V CK 663/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 663/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "Z.(…)" w K.

przeciwko P. W. i B. W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 maja 2005 r., kasacji strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt I ACa

(…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka domagała się – po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa – 39 525,65

zł tytułem uzupełnienia wkładu budowlanego oraz 7 654,33 zł z tytułu „kar umownych”

za nieterminowe płacenie rat wkładu budowlanego oraz odsetek za opóźnienie w

zapłacie należności z tytułu ostatecznego rozliczenia wkładu budowlanego.

Pozwani, podnosząc zarzut potrącenia 48 156,71 zł z tytułu kar umownych za

zwłokę powódki w oddaniu domu, wnieśli o oddalenie powództwa.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 2 października 2003 r. zasądził od powódki

na rzecz pozwanych 4 590,40 zł z ustawowymi odsetkami od kwot określonych w

sentencji, oddalił powództwo w pozostałej części i zniósł wzajemnie koszty stron.

Sąd ustalił, że dnia 11 lutego 1998 r. strony zawarły umowę, w której powódka

zobowiązała się wybudować dom w stanie surowym zamkniętym i przydzielić go

pozwanym na zasadzie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Strony ustaliły

ze dom zostanie wybudowany „w terminie do dnia 31 października 1998 r. pod

warunkiem zachowania przez członków terminów wpłat wkładu budowlanego”,

określonych w umowie.

Na podstawie wspomnianej umowy członek Spółdzielni był uprawniony do

żądania kary umownej w wypadku zwłoki powódki w oddaniu domu w terminie

oznaczonym w umowie. Spółdzielnia mogła natomiast domagać się od członka

ustawowych odsetek za zwłokę w zapłacie rat wkładu budowlanego, określonych

w umowie.

Aneksem z dnia 27 października 1999 r. strony zmieniły umowę z dnia 11 lutego

1998 r. w ten sposób, że ustaliły inne daty zapłaty czterech ostatnich rat wkładu

budowlanego i częściowo ich wysokość.

Pozwani zapłacili 270 000 zł wkładu budowlanego. Nie wszystkie raty zostały

zapłacone w terminie (opóźnienie wynosiło kilka dni, z wyjątkiem raty płatnej do końca

lipca 1999 r., która został zapłacona dnia 30 września 1999 r.).

Należny powódce wkład budowlany – ustalony na podstawie opinii biegłego –

wynosi 306 785,62 zł.

Sąd Okręgowy, wskazując na art. 226 § 1 w zw. z art. 208 § 1 prawa

spółdzielczego, uznał, że pozwani powinni uzupełnić wkład budowlany do wysokości

wkładu ustalonej w sprawie. Dopłata – po zaliczeniu 9 871,03 zł z tytułu zwróconych

Spółdzielni kosztów zabezpieczenia przed szkodami górniczymi – wynosi 26 915,59 zł,

a odsetki: 14 255,65 zł. Ostatecznie Sąd Okręgowy uznał, że wysokość żądania

dochodzonego przez powódkę, po uwzględnianiu także odsetek za opóźnienie w

zapłacie rat wkładu budowlanego (1 161,37 zł), wynosi 42 338, 61 zł.

Jednakże na skutek potrącenia wierzytelność powódki uległa umorzeniu do

wysokości wierzytelności pozwanych z tytułu kary umownej. Sąd Okręgowy podzielił

jedynie zarzuty Spółdzielni co do wysokości wierzytelności przedstawionej do

potrącenia. Przyjął, że termin zwłoki w oddaniu domu należy liczyć od 30 grudnia 1999

r., ponieważ pierwotny termin upadł na skutek niezachowania terminów płatności rat

wkładu budowlanego. Podzielił też zarzut powódki, że kary umowne należy liczyć od

kwoty 270 000 zł. Wierzytelność podlegająca potrąceniu wynosi więc 37 748,21 zł.

Wyrok zaskarżyła powódka w części oddalającej powództwo. Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2004 oddalił jednak jej apelację.

Sąd drugiej instancji uzupełnił podstawę faktyczną rozstrzygnięcia i ustalił m.in.,

że Spółdzielnia, z powodu niepłacenia w terminie rat wkładu budowlanego przez

większość z 19 członków, wstrzymała budowę domów i została zmuszona do

zaciągnięcia

kredytu. Wówczas

powiadomiła

też pozwanych

pismem

z dnia

18 października 1999 r., że termin oddania domu nie zostanie dotrzymany z powodu

naruszenia warunku jego zachowania.

Sąd odwoławczy uznał, że zarzut apelującej, kwestionujący zasadność

dopuszczalności potrącenia kary umownej z powodu upadku terminu oddania domu na

skutek niezachowania terminów płatności rat wkładu budowlanego, nie może być

przedmiotem postępowania apelacyjnego, ponieważ okoliczności uzasadniające go

zostały powołane dopiero w apelacji.

Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu powódki, że obowiązująca w Spółdzielni

zasada bezwynikowej gospodarki finansowej (art. 208 prawa spółdzielczego) stanowiła

przeszkodę do uwzględnienia zarzutu potrącenia. Uznał bowiem, powołując nie na

judykaturę Sądu Najwyższego, że dopuszczalne jest w sprawie zastosowanie przepisów

kodeksu cywilnego o potrąceniu.

Sąd odwoławczy podzielił natomiast zarzut apelującej, że Sąd pierwszej instancji

z naruszeniem art. 226 § 1 w zw. z art. 208 prawa spółdzielczego zweryfikował

rzeczywiste koszty budowy jako podstawę ustalenia wysokości wkładu budowlanego i

uznał żądanie uzupełnienia wkładu budowlanego za uzasadnione także co do wysokości

podanej w pozwie (38 525, 65 zł). Jednakże – zdaniem Sądu – wyrok nie wymaga

zmiany przez podwyższenie zasądzonej kwoty, ponieważ Sąd pierwszej instancji z

naruszeniem art. 321 § 1 k.p.c. wyszedł ponad żądanie pozwu w zakresie roszczenia o

odsetki.

W kasacji, opartej na obu podstawach z art. 393 1 k.p.c., pełnomocnik powódki

zarzucił naruszenie art. 484 i art. 498 k.c. w zw. z § 4 ust. 1 umowy z dnia 11 lutego

1999 r. oraz art. 381 k.p.c. Powołując się na te podstawy, wniósł o uchylenie wyroków

Sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można odmówić racji skarżącej, że Sąd nie miał podstaw do uznania, iż

Spółdzielnia dopiero w apelacji podniosła fakty uzasadniające zarzut, że pozwani nie

mają podstaw do żądania kary umownej (chodzi o to, że upadł – stanowiący przesłankę

wspomnianej kary – umowny termin oddania budynku).

Przebieg

postępowania

przed

Sądem

pierwszej

instancji

wskazuje,

że

okoliczność, iż umowny termin oddania budynku nie obowiązuje, była dla powódki

oczywista. Jednoznacznie świadczy o tym pismo z dnia 18 października 1999 r.,

w którym Spółdzielnia powiadomiła pozwanych, że z powodu „niedotrzymania wpłat

kolejnych transz określonych w § 3 pkt 2 umowy z dnia 11 lutego 1999 r. termin

wybudowania domu nr 9 w szeregu „B” – 31.10. 1999 r. – nie zostanie dotrzymany”.

Stanowisko pozwanej, że wspomniany termin nie obowiązuje podzielił Sąd

Okręgowy. Wynika to jednoznacznie z uzasadniania jego wyroku. Jednakże Sąd

pierwszej instancji uznał – o czym powódka mogła się dowiedzieć dopiero z motywów

orzeczenia – że należy przyjąć, ze względu na „przebieg zdarzeń”, a zwłaszcza zmianę

pierwotnego terminu płatności ostatniej raty wkładu budowlanego na dzień 30 grudnia

1999 r., iż ta data stanowi również nowy termin oddania budynku (w związku z tym

ustaleniem nie sposób nie zauważyć, że § 11 umowy z dnia 11 lutego 1999 r. stanowi, iż

„wszelkie zmiany umowy wymagają formy pisemnej”).

W świetle tych okoliczności zrozumiały jest zarzut apelacyjny powódki, że Sąd

Okręgowy bezpodstawnie uwzględnił żądanie pozwanych z tytułu kary umownej, gdyż –

zdaniem apelującej – nie zachodzi przewidziana w umowie przesłanka kary umownej z

powodu, znanego już w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, upadku terminu

oddania budynku. W tej sytuacji nie można odeprzeć zarzutu skarżącej, że Sąd

Apelacyjny z naruszeniem art. 381 k.p.c. uznał, że fakty podniesione w apelacji w celu

wykazania, iż nie ma podstaw do uwzględniania żądania pozwanych z tytułu kary

umownej, nie mogą być brane pod rozwagę, ponieważ zostały powołane dopiero w

apelacji. Zarzut obrazy art. 381 k.p.c. należało więc uznać za uzasadniony.

Nie można natomiast podzielić zarzutu skarżącej, że obowiązująca w Spółdzielni

zasada bezwynikowej gospodarki finansowej (art. 208 prawa spółdzielczego) wyklucza

potrącenie wierzytelności pozwanych z tytułu kary umownej z wierzytelnością

dochodzoną przez powódkę. Sąd Apelacyjny, nawiązując do orzecznictwa Sądu

Najwyższego, trafnie uznał, że w okolicznościach sprawy nie ma przeszkód do

zastosowania zawartych w kodeksie cywilnym przepisów o potrąceniu. Warto też dodać,

że wspomniane przepisy o potrąceniu mają charakter dyspozytywny i strony, zawierając

umowę, mogły wyłączyć ich stosowanie.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy – na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 98) – orzekł, jak w

sentencji wyroku.