia SN dnia 20 października 1997 r.,

II CKN 408/97, OSNC 1998, nr 4, poz. 61). Wydanie przez Sąd Grodzki w K.

postanowienia z dnia 9 grudnia 1947 r. o przywróceniu posiadania przedmiotowej

nieruchomości M. z R., E. z R. (G.) oraz A. L., pozbawiło ten majątek charakteru

majątku opuszczonego i przerwało bieg terminu przemilczenia z art. 34

wymienionego dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Ponieważ osoby

wymienione w tym postanowieniu nie postarały się o przejęcie posiadania

nieruchomości, pozostała ona nadal w faktycznym władaniu Skarbu Państwa, przy

czym władanie to nie było wynikiem władczego działania państwa (imperium), skoro

osoby, którym przywrócono posiadanie, nie zgłosiły się do jego objęcia (ani też nie

wykazano

by

Skarb

Państwa

wzbraniał

się

przed

wydaniem

posiadania

nieruchomości), lecz dominium (objęcie w posiadanie w sensie cywilnoprawnym, tj.

na podstawie innego zdarzenia prawnego niż władcze działanie państwa). W związku

z tym, stosownie do art. 298 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Prawo

rzeczowe, a następnie art. 339 k.c., zaczęło działać domniemanie, że władający jest

posiadaczem samoistnym. Otworzyła się zatem możliwość nabycia przez Skarb

Państwa

własności

nieruchomości

przez

zasiedzenie,

w

razie

spełnienia

wymaganych do tego przesłanek (art. 50 Prawa rzeczowego, a następnie art. 172

k.c.).

2. Skarżący trafnie zarzucił, że błędne jest stanowisko Sądu Okręgowego,

jakoby postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 6 lutego 1974 r., stwierdzające

nabycie przez wnioskodawcę własności nieruchomości przez zasiedzenie, było

przejawem imperialnej władzy państwa. Stwierdzenie to oparte było bowiem na

przesłankach cywilnoprawnych (samoistne posiadanie przez czas określony

w ustawie),

a

nie

dotychczasowych

na

władczym

właścicieli

działaniu

przysługującej

państwa,

im

które

własności,

pozbawiałoby

bądź

posiadania.

Uchybienia proceduralne, jakich dopuścił się Sąd Powiatowy w tamtej sprawie

(szczególnie brak ogłoszenia stosownie do art. 144 § 2 k.p.c.), nie były czynnikiem

decydującym o utracie własności przez dotychczasowych właścicieli i nie można ich

traktować jako władcze działanie państwa.

3. Ustalenia

poczynione

w

sprawie

(w

szczególności:

zarządzanie

nieruchomością, zawieranie umów z lokatorami i pobieranie od nich czynszu,

dokonywanie

bieżących

nieruchomości

lokalowych)

remontów,

świadczą

ustanowienie

o

i

sprzedanie

odrębnych

samoistnym

charakterze

posiadania

wnioskodawcy. Przemawia za tym zresztą – jak wyżej wspomniano – domniemanie

z art. 298 Prawa rzeczowego, a następnie art. 339 k.c. Skarżący trafnie twierdzi,

wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, że ciężar obalenia tego domniemania

spoczywa - stosownie do art. 6 k.c. - na tym, kto utrzymuje, że jest inaczej, co

w sprawie nie nastąpiło.

4. Jeżeli idzie o kwestię dobrej, czy złej wiary Skarbu Państwa, to Sąd

Rejonowy przyjął trafnie, iż po uprawomocnieniu się postanowienia Sądu

Powiatowego w K. z dnia 6 lutego 1974 r., stwierdzającego zasiedzenie, nie można

wnioskodawcy postawić zasadnie zarzutu złej wiary.

Skoro podstawa kasacji okazała się usprawiedliwiona, Sąd Najwyższy uchylił

zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania (art. 39313

k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 6 lutego 2005 r.) i o kosztach

postępowania kasacyjnego orzekł stosownie do art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2,

art. 391 § 1 i art. 39319 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 6 lutego

2005 r.

Sąd Najwyższy z urzędu zauważa również, że wznowienie postępowania

samo przez się nie uchyla orzeczenia, którego dotyczy skarga o wznowienie.

Tymczasem

w

sprawie

wydane

zostały

dwa

postanowienia

stwierdzające

zasiedzenie: Sądu Powiatowego w K. z dnia 6 lutego 1974 r., którego dotyczy skarga

o wznowienie postępowania, oraz Sądu Rejonowego w K. z dnia 25 listopada 2003

r., wydane na skutek rozpoznania skargi o wznowienie postępowania. Jest to

sprzeczne z art. 412 § 2 k.p.c.