V CK 627/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 627/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 lipca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Garbarni B. S.A. w B.

przeciwko G. N.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 lipca 2004 r.,

kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego [...]

z dnia 18 czerwca 2003 r.,

1. oddala kasację,

2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 3.600,- (trzy

tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu za

instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Powódka domagała się od pozwanego zapłaty kwoty 411.233,15 złotych

tytułem ceny za sprzedane skóry. Pozwany przyznał, że jest winien powódce

należność za kupione skóry, z tym że w kwocie 384.125,43 złotych, wnosił jednak

o oddalenie powództwa i podniósł zarzut potrącenia. Twierdził, że potrącił

z wierzytelności powódki wierzytelność wzajemna obejmującą kwotę 426.502,37

złotych z tytułu odszkodowania za szkodę poniesioną w wyniku dostarczenia mu

skór złej jakości. Pozwany upatrywał szkody w niezapłaceniu mu przez D. N. –

właścicielkę Przedsiębiorstwa „N.”, ceny za skóry przez niego kupione i następnie

temu Przedsiębiorstwu sprzedane. Niezapłacenie ceny było skutkiem złożenia

przez D. N. pozwanemu oświadczenia o potrąceniu z wierzytelności pozwanego

kwoty 448.729,26 złotych stanowiącej równowartość szkody, na która składały się:

straty na sprzedaży i utrata zysku, kara umowna za odstąpienie kontrahenta

szwedzkiego od kontraktu obejmującego produkcję i sprzedaż 12.000 par botków

damskich, utrata zysku kalkulacyjnego.

Uznając, że potrącenie dokonane przez D.N. było zasadne i skuteczne,

pozwany przedstawił kwotę odszkodowania należnego od niego D.N. do potrącenia

w stosunkach z powódką. Na dowód poniesienia szkody przedstawił odpisy

korespondencji z Przedsiębiorstwem „N.” w sprawie ujawnionych wad skór oraz

wyliczenia strat poniesionych przez „Nowobut” jak również oświadczenia D.N. o

dokonanym potrąceniu.

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 20 lutego 2003 r. powództwo oddalił.

Uznał, że skóry sprzedane przez powódkę zawierały wadę, która ujawniła się w

trakcie produkcji obuwia w Przedsiębiorstwie „N.”, w związku z czym roszczenia

odszkodowawcze pozwanego do powódki były uzasadnione. Sąd Okręgowy dał

wiarę zeznaniom pozwanego co do ilości wadliwej skóry oraz co do skutecznego

potrącenia jego wierzytelności z wierzytelnością firmy „N.” z tytułu odszkodowania

za straty poniesione przez D.N.. Wysokość szkody poniesionej przez pozwanego,

zdaniem Sądu Okręgowego, odpowiadała wysokości szkody doznanej przez D.N.

na skutek niezrealizowania kontraktu zawartego przez nią z firmą szwedzką.

Wobec tego, że wierzytelność pozwanego przekraczała wierzytelność powódki, a

oświadczenie

o

potrąceniu zostało

złożone powódce przed wytoczeniem

powództwa, Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

Sąd Apelacyjny [...], na skutek częściowego uwzględnienia apelacji powódki

zaskarżonym wyrokiem, zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji w ten sposób,

że zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 384.125,43 złotych z

określonymi odsetkami ustawowymi, natomiast w pozostałym zakresie powództwo

oddalił. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu okręgowego, że opinia biegłego

sądowego dawała podstawę do przyjęcia, iż sprzedane skóry zawierały wady, które

wynikły z nieprawidłowego procesu dogarbowania roślinnego. Nie zgodził się

jednak z oceną, że wszystkie skóry były złej jakości oraz że podstawą do ustalenia

ilości wadliwych skór mogła być opinia biegłego. Generalnie Sąd Apelacyjny

odmówił dania racji pozwanemu co do skutecznego potrącenia przez niego

wzajemnej wierzytelności odszkodowawczej z wierzytelnością powódki wskazując,

że do przyjęcia istnienia po stronie pozwanego szkody nie było wystarczające

oparcie się na oświadczeniu D.N. o dokonanym potrąceniu, lecz konieczne było

wykazanie przez pozwanego, że D. N. rzeczywiście szkodę poniosła. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego, pozwany okoliczności tej nie wykazał, ponieważ załączone do

sprzeciwu od nakazu zapłaty wyliczenia sporządzone przez pracownika firmy „N.”

oraz odpisy korespondencji pomiędzy D.N. i firmą szwedzką, względnie kserokopia

umowy z kontrahentem szwedzkim, niepoświadczona za zgodność z oryginałem,

nie stanowiły w tym zakresie wiarygodnych dowodów. Sąd Apelacyjny wskazał, że

materiał

zebrany

w

dotychczasowym

postępowaniu

nie

zawiera

dowodu

poniesienia przez D.N. kar umownych na rzecz partnera szwedzkiego, zaś utracony

przez nią zysk ma charakter czysto hipotetyczny.

