V CK 626/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 626/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa Biura Obrotu Wierzytelnościami "R. (…)" Sp. z o. o. w M.

przeciwko H. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 maja 2005 r., kasacji pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 15 marca 2004 r., sygn. akt XIX Ga (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w K. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 15 marca 2004 r. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w K. z dnia 4 września 2003 r. w ten sposób, że zasądził od pozwanej H.

G. na rzecz powodowej Spółki 22184,90 zł.

Sąd Okręgowy ustalił, że małżonkowie G. i H. G. na podstawie wpisów do

ewidencji działalności gospodarczej działali jako dwa odrębne podmioty gospodarcze.

Prowadzili przedsiębiorstwa o różnym przedmiocie działalności. W 1999 r. G. G.

sprzedał żonie H. G. meble za cenę 22184,75 zł., a w dniu 4 grudnia 2002 r. zbył

powodowej Spółce wierzytelność z tytułu ich ceny.

Według końcowych ustaleń Sądu Okręgowego strony w dniu 8 kwietnia 2002 r.

„dokonały częściowego podziału majątku wspólnego, a pozwana wobec swego męża

zrzekła się wszelkich roszczeń z tytułu składu i wartości majątku dorobkowego objętego

podziałem”.

Na gruncie tych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że powodowa Spółka w wyniku

przelewu z dnia 4 grudnia 2002 r. nabyła wierzytelność z tytułu ceny sprzedanych

pozwanej mebli.

Kasacja pozwanej - oparta na podstawie pierwszej z art. 3931 k.p.c. - zawiera

zarzut naruszenia art. 509 k.c. w zw. z art. 32 § 2 pkt. 1 i 2 k. r. i op. i art. 58 k.c., i

zmierza do zmiany zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odniesienie się do zarzutów kasacji należy poprzedzić kilkoma stwierdzeniami

natury ogólnej.

Zgodnie z art. 31 k.r. i op. z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między

małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca ich dorobek (wspólność

ustawowa).

Według kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sprzed jego zmiany ustawą z dnia 17

czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) o zaliczeniu przedmiotów majątkowych do

dorobku decydował przede wszystkim czas ich nabycia; dorobkiem były przedmioty

majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub

jednego z nich [(art. 32 § 1 k.r. i op. uchylony z dniem 20 stycznia 2005 r. - ustawa z

dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691)]. Jedynie w ściśle i wyczerpująco

wymienionych przez kodeks rodzinny i opiekuńczy wypadkach, nabyty w czasie trwania

ustroju wspólności ustawowej przedmiot majątkowy nie zwiększał zasobów dorobku,

lecz stawał się przedmiotem majątku odrębnego. Artykuł 32 k.r. i op [uchylony z dniem

20 stycznia 2005 r. - ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks

rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691)] wyrażał

zasadę ogólną, a art. 33 pkt 2-10 k.r. op. w brzmieniu sprzed zmiany ustawą z dnia 17

czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) - wyjątki od tej zasady. Z art. 33 k.r. i op.

wynikało, że dorobkiem są przedmioty majątkowe nabyte zarówno ze środków

pochodzących z majątku wspólnego, jak i ze środków pochodzących z majątku

odrębnego każdego z małżonków. Wyjątek stanowiła surogacja przewidziana w art. 33

pkt 3 k.r. i op. Jeżeli chodzi o samo pojęcie „przedmiotów majątkowych", składających

się w myśl art. 31 i 32 k.r. i op., na majątek wspólny, to należy z kolei zwrócić uwagę, że

jego zakresem objęte były również wszelkie wierzytelności. Przedmiotów majątkowych

w rozumieniu tych artykułów nie można było bowiem utożsamiać z rzeczami. Wniosek

taki wynikał m.in. z faktu, że art. 33 k.r. i op. wśród składników majątku odrębnego

wymieniał expressis verbis wierzytelności (pkt 8).

Od strony konstrukcyjnej charakterystyczną cechą ustroju wspólności ustawowej

(łącznej) jest to, że w czasie jego trwania udziały małżonków w majątku wspólnym nie

są określone.

Według art. 47 § 1 k.r. i op. w brzmieniu sprzed jego zmiany ustawą z dnia 17

czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) małżonkowie mogli w drodze umowy wspólność

majątkową rozszerzyć, ograniczyć albo wyłączyć te typy ustrojów majątkowych, obok

ustawowego, mogli przyjąć małżonkowie. Niedopuszczalne było przyjęcie ustroju

majątkowego stanowiącego kombinację w jednej umowie różnych typów ustrojów

majątkowych albo przyjęcie przez małżonków ustroju nie wymienionego w ustawie.

Wychodząc z tych założeń można stwierdzić, że dopuszczalne było na gruncie

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sprzed jego zmiany ustawą z dnia 17 czerwca 2004

r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 162, poz. 1691) zawarcie przez małżonków umowy majątkowej małżeńskiej,

ograniczającej zakres wspólności majątkowej przez wyłączenie z niej przedsiębiorstwa

(zakładu).

Ten

rodzaj

umów

mógł

stanowić

wówczas

alternatywę

wobec

funkcjonującego w innych systemach prawnych ustroju rozdzielności majątkowej albo

ustroju wspólności zysków.

Odnosząc powyższe rozważania na grunt wiążących Sąd Najwyższy ustaleń

faktycznych trzeba zauważyć, że G. G. i H. G. pozostawali w związku małżeńskim w

okresie, w którym powstały prowadzone przez nich przedsiębiorstwa. Powstanie tych

przedsiębiorstw w owym czasie skutkowało zatem tym, że przynależały one do majątku

wspólnego małżonków G. Przedsiębiorstwa te funkcjonowały więc w ramach ustroju

wspólności majątkowej. Oznacza to, że stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami H. i

G. G. w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej podlegały

ustawowej wspólności majątkowej. Zakres tej wspólności nie uległ bowiem ograniczeniu

choćby przez umowne wyłączenie któregokolwiek z prowadzonego przez każdego z

małżonków przedsiębiorstwa.

W rezultacie niepodobna przyjąć, jak to uczynił Sąd Okręgowy, aby w ramach

ustroju wspólności majątkowej w stosunku wewnętrznym między małżonkami powstała

na rzecz jednego z nich – G. G. dochodzona pozwem wierzytelność z tytułu ceny mebli.

Na koniec zauważyć też trzeba, że z treści częściowego podziału majątku

wspólnego małżonków G. nie wynika, aby kwotę z tytułu ceny mebli pozwana była

zobowiązana zapłacić byłemu małżonkowi.

Błędna

koncepcja

Sądu

Okręgowego

rozstrzygnięcia

niniejszej

sprawy

doprowadziła do tego, że sąd ten, wydając zaskarżony wyrok, naruszył wskazane

przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.