Sąd Apelacyjny zwrócił też uwagę, że z porównania dat zakupu przez D.N.

dwóch partii skór od pozwanego w dniach 24 sierpnia 2000 r. i 9 października

2000 r. z datą 13 września 2000 r., jako terminem dostarczenia pierwszej partii

obuwia

w ramach

kontraktu

szwedzkiego,

wynika,

że

przy bezspornym

miesięcznym cyklu produkcyjnym D.N. nie była w stanie, niezależnie od wad skór,

zrealizować terminowo tego kontraktu i to tym bardziej, że również zawiadomienie o

wadach żona pozwanego skierowała do pozwanego w dniu 18 września 2000 r.,

zaś pozwany zawiadomił powódkę dopiero po tym jak firma szwedzka zerwała

kontrakt z D.N.. Co do skór zakupionych przez D.N. od pozwanego w dniu 31 lipca

2000 r., to – zdaniem Sądu Apelacyjnego – brak dowodu na to, iż te skóry

pochodziły od powódki. Ponadto, za niewiarygodne uznał Sąd Apelacyjny samo

potrącenie dokonane przez D.N., jako wiążące się z poniesioną przez nią szkodę w

następstwie zakupu skór od pozwanego w sytuacji, gdy już w fakturach

dotyczących umowy sprzedaży pomiędzy nią i pozwanym wskazano jako sposób

rozliczenia kompensatę, co mogłoby wskazywać na istnienie wcześniejszych

wierzytelności po stronie D.N. do pozwanego.

W kasacji pozwany zarzucił powyższemu wyrokowi naruszenie przepisów

postępowania – art. 328 § 2 w zw. z art. 391 oraz art. 382, 233 § 1, 224 § 1, a także

art. 286 w zw. z art. 278 § 1, przez nieprzytoczenie w uzasadnieniu przyczyn,

z powodu których odrzucone zostały dowody ze świadków […] i z wyjaśnień

biegłego oraz ze zgłoszenia reklamacyjnego z dnia 18 września 2000 r. i notatki z

dnia 25 września 2000 r. oraz przez odmienną ocenę opinii biegłego sądowego w

zakresie ustaleń faktycznych bez przeprowadzenia uzupełniającego postępowania

dowodowego. Ponadto, zarzucił naruszenie art. 368 pkt 2 i 3 i art. 378 § 1 w zw. z

art. 372 k.p.c. przez wykroczenie poza zakres zarzutów apelacyjnych oraz art. 245

w zw. z art. 391 i art. 382 w zw. z art. 162 i 128, art. 130 § 1 i art. 5 k.p.c., przez

odrzucenie poświadczonych przez stronę odpisów dokumentów prywatnych i

odrzucenie tych dokumentów, mimo że powódka nie miała do nich zastrzeżeń, a

Sąd pierwszej instancji przeprowadził z nich dowód i uczynił z nich podstawę

swojego rozstrzygnięcia.

Powołując się na powyższe skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

[...] do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy uznał kasację za bezzasadną.

Przyczyną,

z

powodu

której

Sąd

Apelacyjny

zmienił

wyrok

Sądu

Okręgowego i uwzględnił powództwo w kwocie odpowiadającej, przyznanej przez

pozwanego, należności za sprzedane przez powódkę skóry, było niewykazanie

przez pozwanego, że poniósł szkodę. Szkodę tę mogłoby stanowić odszkodowanie,

które z winy powódki pozwany musiałby zapłacić D.N. z tytułu poniesionej przez nią

straty w związku z dostarczeniem jej skór złej jakości. O istnieniu tego rodzaju

szkody po stronie pozwanego nie przesądzał sam fakt uznania przez pozwanego

żądań D.N.; konieczne było wykazanie obiektywnej zasadności tych żądań, a co za

tym idzie – skuteczności potrącenia dokonanego przez D.N. w świetle rzeczywiście

przysługującego w/w wzajemnej wierzytelności do pozwanego. Wymagało to

udowodnienia, że pozwany ponosił odpowiedzialność odszkodowawczą wobec

D.N. za złą jakość skór oraz że po stronie D.N. powstała szkoda. Należy podkreślić,

że samo wykazanie wad skór, wystarczające dla przyjęcia odpowiedzialności

sprzedawcy z rękojmi (art. 556 § 1 k.c.), nie stanowi podstawy do przyjęcia

odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 566 § 1 k.c. Obowiązek wyrównania

kupującemu szkody oparty jest na zasadach ogólnych (art. 471 k.c. ). Wymaga

ustalenia, że sprzedawca ma winę, przy czym domniemanie winy może być

obalone przez powołanie się sprzedającego na okoliczności, z których wynika, że

szkoda powstała w sytuacji, za która nie ponosi on odpowiedzialności (art. 6 k.c.,

art. 232 k.p.c.).

W rozpoznawanej sprawie na pozwanym ciążył obowiązek wykazania, że

D.N. poniosła szkodę oraz że on sam nie był w stanie wykazać, iż nie ponosi wobec

niej odpowiedzialności z art. 471 k.c. W tym zakresie pozwany nie tylko nie wskazał

dowodów, ale nawet nie twierdził, że podjął obronę przed ewentualnymi zarzutami

D.N. co do istnienia po jego stronie winy w dostarczeniu skór z wadami. W tej

sytuacji nie sposób było przyjąć bezkrytycznie postawy pozwanego, obciążającego

siebie obowiązkiem zapłaty D.N. odszkodowania przez nią żądanego i to tym

bardziej, że pozwany mógł stosunkowo łatwo ekskulpować się z odpowiedzialności

odszkodowawczej, skoro przecież w ustalonym stanie faktycznym nie zawinił on

powstania wad skór ani nie był w stanie przed sprzedażą zorientować się, że skóry

są złej jakości. Brak więc racjonalnych przyczyn, dla których bezczynność

pozwanego w zakresie kwestionowania jego odpowiedzialności odszkodowawczej

wobec D.N., jak i w zakresie sprzeciwiania się skuteczności potrącenia dokonanego

przez D.N., mogłaby zostać usprawiedliwiona. Przyczyny takiej nie stanowi

ewentualny wspólny z D.N. interes majątkowy pozwanego jako małżonka.

Gdyby okazało się, że pozwany nie ponosi odpowiedzialności wobec D.N.,

stałoby się oczywiste, że potrącenie dokonane przez D.N. było bezprzedmiotowe i

pozwany nie mógłby z tego wywodzić argumentów mających uzasadniać powstanie

jego szkody. Również jednak, gdyby się okazało, że pozwany ma winę w powstaniu

szkody po stronie D.N., nie oznaczałoby to, że wywołaną przez siebie szkodę

pozwany mógłby ujmować jako szkodę zawinioną przez powódkę. Wymagałoby to

udowodnienia, że wina pozwanego wobec D.N. spowodowana była winą powódki

wobec pozwanego. Pozwany nie przytoczył żadnych okoliczności mogących służyć

potwierdzeniu tego rodzaju koncepcji.

W przedstawionych okolicznościach brak było podstaw do przyjęcia, że

powstała wierzytelność, którą D.N. mogłaby przedstawić pozwanemu do potrącenia

z jego wierzytelnością z tytułu zapłaty ceny i brak było podstaw do oceny, że

pozwany poniósł szkodę, w związku z którą mógłby przedstawić określoną

należność do potrącenia w stosunkach z powódką. Powołanie się pozwanego na

zarzut potrącenia było bezpodstawne; przesądzało to kwestię zasadności

powództwa na korzyść powódki bez potrzeby rozważania innych elementów

wyczerpujących

przesłanki

ewentualnej odpowiedzialności

odszkodowawczej

powódki.

Niezależnie od powyższego, Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, iż pozwany nie

udowodnił, że D.N. poniosła szkodę. Załączniki do sprzeciwu od nakazu zapłaty

mogły być traktowane co najwyżej jako dokumenty prywatne, tj. dowody, że D.N.

twierdziła, iż poniosła szkodę (art. 245 k.p.c.), a nie jako dowody, że szkoda

rzeczywiście powstała. Sąd pierwszej instancji ocenił to oczywiście błędnie. Skoro

powódka

zaprzeczała,

żeby

pozwany

udowodnił,

iż

poniósł

szkodę,

nie sposób było uznać, że powód udzielił przyznania twierdzeniom wynikającym

z załączników do sprzeciwu (art. 229 k.p.c.). Udowodnienie szkody wymagało więc

wskazania innych dowodów, których pozwany nie powołał. W apelacji powódka

zasadnie zarzuciła wyrokowi Sądu Okręgowego ustalenie stanu faktycznego bez

oparcia w przeprowadzonych dowodach, a Sąd Apelacyjny, działając w granicach

zarzutów apelacyjnych, prawidłowo to uchybienie Sądu pierwszej instancji ocenił.

Nie dopuścił się przy tym Sąd Apelacyjny zarzucanych naruszeń przepisów

postępowania. Świadkowie […] nie zeznawali na okoliczność szkody poniesionej

przez D.N. i pominięcie ich zeznań w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie miało

wpływu na wynik sprawy. Co do zeznań biegłego, należy zauważyć, że dowód z

opinii biegłego nie służy wyjaśnieniu stanu faktycznego ani w rozpoznawanej

sprawie biegły nie zajmował stanowiska co do powstania strat po stronie D.N..

Kwestia natomiast trafności lub nietrafności ustalenia Sądu Apelacyjnego co do

ilości skór wadliwych sprzedanych pozwanemu pozostawała bez wpływu na

możność uwzględnienia stanowiska procesowego pozwanego. Przeciwko temu

przemawiało nie ustalenie Sądu odnośnie do ilości wadliwych skór, lecz

niewykazanie przez pozwanego szkody.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację (art. 393 12 k.p.c.).